Thiên 3 — Quyển 3 — Chữa mọi chứng khí

 Quyển thứ ba

 Chữa mọi chứng bệnh về khí (khí: theo Đông y là dòng sinh lực vận hành khắp cơ thể; "bệnh về khí" là khi khí bị ứ nghẽn, đi ngược hoặc trì trệ, gây đầy tức, đau, nôn…)

 (Kèm theo: bệnh tỳ vị và bệnh tích tụ — tỳ vị: lá lách và dạ dày, theo Đông y là bộ máy lo việc tiêu hóa; tích tụ: khối u cục hoặc khí tụ lại trong bụng)

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Tô hợp hương hoàn (hoàn: thuốc viên; Tô hợp hương: nhựa thơm của cây tô hợp)

 Chữa các chứng: truyền thi cốt chưng (truyền thi: bệnh lao lây từ người này sang người khác; cốt chưng: sốt âm ỉ như hơi nóng bốc ra từ trong xương, thường gặp ở bệnh lao), phế nuy (phổi teo yếu, ho khạc nhiều đờm dãi), chú ngỗ quỷ khí (bệnh do tà khí xâm nhập đột ngột, kéo dài và lây lan, người xưa cho là do ma quỷ) gây đau vùng tim đột ngột, hoắc loạn (bệnh cấp tính vừa nôn vừa tả dữ dội) nôn mửa tiêu chảy, thời khí (bệnh dịch theo mùa), quỷ mị (bị ma quỷ ám), chướng ngược (sốt rét ở vùng rừng núi có khí độc), [lỵ] đỏ trắng, bế kinh (?), huyền tích (khối cứng nổi lên bên sườn, bụng) (?), đinh thũng (mụn nhọt độc sưng cứng), kinh giản (co giật, động kinh), quỷ ngỗ trúng người (bỗng dưng bị tà khí xâm phạm, ngất lịm), trẻ nhỏ trớ sữa, người lớn mắc bệnh "hồ ly" (mê loạn như bị hồ ly ám)…

 (Bài Xạ hương Tô hợp hương hoàn (xạ hương: chất thơm lấy từ túi xạ của con hươu xạ): Bạch truật (thân rễ cây bạch truật, vị thuốc bổ tỳ), Thanh mộc hương (rễ cây mã đâu linh, có mùi thơm), Ô tê tiết (mạt sừng tê giác đen), Hương phụ tử (củ cỏ gấu; sao, bỏ lông), Chu sa (khoáng vật màu đỏ chứa thủy ngân; nghiền, thủy phi — tức nghiền trong nước rồi gạn lấy bột thật mịn), Kha lê lặc (quả cây chiêu liêu; ổi — tức vùi trong tro nóng cho chín —, bỏ vỏ (?)), Bạch đàn (gỗ đàn hương trắng), [Long] não (?) — phần lượng các vị bị thiếu (?).)

 Các vị trên tán thành bột mịn, cho các vị nghiền riêng vào trộn đều, dùng cao An tức hương (nhựa thơm cây an tức) cùng mật ong trắng đã luyện (nấu kỹ cho cạn bớt nước) trộn thành khối; mỗi lần uống thì vê ngay thành viên to bằng hạt ngô đồng (cỡ hạt đậu nhỏ). Sáng sớm lấy tỉnh hoa thủy (gáo nước giếng múc đầu tiên trong ngày), ấm hay lạnh tùy ý, hòa tan bốn viên mà uống. Người già, trẻ nhỏ có thể uống một viên. Hòa với rượu ấm uống cũng được, đều uống lúc bụng đói. Lấy giấy sáp gói một viên to bằng viên đạn (viên đạn bắn ná, cỡ đầu ngón tay cái), đựng trong túi lụa đỏ, đeo ngay trước ngực, thì mọi tà thần đều không dám đến gần.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 An tức hương hoàn

 Chữa mọi chứng lãnh khí (khí lạnh tích bên trong): đau vùng tim và bụng, vùng ngực và hoành cách (khoảng giữa ngực và bụng) nghẹn tắc, hai bên sườn căng trướng, dưới tim cứng và bĩ (bĩ: cảm giác đầy tắc, bí bách bên trong), trong bụng sôi rỗng, nấc ngược ợ chua, trong dạ dày lạnh và khí đi ngược, nôn mửa không ngừng, nước uống tồn đọng không tiêu, ngực và hoành cách đau như dao đâm, thỉnh thoảng nôn ra nước trong, không muốn ăn uống — đều [chữa được] (?).

 Nhục quế (vỏ dày của cây quế; bỏ lớp vỏ thô ngoài, 2 lạng rưỡi — lạng: đơn vị cân, thời Tống khoảng 40 gam), Kha tử (tức quả chiêu liêu; bào — tức vùi tro nóng hoặc sao lửa to cho vỏ nứt sém —, lấy vỏ, 2 lạng), A ngụy (nhựa cây a ngụy, mùi hắc; nghiền mịn, trộn chút bột mì trắng nhào thành bánh…) (?), Đậu khấu (bỏ vỏ…) (?), … (tử, bỏ vỏ) (?), Bạch đậu [khấu] (quả cây đậu khấu trắng) (?), Tất trừng già (quả cây màng tang, vị cay thơm), Thược dược (rễ cây thược dược), Nga truật (củ nghệ đen), Tam [lăng] (?), … hương (sao qua, mỗi thứ 1 lạng rưỡi) (?), Hồ tiêu (hạt tiêu), Cao [lương khương] (củ riềng) (?) …

 Các vị thuốc trên, trừ An tức hương và [Nao] sa (?) (nao sa: một loại muối khoáng có tính phá khối tích), đều giã chung một chỗ, rây thành bột mịn; dùng 30 lạng mật ong, cho An tức hương và Nao sa vào mật mà luyện chín, rồi trộn với bột các vị trên, giã một hai nghìn chày, vê viên to bằng hạt khiếm thực (hạt súng). Mỗi lần uống một viên, nhai kỹ, chiêu với rượu ấm; chiêu với nước gừng tươi sắc đặc cũng được; uống trước bữa ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Đinh trầm hoàn

 Chữa mọi chứng khí lạnh xông lên vùng tim, bụng, hai sườn, trướng đầy đau như đâm, ngực và hoành cách nghẹn tắc, đờm dâng ngược buồn nôn, ợ hơi ợ chua, không muốn [ăn uống, trong] bụng lạnh và khí đi ngược (?), nôn mửa không ngừng; cùng các chứng phiên vị (ăn vào rồi lại nôn ra), cách khí (nghẹn tắc ở vùng hoành cách, ăn uống khó xuống), thức ăn cũ tồn đọng, lưu ẩm (nước đọng lại trong người không tiêu), đau tim, hoắc loạn; phụ nữ đau vùng tim bụng do huyết khí — đều chữa được.

 Cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt; chích — tức nướng hoặc sao vàng), Thanh bì (vỏ quýt xanh; bỏ ruột, thái nhỏ, sao), Đinh hương (nụ hoa cây đinh hương), Trầm hương (gỗ trầm), Mộc hương (rễ cây mộc hương), Bạch đậu khấu nhân (hạt đậu khấu trắng), Tân lang (hạt cau), Nhục đậu khấu nhân (hạt nhục đậu khấu) (mỗi thứ… 10 lạng (?)). Các vị trên tán bột mịn, cho Xạ hương vào trộn đều, luyện mật làm viên to bằng quả táo chua. Mỗi lần uống một viên, nhai kỹ, chiêu với nước gừng tươi sao với muối; rượu ấm cũng được; uống lúc bụng đói, trước bữa ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Đại trầm hương hoàn

 Chữa mọi chứng khí lạnh xông lên tim bụng đau như đâm, ngực và hoành cách nghẹn tắc, nôn ra đờm nước, ợ hơi ợ chua, miệng đắng lưỡi rít, không muốn ăn uống; khí lạnh ở khoảng bàng quang và thận xông lên, lưng co rút, vùng rốn và bụng đau quặn, tay chân lạnh ngược lên, tiểu tiện són và đi nhiều lần. Lại chữa đau tim đột ngột, đau do hà khí (hà: khối trong bụng lúc tụ lúc tan, không cố định), phụ nữ đau như đâm do huyết khí — đều nên uống.

 Thiên thai ô dược (rễ cây ô dược, loại tốt ở núi Thiên Thai), Bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ), Cam tùng (rễ cây cam tùng hương; rửa, phơi), Cam thảo ([…] (?), mỗi thứ 2 cân rưỡi — cân: bằng 16 lạng), Khương hoàng (củ nghệ vàng; bỏ vỏ), Đàn hương (gỗ đàn hương), Can khương (gừng khô; bào), … (bỏ lông, …, năm …) (?). Các vị trên tán bột. Luyện mật nhào trộn, mỗi lạng làm 20 viên. Mỗi lần uống một viên, nhai vỡ, chiêu với nước gừng tươi sao muối. Nếu nguyên khí phát động (chứng khí lạnh ở thận và bụng dưới bộc phát gây đau), thì chiêu với rượu nóng có tiểu hồi hương (hạt cây thì là) sao; uống lúc bụng đói, trước bữa ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Lý trung hoàn (viên điều lý trung tiêu)

 Điều lý trung tiêu không hòa (trung tiêu: phần giữa trong "tam tiêu", tức vùng bụng trên gồm tỳ và vị, lo việc tiêu hóa), tỳ vị lạnh lâu ngày, dưới tim hư bĩ (đầy tắc do yếu chứ không do vật tích), trong bụng đau, ngực sườn đầy và khí đi ngược, nghẹn tắc không thông, nôn mửa, [ăn đồ] lạnh không xuống được (?), ợ chua nuốt chua, miệng đắng mất vị, uể oải thích nằm, hoàn toàn không muốn ăn. Lại chữa thương hàn (bệnh do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài) và thời khí, bên trong lạnh bên ngoài nóng, hoắc [loạn] (?), tim bụng đau quặn, tay chân không ấm, người nóng mà không khát, cùng chứng sôi ruột tự đi tả, cơm gạo không tiêu.

 Bạch truật, Can khương (bào), Nhân sâm, Cam thảo ([…] (?), mỗi thứ 20 lạng). Các vị trên tán bột, luyện mật làm viên, mỗi lạng làm 10 viên. Mỗi lần một viên, trước bữa ăn, hòa với nước sôi mà uống; nhai nuốt cũng được; hoặc làm viên to bằng hạt ngô đồng mà uống cũng đều được. Bệnh nặng mới khỏi, ngủ nhiều không dứt, cùng phụ nữ mới sinh bên trong hư yếu, đều có thể uống. Uống thường xuyên làm ấm tỳ ấm vị, tiêu đờm, trừ nước đọng, làm thuận tam tiêu (ba vùng trên – giữa – dưới của thân mình theo Đông y, là đường đi của khí và nước), giúp ăn uống được, ngừa tà khí phong, hàn, thấp, lạnh.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Hòa vị hoàn

 Chữa tỳ vị không hòa, trung quản (vùng thượng vị, giữa bụng trên ngay dạ dày) khí bĩ, tim bụng trướng tức, không muốn ăn, nôn mửa đờm dâng ngược, ợ hơi ợ chua, sắc mặt vàng úa, […] gầy mòn (?), bụng sườn đau như đâm, đại tiểu tiện không đều, ít sức thích nằm, người nặng nề, các khớp đau; cùng chữa hư lao (suy kiệt lâu ngày), tỳ vị hư yếu, ăn uống không [tiêu], bĩ đầy (?) — đều nên uống. Thuốc này người già, trẻ nhỏ, người khí yếu đều có thể uống thường, giúp làm ấm và điều hòa tỳ vị, giúp ăn uống được.

 Hậu phác (vỏ cây hậu phác; bỏ vỏ thô, thái vụn, dùng 2 lạng gừng tươi nghiền nát sao chung), Bán hạ (củ cây bán hạ; một nửa rửa nước sôi, phơi khô, sao qua; một nửa … sao (?)), Nhục quế (…) (?), [Nhân] sâm (mỗi thứ 3 lạng) (?), Trần bì (vỏ quýt để lâu năm; …) (?), [Thược] dược (?), Cam thảo (sao, mỗi thứ 1 lạng), Can [khương] (?). Các vị trên tán bột mịn, làm viên với mật to bằng hạt đậu nhỏ. Mỗi lần 20 viên, tăng dần đến 30 viên, nhai vỡ qua, chiêu với nước ấm, không kể giờ giấc.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Tử tô tử hoàn

 Chữa mọi chứng khí nghịch (khí đi ngược lên), ngực và hoành cách nghẹn tức, tim bụng đau như đâm, hai sườn trướng đầy, ăn uống không tiêu, nôn ọe muốn mửa; cùng chữa ho, bĩ đầy, hoặc khí xông lên dồn dập, không nằm yên được.

 Tử tô tử (hạt tía tô; nhặt sạch), Trần bì (bỏ lớp cùi trắng, mỗi thứ 2 lạng), Nhục quế (bỏ vỏ thô), Nhân sâm (bỏ lô — tức phần đầu cuống rễ), Cao lương khương (củ riềng; sao, mỗi thứ một [lạng] (?)). Năm vị trên tán bột mịn, luyện mật làm viên to bằng viên đạn. Mỗi lần một viên, nhai kỹ, chiêu với rượu ấm; nước cơm cũng được; không kể giờ giấc; hoặc làm viên nhỏ mà uống cũng được. Nếu ăn dưa, gỏi cá sống, đồ sống lạnh, thấy bị tổn thương, ợ hơi có mùi đồ sống đồ chín, sắp thành hoắc loạn, thì ngậm cho tan một viên, từ từ [nuốt] nước (?), uống hết thì khỏi ngay. Uống thuốc này thường xuyên thì không bao giờ mắc hoắc loạn, rất hay.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Dưỡng tỳ hoàn

 Chữa tỳ vị hư lạnh, tim bụng đau quặn, ngực và hoành cách đầy tức, hai sườn trướng hư, nôn ọe buồn nôn, ợ hơi ợ chua, tiêu chảy, ruột [sôi, thức ăn] không tiêu (?), tay chân mệt mỏi, không muốn ăn uống.

 Đại mạch [nha] (mầm lúa mạch; sao) (?), Bạch phục linh (nấm phục linh màu trắng; bỏ vỏ), Nhân sâm (bỏ lô, mỗi thứ 1 cân), Can khương (bào), Súc sa (hạt sa nhân; bỏ vỏ, mỗi thứ 2 cân). Các vị trên tán bột mịn, luyện mật làm viên, mỗi lạng làm 8 viên. Mỗi lần một viên, nhai kỹ, chiêu với nước gừng tươi, uống trước bữa ăn. Thuốc này nuôi dạ dày, giúp ăn được.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Ngũ cách hoàn (cách: chứng nghẹn tắc ở vùng hoành cách, ăn uống khó xuống; "ngũ cách" là năm loại như vậy)

 Chữa vì buồn rầu lo nghĩ, ăn uống không điều độ, động đến khí, hại đến thần, khiến âm dương không hòa, tạng phủ sinh bệnh, kết lại ở ngực và hoành cách, bèn thành các bệnh khí cách (nghẹn do khí), thực cách (nghẹn do thức ăn), ẩm cách (nghẹn do nước đọng), lao cách (nghẹn do lao lực). Nếu ăn đồ sống lạnh thì phát ngay, ngực và tim bĩ đầy, khí không thông, đau như đâm, ăn vào không xuống, dưới tim cứng đau, đau thì muốn nôn, nôn được thì thôi; nặng thì tay chân lạnh ngược lên, khí xông lên ho sặc, thở gấp hơi ngắn […] (?).

 Thục tiêu (hoa tiêu đất Thục; bỏ hạt và những quả không nứt miệng, sao qua cho ra hết tinh dầu), Tế tân (rễ cây tế tân; bỏ thân lá và đất), Nhục quế (bỏ vỏ thô), Viễn chí (rễ cây viễn chí; bỏ lõi, mỗi thứ 3 lạng), … 4 lạng (?), Phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất độc, phải bào chế; bào…) (?). Các vị trên tán bột mịn, luyện mật làm viên to bằng viên đạn. Mỗi lần một viên, ngậm cho tan rồi nuốt, trong ngực, hoành cách và họng sẽ thấy nóng; khi sức thuốc vừa hết thì uống thêm một viên; ngày uống ba lần, đêm hai lần, uống bảy ngày thì khỏi. Hoặc làm viên to bằng hạt ngô đồng, chiêu với rượu ấm cũng được; uống sau bữa ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Gia hòa tán (tán: thuốc bột)

 (Còn gọi là Cốc thần tán.) Chữa bụng giữa đầy mà phần dưới hư yếu, ngũ ế ngũ cách (năm chứng nghẹn ở họng và năm chứng tắc ở hoành cách), tỳ vị không hòa, ngực và hoành cách bĩ tức, hai sườn trướng đầy, đau tim, không muốn ăn, hoặc nhiều đờm dâng ngược, miệng đắng lưỡi chua, ngực đầy hơi ngắn, tay chân uể oải, sắc mặt vàng úa. Nếu trung tiêu hư bĩ, không [chịu được thuốc] công phá; tạng khí hư hàn, không chịu được thuốc bổ mạnh; hoặc vì bệnh mà khí suy, ăn không trở lại như thường; hay bẩm sinh yếu ớt, không ăn được nhiều — thì càng nên uống.

 [Uống thường] thì nuôi thần dưỡng khí, điều hòa và bồi bổ tỳ vị, giúp ăn uống ngon miệng.

 Tỳ bà diệp (lá cây sơn trà Nhật, tức nhót tây; chải bỏ lông, tẩm kỹ nước gừng, nướng đến khi thơm chín), Ý dĩ nhân (hạt bo bo; sao qua), Bạch phục linh (bỏ vỏ), Nhân sâm (bỏ [lô]) (?), Đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng; bỏ vỏ…) (?), [Mộc] hương (?), Trầm hương, Trần bì (bỏ cùi trắng, mỗi thứ 3 phân — phân: trong sách thuốc thời Tống bằng một phần tư lạng), Cốc [nha] (mầm lúa; sao qua) (?), Tân lang (sao), Đinh hương, Ngũ vị tử (quả cây ngũ vị; sao qua), Bạch đậu khấu (sao qua, bỏ vỏ), … (sao qua) (?), Bán hạ (rửa nước sôi bảy lượt…) (?), [Cam] thảo (chích, 1 lạng rưỡi).

 Các vị trên giã, rây thành bột. Mỗi lần 2 tiền (tiền: một phần mười lạng), một chén nước, cho 2 lát gừng tươi, 3 quả táo đỏ béo, sắc còn bảy phần mười, uống ấm, không kể giờ giấc. Lại chữa thương hàn bốn mùa, có thể điều hòa âm dương, khiến bệnh không biến chuyển xấu, đúng hẹn ngày thì yên. Nếu chữa ngũ ế, cho thêm một quả hồng khô sắc chung, uống mười lần thì thấy hiệu quả. Nếu chữa cách khí, nôn ngược, gầy yếu mệt lả, cho thêm 3 tấc củ kiệu trắng (giới bạch) và 5 quả táo sắc chung. Phụ nữ cũng có thể uống.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Lý trung thang (thang: thuốc sắc)

 [Chữa] tỳ vị không hòa, khí lạnh ở giữa xông lên, ngực sườn đầy và khí đi ngược, tim bụng [quặn] (?) đau, đờm dâng ngược buồn nôn, hoặc có lúc nôn mửa, dưới tim hư bĩ, [nghẹn tắc không] thông (?), ăn uống giảm sút, hơi ngắn, gầy yếu mệt lả; thuốc làm ấm trung tiêu, trục nước, cầm mồ hôi, trừ thấp. Lại [chữa] ruột và dạ dày lạnh ẩm, tiêu chảy xối xả, cơm nước không [tiêu, bụng] sôi như sấm (?), thương hàn, thời khí, bên trong lạnh bên ngoài nóng, hoắc loạn nôn mửa tiêu chảy, tay chân quyết lạnh (lạnh giá từ đầu ngón lan lên), hung tý (ngực tức nghẹn và đau) kèm đau tim, khí nghịch, khí kết — đều chữa được.

 Nhân sâm, Cam thảo (sao), Bạch truật, Can khương (bào, mỗi thứ 3 lạng). Các vị trên tán thô. Mỗi lần 3 tiền, dùng một chén rưỡi nước, sắc lấy một chén vừa, bỏ bã, uống hơi nóng, lúc bụng đói, trước bữa ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Điều trung trầm hương thang

 Điều hòa trung tiêu, làm thuận khí, trừ tà, nuôi chính khí (sức đề kháng của cơ thể). Chữa tim bụng đau đột ngột, ngực và hoành cách bĩ đầy, hơi ngắn, bứt rứt, đầy tức, đờm dâng ngược buồn nôn, ăn nhiều [thì] mệt (?). Uống thường thì ăn uống tăng lên, tạng phủ điều hòa, da thịt tươi tốt, sắc mặt hồng hào.

 Xạ hương (nghiền, nửa tiền), Trầm hương (2 lạng), Sinh long não (băng phiến tự nhiên; nghiền, 1 tiền), Cam thảo (chích, 1 phân), Mộc hương, Bạch đậu khấu … (?). Các vị trên tán bột mịn, cho các vị nghiền riêng vào trộn đều. Mỗi lần nửa tiền, pha với nước sôi mà uống; hoặc cho thêm một lát gừng tươi, chút muối cũng được. Uống sau khi ăn uống rượu chè thì rất hay.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Quân khí tán (thuốc bột làm khí lưu thông đều)

 Chữa khí trệ, lưu thông không đều, ngực và hoành cách hư bĩ, lạnh lâu ngày không tan, tim bụng đau như đâm. Trừ trướng đầy, nghẹn tắc, cầm nôn mửa buồn nôn. Uống thường [làm ấm tỳ] vị (?), giúp ăn uống ngon miệng.

 Đinh hương, Đàn hương, Mộc hương, Bạch đậu khấu nhân (mỗi thứ 2 lạng), Hoắc hương diệp (lá cây hoắc hương), Cam thảo ([…] (?), mỗi thứ 8 lạng), Súc sa nhân (4 lạng). Các vị trên tán bột. Mỗi lần 1 tiền, cho một tự bột muối (tự: lượng bột phủ kín một chữ trên đồng tiền, chừng một phần tư tiền), pha với nước sôi mà uống, không kể giờ giấc.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Ô trầm thang

 Điều hòa mọi thứ khí, trừ mọi thứ lạnh, điều hòa trung tiêu, bổ ngũ tạng, thêm tinh, làm mạnh dương đạo (khả năng sinh dục của đàn ông), làm ấm lưng gối, trừ tà khí. Chữa nôn tả, chuột rút [gân] (?) đau đớn, phong thủy độc thũng (phù nề do phong và nước), phong lạnh tê bại. Lại chủ trị trúng ác (bỗng dưng trúng tà khí mà ngất, đau) tim bụng đau, cổ độc (chứng bệnh do bị trúng độc trùng, độc vật, người xưa cho là do bị bỏ bùa), chú ngỗ quỷ khí, thức ăn cũ không tiêu, thiên hành chướng [khí] (khí độc rừng núi lan theo thời tiết) (?), khí lạnh giữa [bàng quang và] thận xông lên (?), xương sống lưng cúi ngửa khó khăn, cùng phụ nữ huyết khí xông lên, tim bụng đau thắt — đều nên uống.

 Thiên thai ô [dược] (100 lạng), Trầm hương (50 lạng), Nhân sâm (3 lạng), Cam thảo ([…] (?), 4 lạng rưỡi). Các vị trên tán bột. Mỗi lần nửa tiền, cho 3 lát gừng tươi, chút muối, pha với nước sôi mà uống, lúc bụng đói, trước bữa ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Ngũ cách khoan trung tán (thuốc bột chữa năm chứng nghẹn, làm thư thái vùng bụng giữa)

 Chữa vì lo buồn, giận hờn, nóng lạnh mà động đến khí, hại đến thần, khiến âm dương không hòa, phủ tạng sinh bệnh, kết lại khoảng ngực và hoành cách, bèn [thành năm chứng cách] (?): một là ưu cách (nghẹn do lo buồn): trong ngực khí kết, tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) không thông, ăn uống không xuống, gầy mòn hơi ngắn; hai là khuể cách (nghẹn do giận hờn): dưới tim đầy cứng, ăn uống không tiêu, đại tiểu tiện không thông; ba là khí cách: ngực sườn đầy và khí đi ngược, nghẹn tắc không thông, ợ hơi, ngửi mùi thức ăn [thì khó chịu]; bốn là hàn cách (nghẹn do lạnh): ho, khí nghịch, bụng trên khổ vì lạnh, sôi như sấm, đau quanh rốn, không ăn được đồ béo; năm là nhiệt cách (nghẹn do nóng): năm chỗ lòng (lòng hai bàn tay, hai bàn chân và giữa ngực) nóng, trong miệng lở loét, [người] nặng nề (?), môi miệng khô, người có lúc nóng, lưng đau, ngực tức đau lan ra sau lưng, không ăn được nhiều; cùng mọi bệnh về khí — đều [chữa được].

 Bạch đậu khấu (bỏ vỏ, 2 lạng), Cam thảo (chích, 5 lạng), Mộc hương (3 lạng), Hậu phác (bỏ vỏ, tẩm nước gừng tươi nướng chín, 1 cân). Các vị trên tán bột mịn. Mỗi lần 2 tiền, cho 2 lát gừng tươi, chút muối, pha với nước sôi mà uống, không kể giờ giấc.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Cách khí tán

 Chữa năm loại cách khí, tam tiêu bĩ tắc (?), ngực và hoành cách đầy tức, xương sống lưng đau kéo, tim bụng căng trướng, hai sườn đau như đâm, ăn uống không [xuống, nghẹn tắc] không thông (?), nôn mửa đờm dâng ngược, miệng đắng nuốt chua, gầy mòn ít sức, hơi ngắn bứt rứt. Uống thường làm thuận khí, khoan khoái vùng bụng giữa, tiêu [huyền] tích và tích tụ (?), […] khí (?).

 Nhục đậu khấu nhân, Mộc hương, Can khương, Hậu phác (bỏ vỏ thô, chế với nước gừng tươi, sao), Thanh bì (bỏ cùi trắng), Cam thảo ([…], mỗi thứ 5 …) (?), [Chỉ] xác (quả chấp già, tức loại cam chua; bỏ ruột, sao với cám lúa mì) (?) … Các vị trên tán bột mịn. Mỗi lần 2 tiền, một chén nước, cho 2 lát gừng tươi, nửa quả táo, sắc chung còn bảy phần, uống nóng cả bã. Nếu không kịp sắc thì cho chút muối, pha với nước sôi mà uống cũng được, không kể giờ giấc.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Kiến trung tán

 Chữa tỳ vị không hòa, trung quản khí trệ, hàn khí lâu ngày, nước đọng, ứ đọng không tiêu, tim bụng đau như đâm, hai sườn căng trướng, nôn mửa đờm [dâng ngược], nuốt chua, sôi ruột tiêu chảy, cơm nước không tiêu, tay chân mệt mỏi, không muốn ăn uống.

 Táo Thanh Châu (táo đỏ đất Thanh Châu, nay thuộc Sơn Đông), Hậu phác (chế nước gừng, mỗi thứ 1 cân), Can khương (bào), Bán hạ (rửa nước sôi cho hết nhớt), Cam thảo (mỗi thứ 5 lạng), Trần bì (…) (?). Sáu vị trên dùng 3 đấu nước (đấu: đơn vị đo dung tích, bằng 10 thăng) nấu cho cạn hết nước, sấy khô.

 Thảo đậu khấu (quả cây thảo đậu khấu; bỏ vỏ), Nhân sâm, Hoắc hương, Kha tử (bào, lấy vỏ), Bạch phục linh (bỏ vỏ), Bạch truật (mỗi thứ 1 lạng). Các vị trên tán thô. Mỗi lần 2 tiền, một chén nước, 3 lát gừng tươi, sắc còn sáu phần, bỏ bã, uống ấm, trước bữa ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Bình vị tán

 Chữa tỳ vị không hòa, không muốn ăn uống, tim bụng và hai sườn trướng đầy đau như đâm, miệng đắng nhạt vị, ngực đầy hơi ngắn, nôn ọe buồn nôn, [ợ hơi nuốt] chua (?), sắc mặt vàng úa, thân thể gầy yếu, uể oải thích nằm, người nặng nề khớp đau, thường hay tự đi tả, hoặc phát hoắc loạn, cùng ngũ ế, bát [bĩ] (tám chứng đầy tắc) (?), phiên vị — đều nên uống.

 Thương truật (thân rễ cây thương truật; bỏ vỏ thô, ngâm nước vo gạo hai ngày, 5 cân), Hậu phác (bỏ vỏ thô, chế nước gừng, sao thơm), Trần bì (bỏ cùi trắng, mỗi thứ 3 …) (?) … Các vị trên tán bột mịn. Mỗi lần 2 tiền, một chén nước, cho 2 lát gừng tươi, 2 quả táo khô, sắc chung còn bảy phần, bỏ gừng và táo, uống lúc còn nóng, lúc bụng đói, trước bữa ăn. Cho một nhúm muối, pha với nước sôi mà uống cũng được. Uống thường điều hòa khí, làm ấm dạ dày, làm tiêu thức ăn cũ, tiêu đờm ẩm (đờm và nước đọng), ngừa các khí phong, hàn, lạnh, thấp trái mùa của bốn mùa.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Tam hòa tán

 Chữa ngũ tạng không điều hòa, tam tiêu không hòa, tim bụng bĩ tức, hai sườn […] trướng (?), phong khí ứ trệ, tay chân và các khớp đau nhức bứt rứt, đầu mặt hơi phù sưng, ruột và dạ dày khô rít, đại tiện bí khó; dù tuổi cao khí yếu cũng đều có thể uống. Lại chữa đau lưng, đau sườn, có [khí] cản trở việc ăn uống, xông lên trên (?), ngực bụng đầy tức, đại tiện không thông.

 Khương hoạt (rễ cây khương hoạt; bỏ lô), Tử tô (cây tía tô, lấy thân và lá, bỏ cọng thô), Trầm hương, Mộc qua Tuyên Châu (quả mộc qua vùng Tuyên Châu, nay thuộc An Huy; thái mỏng, sấy khô), Đại phúc bì (vỏ quả cau; nướng vàng sém), […] truật (mỗi thứ 3 phân) (?). Các vị trên tán thô. Mỗi lần 2 tiền đầy, một chén nước, sắc còn sáu phần, bỏ bã, uống ấm, không kể giờ giấc.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Thất khí thang (thuốc sắc chữa bảy loại khí)

 Chữa hư lạnh mà khí xông lên, cùng hàn khí (khí lạnh), nhiệt khí (khí nóng), nộ khí (khí giận), khuể khí (khí hờn), hỉ khí (khí mừng), ưu khí (khí lo), sầu khí (khí buồn), kết ở bên trong thành tích tụ, cứng […] (?), tim bụng đau quặn, không ăn uống được, lúc phát lúc dứt, phát lên thì đau muốn chết — thuốc này chủ trị.

 Nhân sâm, Cam thảo (chích), Nhục quế (bỏ vỏ thô, mỗi thứ 1 lạng), Bán hạ (rửa nước sôi bảy lượt, thái lát, sấy khô, 5 lạng). Các vị trên tán thô. Cho Bán hạ vào trộn đều, mỗi lần 3 tiền, một chén lớn nước, cho 3 lát gừng tươi, sắc còn bảy phần, bỏ bã, uống hơi nóng, trước bữa ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Ích trí tán

 Chữa thương hàn mà âm thịnh (khí lạnh bên trong quá mạnh), tim bụng bĩ đầy, nôn mửa tiêu chảy, tay chân quyết lạnh, cùng mọi chứng khí lạnh xô lên làm tim, sườn, rốn đau quặn.

 Xuyên ô (củ cây ô đầu đất Tứ Xuyên, rất độc, phải bào chế; bào, bỏ vỏ và rốn củ, 4 lạng), Ích trí (quả cây ích trí; bỏ vỏ, 2 lạng), Can khương (bào, nửa lạng), Thanh bì (bỏ cùi trắng, 3 lạng). Các vị trên tán bột. Mỗi lần 3 tiền, hai chén nước, cho một nhúm muối, 5 lát gừng tươi, 2 quả táo bẻ đôi, sắc chung còn tám phần, bỏ bã, uống ấm, trước bữa ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Hoắc hương bán hạ tán

 Chữa dạ dày hư, bên trong lạnh, đờm đọng nước lưu, nấc ngược nôn mửa, ngực đầy nghẹn bĩ, hơi ngắn mệt mỏi, không ăn uống được.

 Đinh hương bì (vỏ cây đinh hương; nửa lạng), Hoắc hương diệp (1 lạng), Bán hạ (ngâm nước sôi rửa bảy lượt, sao qua đến màu vàng, 2 lạng). Các vị trên tán bột. Mỗi lần 2 tiền, một chén nước, 7 lát gừng tươi, sắc còn bảy phần, bỏ bã, uống ấm, trước bữa ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Thảo đậu khấu tán

 Chữa tỳ vị không điều hòa, ngực và hoành cách đầy tức, ăn không tiêu, nôn ọe buồn nôn; hoặc hoắc loạn nôn mửa, tim bụng đau như đâm, ruột [sôi, phân lẫn] cơm [nước] không tách ra được (?).

 Thảo đậu khấu (bỏ vỏ, 1 cân), Gừng tươi (thái lát, 2 cân), Cam thảo (thái nhỏ, 8 lạng). Các vị trên trộn đều, cho vào nồi bạc, đổ nước ngập hơn khoảng ba ngón tay, đun lửa nhỏ cho cạn nước, sấy khô, giã thành bột mịn. Mỗi lần 1 tiền, pha với nước sôi mà uống, không kể giờ giấc. Mùa hè nấu thành nước chín uống thường, giúp điều hòa trung tiêu, chặn khí nghịch, trừ khí lạnh, làm tiêu thức ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Tích khí hoàn

 Chữa âm dương không hòa, tạng phủ hư yếu, khí lạnh ứ đọng bên trong, khiến khí tích lại không tan, ngực sườn chi mãn (đầy tức như có vật chống lên), ăn vào thì khí căng trướng, khí đâm, khí gấp (một bản khác ghi là "khí gấp, đau như đâm"), thức ăn cũ không tiêu, tim bụng đau kéo, ợ hơi nuốt chua, nước đọng thấm ngấm, […] nghịch (?), khối huyền tích đau, tạng phủ không điều hòa, ăn uống không vào, rét nóng qua lại, dần thấy gầy mòn, đến nỗi nằm liệt giường, mặt vàng da nóng, […] mệt lả (?).

 Ba đậu (hạt cây ba đậu, tính tẩy rất mạnh và có độc; 100 hạt, bỏ vỏ, lõi, màng, ép bỏ dầu lấy sương — tức phần bột còn lại sau khi ép dầu —, 3 tiền), Đào nhân (nhân hạt đào; bỏ vỏ và đầu nhọn, sao với cám, nghiền riêng, 1 lạng rưỡi), [Đại] hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc tẩy xổ; bọc bột mì [nướng], nhân lúc nóng giã vụn) (?), Nhục … (nửa [lạng]) (?). Các vị trên tán bột mịn, cho các vị nghiền riêng vào trộn đều, dùng cao giấm làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần 2 viên, chiêu ấm với nước gừng tươi sao, hoặc nước Mộc hương cũng được, uống sau bữa ăn và lúc sắp đi ngủ. Còn phải xem người bệnh hư hay thực mà thêm bớt; kiêng đồ sống lạnh và đồ cứng.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Đinh hương hoàn

 Chữa tích trệ không tiêu, tim bụng cứng trướng, đờm dâng ngược, nôn ọe, ợ chua nuốt chua, hai sườn đau như đâm, ngực và hoành cách bĩ tức, hoặc phiên vị, [ăn] uống không xuống, khí xông lên ngực, bĩ nghẹn không thông; cùng thực trưng (khối cứng do thức ăn), tửu tích (khối tích do rượu), huyết hà (khối do huyết ứ), khí khối (khối do khí tụ), lúc phát thì đau như đâm, hoàn toàn không muốn ăn — đều [nên] uống; thuốc làm tiêu thức ăn, làm khí trệ lưu thông.

 Trư nha tạo giác (quả bồ kết loại nhỏ hình như răng lợn; bỏ vỏ, nướng cháy đen, tán bột mịn), Mực tốt (đốt rồi nhúng giấm), Nhục quế (bỏ vỏ thô), Can khương (bào), Đinh hương (tán bột mịn riêng), Bồng nga truật (tức Nga truật; bào, giã vụn), Kinh tam lăng (củ tam lăng; bào, giã vụn), [Nao] sa (nghiền riêng), Phụ tử (bào, bỏ vỏ và rốn củ, mỗi thứ 2 lạng), Thanh bì (bỏ cùi trắng, 3 lạng), Ba đậu sương (trước dùng giấm nấu Nao sa cho nóng, cho Ba đậu sương vào, sôi hai ba dạo, cho bột Đại hoàng vào nấu thành cao, một …) (?).

 Các vị trên dùng cao Đại hoàng, Nao sa, Ba đậu trộn làm viên to bằng hạt đậu xanh. Mỗi lần một hai viên, chiêu với trà hoặc rượu tùy ý. Nếu muốn làm tan khối trưng hà huyền tích (trưng: khối cứng cố định; hà: khối lúc tụ lúc tan), thì chiêu 7 viên với nước gừng tươi; đều uống sau bữa ăn, lúc sắp đi ngủ.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Tiểu đinh hương hoàn

 Làm tiêu tích trệ do đồ sống lạnh, nước đọng, thức ăn cũ; chặn đờm dâng ngược, buồn nôn, hoắc loạn nôn mửa. Chữa tim bụng trướng tức, hai sườn đau như đâm, nghẹn tắc không thông. Uống thường làm thuận tỳ vị, giúp ăn uống được.

 Ngũ linh chi (phân sấy khô của con sóc bay; 12 lạng), Đinh hương (3 lạng), Mộc hương (1 lạng rưỡi), Nhục đậu khấu (bỏ vỏ, 30 quả), Ba đậu (bỏ vỏ, …) (?). Các vị trên tán bột mịn, cho Ba đậu vào trộn đều, hồ bột mì trộn vừa độ, viên to bằng hạt kê. Mỗi lần 5 đến 7 viên, chiêu với nước gừng tươi ấm, nước vỏ quýt cũng được, uống sau bữa ăn. Nếu hoắc loạn nôn ngược, sắc nước lá đào để nguội mà chiêu. Trẻ nhỏ nôn ngược không dứt: trẻ 3 tuổi uống 3 viên, dưới 5 tuổi uống 4 viên, chiêu với nước gừng tươi và lá đào.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Tam lăng tiễn hoàn (viên làm với cao Tam lăng nấu kỹ)

 Làm thuận khí, khoan khoái vùng bụng giữa, tiêu tích trệ, hóa đờm ẩm. Chữa trung quản khí bĩ, tim bụng cứng trướng, dưới sườn căng cứng, trong ngực bĩ tắc, ợ hơi không thông, nôn mửa đờm dâng ngược, ăn uống không xuống, đại tiện không đều, lúc tả lúc bí.

 Hạnh nhân (nhân hạt mơ; ngâm nước sôi, bỏ vỏ và đầu nhọn, sao với cám đến màu vàng), [Nao] sa (thủy phi, nghiền, mỗi thứ 1 lạng), Thần khúc (men thuốc làm từ bột mì lên men với thảo dược; đập vụn, sao), … mạch [nha] (sao, giã rây thành bột, 8 …) (?). Các vị trên tán bột, dùng cao Tam lăng nhào đều làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần 15 đến 20 viên, chiêu với nước cơm ấm, uống sau bữa ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Thanh mộc hương hoàn

 Khoan khoái vùng bụng giữa, thông lợi vùng hoành cách, làm khí trệ lưu thông, tiêu thức ăn. Chữa ngực và hoành cách nghẹn tắc, bụng sườn trướng đau, dưới tim cứng bĩ, trong ruột có tiếng nước óc ách, không muốn ăn uống.

 Bổ cốt chỉ (hạt cây phá cố chỉ; sao thơm), Tất trừng già, Tân lang (bọc trong cơm kê chua, gói giấy ướt, vùi vào lửa nướng đến khi giấy cháy sém, bỏ cơm; mỗi thứ 40 lạng) … Các vị trên tán bột mịn, cho bột Khiên ngưu (hạt bìm bìm, vị thuốc tẩy xổ) vào trộn đều, cho dần nước trong vào trộn vừa độ, viên to bằng hạt đậu xanh. Mỗi lần 20 viên, chiêu với trà, nước sôi hay nước chín tùy ý, uống sau bữa ăn. Mỗi lần sau khi ăn uống rượu chè có thể uống 5 đến 7 viên. Trẻ 1 tuổi uống 1 viên. Phụ nữ có thai không được uống.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Tiêu thực hoàn

 Chữa tỳ vị đều hư, không tiêu hóa được cơm nước, ngực và hoành cách bĩ tức, bụng sườn có lúc trướng, năm này qua tháng khác, ăn kém thích nằm, miệng [nhạt] (?), gầy yếu, hơi thở yếu. Lại chữa trong ngực có hàn, ăn uống không xuống, phiên vị, nôn ngược, hoắc loạn nôn mửa, cùng sau bệnh mới hư yếu, không chịu nổi cơm [cháo, hoặc vì] bệnh mà khí suy, ăn không trở lại như thường (?) — đều nên uống.

 Ô mai (quả mơ hun khói đến đen; bỏ hạt, sấy khô), Can khương (bào, mỗi thứ 4 lạng), Tiểu mạch [nha] (mầm lúa mì; sao vàng, 3 lạng) (?), Thần khúc (giã bột, sao, 6 lạng) … Các vị trên tán bột, luyện mật nhào làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần 15 viên, tăng dần đến 20 viên, chiêu với nước cơm, ngày uống 2 lần, không kể giờ giấc.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Tiểu độc thánh hoàn

 Chữa tỳ vị không hòa, ăn uống nhiều bị tổn thương, tim bụng đau như đâm, nôn ọe buồn nôn, nghẹn bĩ nuốt chua, ợ khan có mùi thức ăn, bụng [trướng, không] muốn ăn uống (?).

 Ba đậu (cân cả vỏ được nửa lạng, bỏ vỏ, lõi, màng, sao chín, còn 3 tiền, nghiền), Nhục quế (bỏ vỏ thô, 1 cân), [Nao] sa (…) (?), [Đương] quy (rễ cây đương quy; bỏ lô) (?), Tam [lăng] … (?). Các vị trên tán bột mịn, cho Ba đậu và Nao sa vào trộn đều, dùng hồ men (khúc) nấu với nước làm viên to bằng hạt gai. Mỗi lần 3 đến 5 viên, chiêu với nước ấm, uống sau bữa ăn. Uống thường làm tan khí trệ, thông lợi ngực và hoành cách, chặn khí nghịch, tiêu thức ăn.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Ôn bạch hoàn

 Chữa tích tụ ở tim bụng, trưng tích lâu ngày, khối to như cái chén cái bát, hoàng đản (bệnh vàng da), thức ăn cũ tồn đọng, sáng dậy nôn mửa, chi mãn, khí xông lên, thường xuyên bụng cứng kết, dồn lên đâm vào tim, lan sang hai sườn. Mười loại thủy bệnh (bệnh phù thũng do nước), tám loại bĩ tắc, phiên vị nôn ngược, ăn uống nghẹn tắc, năm loại lâm (tiểu buốt, tiểu rắt), [chín loại] đau tim (?), nhiều năm ăn không tiêu, hoặc sốt rét liền năm không khỏi.

 Cùng chữa mọi chứng phong (bệnh do tà khí phong gây ra), thân thể tê dại, không biết đau ngứa, hoặc … (?), hoặc lông mày tóc rụng. Cùng chữa bảy mươi hai loại phong, ba mươi sáu loại độn thi chú ngỗ (bệnh tà khí ẩn náu trong người, lúc phát lúc ẩn, lây lan), cùng điên giản (điên cuồng, động kinh). Hoặc các bệnh phụ nữ, [kinh huyết] lúc dứt lúc ra rỉ rả, năm thứ tà khí làm mất tâm trí, buồn lo nghĩ ngợi, trong lòng không vui, ăn uống không ngon, kinh nguyệt không đều. Cùng mọi bệnh trong bụng kéo dài năm tháng, gầy mòn khốn đốn, lúc hát lúc khóc như bị ma quỷ sai khiến — chỉ cần uống thuốc này thì không gì không khỏi.

 Xuyên ô (bào, bỏ vỏ và rốn củ, 2 lạng rưỡi), Sài hồ (rễ cây sài hồ; bỏ lô), Cát cánh (rễ cây cát cánh), Ngô thù du (quả cây ngô thù; rửa nước sôi bảy lần, sấy khô, sao), Xương [bồ] (thân rễ cây thạch xương bồ) (?), Thục tiêu (bỏ [hạt]) (?), [Ba] đậu (bỏ vỏ, lõi …) (?). Các vị trên tán bột mịn, cho Ba đậu vào trộn đều, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần 3 viên, chiêu với nước gừng tươi, uống sau bữa ăn hoặc lúc sắp đi ngủ, tăng dần đến 5, 7 viên.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Cửu thống hoàn (viên chữa chín loại đau)

 Chữa chín loại đau tim: một, đau tim do giun; hai, đau tim do chú (tà khí lây truyền); ba, đau tim do phong; bốn, đau tim kèm hồi hộp; năm, đau tim do thức ăn; [sáu,] đau tim do nước đọng (?); bảy, đau tim do lạnh; tám, đau tim do nóng; chín, đau tim lúc đến lúc đi. Lại chữa đau tim ngực lưu chú (đau chạy lan chỗ này chỗ khác) nhiều năm. Cùng chữa [trúng] lạnh (?), ngã ngựa, ngã xe, các chứng huyết ứ.

 Lang độc (rễ cây lang độc, có độc; nướng thơm, 1 lạng), Phụ tử (bào, bỏ vỏ và rốn củ, 3 lạng), Can khương (bào), Ba đậu (bỏ vỏ, lõi, màng, sao …) (?) … Sáu vị trên tán bột mịn, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần lúc bụng đói chiêu một viên với rượu ấm. Người đột ngột trúng ác, tim bụng trướng đau, miệng không nói được, uống hai viên thì khỏi ngay.

 Quyển thứ ba – Chữa mọi chứng bệnh về khí

 Sinh khí thang

 Chữa đàn ông, đàn bà mọi chứng khí lạnh xông lên tim, bụng, hai sườn, trướng đầy đau như đâm, ợ chua nuốt chua, đờm dâng ngược nôn mửa, ngực và hoành cách [bĩ tức], ăn không ngon (?). Lại chữa ngũ cách, ngũ ế, mọi bệnh về khí. Uống thường trừ tà khí lạnh, làm sinh vị khí (sức tiêu hóa của dạ dày).

 Muối (sao, 2 lạng rưỡi), Đinh hương bì (1 lạng), Hồ tiêu (2 tiền rưỡi), Đinh hương, Đàn hương (mỗi thứ 1 lạng rưỡi), Can khương (bào) … Bảy vị trên cùng giã vụn, dùng lửa nhỏ [rang] (?) cho thơm chín, nhân lúc còn nóng cho vào đồ sứ đậy thật kín, đợi nguội thì nghiền, rây thành bột mịn, đựng kín, đừng để bay mất mùi vị. Mỗi lần nửa tiền đến 1 tiền, pha với nước sôi mà uống, không kể giờ giấc.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng] (Thiệu Hưng: niên hiệu vua Tống Cao Tông, 1131–1162)

 Như thánh bính tử (bính tử: thuốc làm thành bánh dẹt nhỏ)

 Chữa đàn ông, đàn bà khí quyết (khí dồn ngược lên gây choáng, ngất), trên thịnh dưới hư, đờm ẩm cùng phong hàn nấp lại ở dương kinh (các đường kinh mạch thuộc dương, chạy lên đầu), đau nửa đầu hoặc đau cả đầu, đau lan lên đỉnh đầu, mắt tối sầm, tai điếc. Uống thường làm sáng đầu mắt, tiêu phong, hóa đờm, làm ấm dạ dày.

 Phòng phong (rễ cây phòng phong), Thiên ma (củ cây thiên ma), Bán hạ (để sống, mỗi thứ nửa lạng), Thiên nam tinh (củ cây nam tinh, có độc; rửa), Can khương, Xuyên ô (bỏ vỏ và đầu nhọn, mỗi thứ 1 lạng), Xuyên khung (thân rễ cây xuyên khung) … Các vị trên tán bột mịn, dùng bánh hấp ngâm nước làm viên to bằng hạt khiếm thực, nắn dẹt thành bánh, phơi khô. Mỗi lần 5 bánh, nhai kỹ cùng ba, năm bông Kinh giới, chiêu với trà hoặc rượu tùy ý, nước chín cũng được, không kể giờ giấc.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Tứ trụ tán (thuốc bột "bốn cột trụ")

 Chữa đàn ông nguyên tạng (tạng thận, gốc của nguyên khí) khí hư, chân dương (dương khí gốc của cơ thể) hao bại, hai tai thường ù, vùng rốn bụng lạnh đau, đầu choáng mắt hoa, tay chân mệt mỏi, [tiểu tiện …] (?), tiêu chảy không dứt; phàm tạng khí hư yếu đều nên uống.

 Mộc hương (bọc giấy ướt vùi tro nóng nướng), Phục linh, Nhân sâm, Phụ tử (bào, bỏ vỏ và rốn củ, mỗi thứ 1 lạng). Các vị trên tán bột mịn. Mỗi lần 2 tiền, một chén lớn nước, 2 lát gừng tươi, 1 quả táo, chút muối, sắc còn bảy phần, uống lúc bụng đói, trước bữa ăn.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Du sơn nhân giáng khí thang (bài thuốc sắc làm hạ khí của ông Du, một người ở ẩn trên núi)

 Chữa hư dương xông lên (dương khí yếu mà bốc lên trên), khí không thăng giáng được, trên thịnh dưới hư, hoành cách ủng tắc, đờm đặc, thở gấp, đầy tức, họng khô không thông, bứt rứt khát [nước] (?), lưng chân không có sức, tay chân mệt mỏi, ho. Kiêm chữa phong thấp cước khí (bệnh chân sưng, tê, yếu, có khi phù thũng).

 Tiền hồ (rễ cây tiền hồ), Ngũ gia bì (vỏ rễ cây ngũ gia; tẩm nước gừng, nướng), Hậu phác (ngâm nước gừng một đêm, sao), Hoàng [kỳ] (rễ cây hoàng kỳ; bỏ lô) (?), Đương quy, Tử tô tử (sao qua), Nhân sâm, Phụ tử (…) (?) … Mười lăm vị trên cùng tán thô. Mỗi lần 3 tiền, một chén rưỡi nước, cho 3 lá tía tô, 3 lát gừng tươi, 1 quả táo, sắc còn bảy phần, bỏ bã, uống sau bữa ăn.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Thần bảo hoàn

 Chữa đau vùng tim và hoành cách: chiêu với nước sắc tai quả hồng và bấc đèn (ruột cây cỏ bấc). Đau bụng: chiêu với nước sắc tai quả hồng và gừng nướng vùi tro. Đau do huyết: chiêu với nước giấm có gừng sao.

 Phèn chua, bột vỏ nghêu (cáp phấn) mỗi thứ 3 phân, Hoàng đan (bột chì đỏ) 1 phân, cùng nghiền thành bột, lấy nước sắc vỏ trắng rễ dâu (tang bạch bì) và nước cháo gạo nếp hòa uống 3 tiền (?). Khí … (?): chiêu với vỏ trắng rễ dâu và nước cháo nếp. Thận khí đau dưới sườn: chiêu với rượu có tiểu hồi hương sao. Đại tiện không thông: chiêu với nước mật ong hòa 1 tiền bột Tân lang.

 … chiêu với nước sắc … (?). Thức ăn cũ không tiêu: chiêu với trà, rượu, nước tương chua (nước gạo lên men chua) hay nước cơm tùy ý. Trong các bệnh về khí, chỉ có bàng quang khí (khí ứ ở bàng quang, bụng dưới) và đau dưới sườn là khó chữa nhất, riêng [thuốc này chữa được] (?). Có người bệnh đau gân cổ, các thầy thuốc đều cho là do phong, chữa mấy tháng không khỏi, bệnh bèn lan vào xương sống lưng, lâu sau lại dồn xuống sườn phải; […] uống thuốc này (?), một lần là khỏi; về sau có lần tái phát, lại uống một lần, khỏi.

 Mộc hương, Hồ tiêu (mỗi thứ 1 phân), Can yết (bọ cạp khô; 7 con còn nguyên), Ba đậu (bỏ lõi và vỏ, nghiền riêng, 10 hạt). Các vị trên tán bột mịn, cho Ba đậu sương vào trộn đều, dùng bánh hấp ngâm nước sôi cho nhão, viên to bằng hạt gai, lấy Chu sa làm áo. Mỗi lần 3 viên, nước chiêu thuốc như đã nói ở trên.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Tràng khí a ngụy hoàn

 Chữa năm loại bệnh nghẹn, chín loại đau tim, [huyền] tích khí khối (?), khí lạnh xông đâm, cùng tỳ vị đọng hàn, ngực đầy căng trướng, nôn nước chua, đàn ông tiểu tràng khí (sán khí: đau bụng dưới lan xuống bìu), phụ nữ huyết khí, đau đâm do huyết…

 Hồi hương (sao), Thanh bì (bỏ cùi trắng), Cam thảo (sao), Bồng nga truật (bào), Xuyên khung, Trần bì (bỏ cùi trắng, mỗi thứ 1 lạng), Bạch chỉ (nửa lạng), Đinh hương bì (bào, 1 lạng), Súc sa nhân, Nhục quế (bỏ vỏ, mỗi thứ nửa lạng), Gừng tươi (4 lạng, thái lát, dùng muối nửa … ) (?). Các vị trên giã thành bột, dùng hồ A ngụy làm viên to bằng hạt khiếm thực; cứ mỗi cân viên thuốc dùng 7 tiền Chu sa làm áo. Đàn ông đau do khí: chiêu 1 đến 2 viên với nước gừng sao muối. Phụ nữ huyết khí: chiêu với nước giấm. Uống thường mỗi lần một viên, nhai nát, chiêu với trà hoặc rượu tùy ý.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Trầm hương giáng khí thang

 Chữa âm dương ứ trệ, khí không thăng giáng được, ngực và hoành cách bĩ tắc, tim bụng trướng đầy, thở gấp hơi ngắn, ọe khan, bứt rứt đầy tức, ho …, [ăn] không biết mùi vị (?), thích nằm, ăn ít. Lại chữa vị tý (dạ dày bị tắc trở) có nước đọng, ợ chua, ngửi thấy chua, dưới sườn chi kết (như có vật chống và kết lại), thường thấy vướng tức, cùng trúng hàn ho [nghịch] (?), hai sườn sôi rỗng, dưới rốn đau thắt — đều chữa được. Người mắc cước khí mà độc khí bốc lên, tim bụng cứng đầy, tay chân phù [thũng] (?) … Uống thường làm mở dạ dày, tiêu đờm, làm tan ứ tắc, khiến muốn ăn.

 Hương phụ (sao, bỏ lông, 400 lạng), Trầm hương (18 lạng rưỡi), Súc sa nhân (48 lạng), Cam thảo ([…], 120 …) (?). Các vị trên tán bột mịn. Mỗi lần 1 tiền, cho chút muối, pha với nước sôi mà uống. Sáng sớm gặp sương mù, uống lúc bụng đói, thì trừ được khí tà ác, khiến không mắc chướng dịch (bệnh dịch do khí độc rừng núi).

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Tiểu ô trầm thang

 Điều hòa trung tiêu, làm khí thông khoan khoái; chữa tim bụng đau như đâm.

 Ô dược (bỏ lõi, 10 lạng), Cam thảo (sao, 1 lạng), Hương phụ tử (trong chậu cát [chà] bỏ vỏ và lông (?), sấy khô, 20 lạng). Các vị trên tán bột mịn. Mỗi lần 1 tiền, cho chút muối hoặc không cho muối, pha với nước sôi mà uống, không kể giờ giấc.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Đinh trầm tiễn hoàn

 Ngừa hàn tà do sương mù, làm tan ứ trệ ở hoành cách và dạ dày, điều thuận tam tiêu, điều hòa nuôi dưỡng vinh vệ (vinh: phần khí huyết nuôi dưỡng chạy trong mạch; vệ: khí bảo vệ chạy ngoài mạch, chống tà khí). Chữa tim ngực bĩ tức, nghẹn chua nuốt chua, tân dịch không giữ lại được (hay chảy nước miếng), hai sườn đau như đâm, trong bụng cứng đầy, miệng đắng nhạt vị, không muốn ăn uống.

 Đinh hương (12 lạng), Trầm hương (2 lạng), Mộc hương (1 tiền rưỡi), Đinh hương bì (1 lạng), Bạch đậu khấu nhân (9 lạng rưỡi). Các vị trên tán bột mịn, riêng dùng Cam thảo nấu thành cao để làm viên, mỗi lạng chia thành 250 viên. Mỗi lần 1 viên, ngậm cho tan, lúc bụng đói, [trước bữa] ăn.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Cảm ứng hoàn

 Chữa bên trong hư yếu có lạnh tích tụ, khí yếu bị tổn thương, đọng tích ở dạ dày, không chuyển hóa được; hoặc vì khí bị lạnh làm hại, vì lúc đói lúc no mà ăn, say rượu, dưới [tim] cứng đầy (?), hai sườn trướng đau, tim bụng đau dữ, hoắc loạn nôn tả, đại tiện nhiều lần dồn dập, mót rặn mà đi chậm và rít, lỵ đỏ trắng lâu ngày, [ra] máu mủ, cơm không tiêu (?), khỏi rồi lại phát. Lại chữa say rượu nôn mửa, đờm dâng ngược buồn nôn, ham ngủ, đầu choáng, ngực và hoành cách bĩ tức, tay chân mệt mỏi; lại chữa phụ nữ có thai bị lạnh, mới sinh bị tổn thương, hoặc người có hàn tích lâu ngày uống thuốc nóng không hiệu. Lại chữa bệnh lâu hình gầy, dây dưa năm tháng, mặt vàng da gầy, ăn uống lúc được lúc không, đại tiện lúc bí lúc tả; không kể lạnh tích lâu hay mới, đều chữa được. Bệnh nặng chưa khỏi hẳn (?).

 Thuốc này tính ấm, không độc, không hề khô nóng, không hại vị khí, cũng không gây nôn tả, chỉ làm mài tan tích tụ, tiêu trừ những gì bị tổn thương (?), làm thông khí trệ của tam tiêu. Mỗi lần dùng thì mới vê viên to bằng hạt đậu xanh, mỗi lần uống ba, năm viên, liệu người hư hay thực mà thêm bớt, nuốt với nước ấm; [chữa] không ăn uống được (?), giải độc rượu, khiến người không bị say rượu. Lại chữa trẻ nhỏ tỳ vị hư yếu, nhiều lần bị thương thực tích trệ, phân trắng [chua] thối (?), cho uống 5 viên to bằng hạt kê, chiêu với nước Can khương, không kể giờ giấc. Các chứng bệnh nói trên kéo dài ngày tháng, đã dùng thuốc nóng và thuốc tẩy hạ đều không [hiệu] (?).

 Bách thảo sương (muội đen đáy nồi; cạo ở đáy nồi nhà nông thôn, nghiền mịn, cân 2 lạng), Hạnh nhân (chọn hạt sạch, bỏ những hạt hai nhân, 140 hạt, 1 lạng rưỡi), [Ba đậu] (… hạt, bỏ vỏ, lõi …) (?) … Các vị trên, trừ ba vị bột Ba đậu, Bách thảo sương, Hạnh nhân, bốn vị còn lại giã thành bột mịn, trộn chung với ba vị trước, nghiền cho thật mịn, dùng sáp ong tốt để bao trộn. Cách làm: trước đem 6 lạng sáp nấu chảy thành nước, lọc qua mấy lớp bông bỏ cặn, dùng 1 thăng rượu ngon, cho vào nồi bạc hoặc nồi đá nấu cho sáp chảy, sôi mấy dạo thì đổ ra, đợi rượu nguội, sáp tự nổi lên, vớt sáp ra cân mà dùng.

 Phàm bào chế vào mùa xuân, mùa hè thì dùng 1 lạng dầu trong, nấu trong nồi nhỏ có chuôi cho bốc hết mùi sống, thơm chín (?), rồi cho 4 lạng sáp đã nấu với rượu vào, cùng chảy thành nước, ngay trong nồi nhân lúc nóng trộn với bột thuốc nói trên; bào chế vào mùa thu, mùa đông thì dùng 1 lạng rưỡi dầu trong, cùng nấu nóng thành nước, trộn bao bột thuốc thành khối, chia thành thỏi nhỏ, gói bằng giấy dầu, khi dùng mới vê viên mà uống. Đây là bài thuốc của nhà ông Cao làm chức Điện tiền (chức quan võ chỉ huy cấm quân trong cung).

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Tiểu lý trung hoàn

 Chữa tam quản (ba phần trên, giữa, dưới của dạ dày) khí yếu, trung tiêu tích hàn, tỳ hư không nghiền nát được thức ăn, ăn vào chậm tiêu, ăn gì cũng hay bị tổn thương, ngực và hoành cách đầy tức, hai sườn [trướng] (?), nấc ngược, ợ chua buồn nôn, bụng trướng, sôi ruột, tim bụng đau, nghẹn tắc, cách khí, phiên vị nôn ra thức ăn, ăn uống giảm sút.

 Hồng đậu (quả riềng ấm, tức hồng đậu khấu), Nga truật (vùi tro nóng nướng, nhân lúc nóng giã vụn), Súc sa nhân (mỗi thứ 1 lạng), Thảo đậu khấu (vùi tro nóng nướng), Thanh bì (bỏ cùi trắng), Trần bì (bỏ …) (?), [Khiên] ngưu (sao thơm chín, mỗi thứ …) (?). Các vị trên tán bột, nấu hồ bột mì với nước làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần 30 viên, chiêu với nước gừng tươi và vỏ quýt, nước ấm cũng được, không kể giờ giấc. Thuốc này không có tính tẩy xổ, không làm hao khí; người tỳ vị thiên về hư hàn uống là thích hợp nhất.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Đại thất hương hoàn

 Chữa đàn ông, đàn bà tỳ nguyên khí lạnh, vị khí hư thiếu, không muốn ăn uống, tim và hoành cách nghẹn tắc, dần thành cách khí, tỳ tiết (tiêu chảy do tỳ hư) khí dồn xuống, say rượu nôn ra rượu, lạnh … (?), phiên vị, hoắc loạn nôn tả — đều chữa được.

 Hương phụ tử (sao, 192 lạng), Mạch [nha] (sao, 100 lạng) (?), Đinh hương bì (330 lạng), Súc sa nhân, Hoắc hương (lá, mỗi thứ 250 lạng), Cam tùng, Ô dược (mỗi thứ 64 lạng), Nhục quế (bỏ vỏ thô), Cam thảo (sao), Trần bì (bỏ cùi trắng, rửa …) (?). Các vị trên tán bột, luyện mật làm viên to bằng viên đạn. Mỗi lần 1 viên, nhai rồi chiêu với rượu pha muối hoặc nước muối. Phụ nữ tỳ huyết khí, như kinh nguyệt không đều, đều nhai rồi chiêu với rượu có gừng sao, nước giấm cũng được, rất là thần hiệu. Kiêng đồ sống lạnh, béo ngậy.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Tiểu thất hương hoàn

 Có thể làm ấm trung tiêu, khoan khoái hoành cách, làm tan tích, điều hòa khí. Chữa say rượu nôn ra rượu, nôn ọe ợ chua, khí cách, thực ế (nghẹn do khí, nghẹn do thức ăn), ăn uống không xuống, lạnh trướng đau vùng tỳ, tích do trà, rượu, thức ăn lâu năm, mắt và mặt đều vàng, lỵ đỏ trắng, tỳ độc (độc khí ở tỳ) gây tiêu chảy. Phụ nữ tỳ huyết khí, trẻ nhỏ cam [tích] (chứng suy dinh dưỡng ở trẻ: gầy còm, bụng to) (?) … [đều chữa] (?).

 Cam tùng (sao, 80 lạng), Ích trí nhân (sao, 60 lạng), Hương phụ tử (sao, bỏ lông), Đinh hương bì, Cam thảo (sao, mỗi thứ …) (?). Các vị trên tán bột, dùng bánh hấp ngâm nước làm viên to bằng hạt đậu xanh. Mỗi lần 20 viên, chiêu với rượu ấm, nước gừng hay nước chín tùy ý. Nếu khí trướng đầy, mài Ô dược vào nước, sắc lên làm nước chiêu thuốc. Nếu ăn uống rượu chè quá độ, đầu choáng buồn nôn, ngực và hoành cách đầy tức, thì trước nhai 20 viên, sau nuốt 20 viên, chiêu với nước gừng tươi và tía tô. Thuốc này tính ấm và bình hòa, không làm xáo động tạng phủ (không gây tẩy xổ).

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Liên kiều hoàn

 Chữa đàn ông, đàn bà tỳ vị không hòa, khí trệ tích tụ, tim bụng trướng đầy, ọe khan, nóng xót chua ở vùng tim, ăn uống không xuống, ngực và hoành cách nghẹn [tắc], đau (?), tửu tích làm mặt vàng, tay chân phù hư, không đi lại được; hễ là các bệnh tỳ vị đều nên uống.

 Liên kiều (quả cây liên kiều; rửa), Trần bì (mỗi thứ 240 lạng), Thanh bì (rửa), Bồng nga truật (bào), Nhục quế (bỏ vỏ thô, không để gặp lửa), Hảo … (?), [Tam] lăng (bào, 240 …) (?). Các vị trên tán bột, dùng hồ bột mì làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần 30 viên, chiêu với nước gừng tươi. Người mắc lỵ đỏ trắng lâu ngày và đại tràng phong bí (táo bón do phong khí ở ruột già), tỳ độc đi ngoài ra máu: chiêu với nước sắc Hoàng liên. Các bệnh phụ nữ: chiêu với nước gừng giấm. Không kể giờ giấc. Phụ nữ có thai chớ uống.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Tửu trưng hoàn (viên chữa khối tích do rượu)

 Chữa uống rượu quá độ, đầu choáng buồn nôn, nôn mửa không dứt, cùng tửu tích đọng ở dạ dày, hễ uống là nôn, lâu ngày thành khối tích.

 Hùng hoàng (khoáng vật màu vàng chứa thạch tín; chọn 6 cục to bằng hạt bồ kết), Ba đậu (không bỏ vỏ, không ép dầu), Yết sao (đuôi bọ cạp) (mỗi thứ 15 cái). Ba vị trên cùng nghiền mịn, cho bột mì trắng cân nặng 5 lạng rưỡi, nhỏ nước trộn, viên to bằng hạt đậu Hà Lan, đợi hơi khô thì cho vào trong cám lúa mì cùng sao thơm, lấy một viên thả vào nước: nếu viên thuốc nổi trên mặt nước thì bỏ cám đi không dùng. Mỗi lần 2 viên, chiêu với rượu ấm, uống sau bữa ăn. Bị rượu làm hại thông thường thì mỗi lần 1 viên, chiêu với trà hoặc rượu tùy ý.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Phân khí tử tô ẩm (ẩm: thuốc nước để uống)

 Chữa đàn ông, đàn bà tỳ vị không hòa, ngực và hoành cách nghẹn tắc, bụng sườn đau, khí gấp thở dồn, dưới tim trướng tức, … uống không dứt (?).

 Ngũ vị tử (bỏ cuống, rửa), Tang bạch bì (vỏ trắng rễ cây dâu; nướng, thái), Trần bì (bỏ cùi trắng, rửa sạch), Cát cánh (thái), Thảo quả nhân (hạt quả thảo quả), Đại phúc bì … Tám vị trên thái giập thành bột thô, cân lấy 20 cân đã sạch, cho thêm 15 cân tía tô khô đã chọn lấy cành và lá non, giã vụn, trộn đều chung một chỗ. Mỗi lần 4 tiền, một chén lớn nước, 3 lát gừng (cắt tròn như đồng tiền), cho chút muối, sắc chung còn bảy phần, bỏ bã, [uống] lúc bụng đói, trước bữa ăn. Uống thường làm hòa dạ dày, giúp ăn được.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Tứ bội tán

 Chữa người lớn, trẻ nhỏ tỳ khí không thuận; bổ chỗ hư, giúp ăn được.

 Bạch phục linh (bỏ vỏ, 2 lạng), Nhân sâm (bỏ lô, 1 lạng), Kha tử (vùi tro nóng nướng, bỏ hạt, nửa lạng), Bạch truật (4 lạng). Các vị trên tán bột. Mỗi lần 1 tiền đầy, một chén nước, 3 lát gừng, 1 quả táo, sắc còn sáu phần, uống ấm lúc bụng đói.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Mộc hương bính tử

 Chữa tỳ kinh (đường kinh của tỳ) hư lạnh, có đờm lạnh ở dạ dày, ngực và hoành cách nghẹn bĩ, miệng nhạt lưỡi rít, tim bụng đau thắt, nôn ngược ra nước đọng cũ, dưới sườn đau tức, thở dồn khí gấp, mệt mỏi ít sức, hoàn toàn không muốn ăn uống. Uống thường làm khoan khoái ngực và hoành cách, làm tan khí trệ, làm tiêu hàn khí đọng lại, giúp ăn ngon.

 Súc sa nhân (12 lạng), Đàn hương (4 lạng), Cam tùng (rửa, 5 lạng), Đinh hương (4 lạng rưỡi), Bồng nga truật (10 lạng). Các vị trên tán bột mịn, riêng dùng Cam thảo nấu cao để làm viên, mỗi lạng làm 250 viên, nắn thành bánh dẹt. Mỗi lần 3 đến 5 bánh, nhai kỹ, chiêu với nước gừng tươi, rượu ấm cũng được, không kể giờ giấc.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Thảo quả ẩm

 Chữa tỳ hàn ngược tật (bệnh sốt rét do tỳ bị lạnh).

 Tử tô diệp (lá tía tô), Thảo quả nhân, Xuyên khung, Bạch chỉ, Cao lương khương (sao), Thanh quất bì (vỏ quýt xanh; bỏ cùi trắng, sao), Cam thảo (sao). Các vị trên lấy lượng bằng nhau, tán bột. Mỗi lần 2 tiền đầy, một chén nước, sắc còn bảy phần, bỏ bã, uống nóng. Hai lần bã thì sắc chung lại; đến ngày lên cơn sốt thì uống liền ba lần, không lần nào không hiệu nghiệm.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Ôn trung lương khương hoàn

 Làm ấm tỳ vị, làm thuận tam tiêu. Chữa đờm lạnh tụ kết, khí ứ không thông, ăn vào là nôn ngay, họng và hoành cách nghẹn tức, hai sườn [đầy] và khí nghịch (?), ợ chua buồn nôn, bụng giữa đầy, hơi ngắn, nghẹn, ngửi mùi thức ăn [thì khó chịu]; cùng chữa lưu ẩm sôi ruột, thấp tả (tiêu chảy do ẩm thấp), lãnh tả (tiêu chảy do lạnh), tiêu chảy xối xả không dứt; [uống thường] giúp ăn ngon (?), ngừa hàn tà, nuôi chính khí.

 Cao lương khương (sao, 4 cân), Can khương (bào), Bạch truật (mỗi thứ 2 cân 4 lạng), Nhục quế (bỏ vỏ thô, 28 lạng), Cam thảo (…) (?). Các vị trên tán bột mịn, luyện mật làm viên, mỗi lạng làm 12 viên. Mỗi lần 1 viên, nhai kỹ, chiêu với nước gừng tươi và vỏ quýt, nước cơm cũng được, lúc bụng đói, trước bữa ăn.

 Quyển thứ ba – [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Ổi khương hoàn (viên thuốc có gừng vùi tro nướng)

 Chữa bản tạng (tạng của chính mình, ở đây chỉ tỳ) hư yếu, ăn không tiêu, hoặc thành [huyền] tích (?), hoặc phát đau tim. Lạnh tích, nước [đọng ở] tỳ (?), kết tụ gây đau, mọi chứng khí lạnh … (?). Phụ tử, [Nao] sa, Mộc hương, Gừng tươi. Dùng 50 củ Phụ tử to, mỗi củ nặng nửa lạng, bỏ vỏ và rốn củ, dùng dao nhọn khoét bỏ lõi, chừa chỗ chứa được khoảng nửa tiền Nao sa, rồi nhồi đầy vào.
 Sau đó lấy bột phụ tử (rễ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng, có độc) trộn với bột mì làm thành bánh, bọc lấy củ phụ tử. Đem nướng vùi bằng văn vũ hỏa (lửa nhỏ và lửa lớn xen nhau) cho đến khi vàng. Lấy mộc hương (một loại rễ thơm, có tác dụng hành khí, giảm đau bụng) bằng một nửa lượng phụ tử, cùng tán thành bột mịn, trộn nước làm viên to bằng hạt kê đầu (hạt khiếm thực, hạt súng). Lại lấy một miếng gừng sống, bổ làm hai mảnh, đặt viên thuốc vào giữa, bọc giấy ướt rồi nướng vùi. Đợi gừng nóng thì nhai thuốc, chiêu bằng nước sôi để nguội, uống lúc bụng đói.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng (niên hiệu vua Tống Cao Tông, 1131–1162)]

 Sâm linh bạch truật tán (“tán” là thuốc dạng bột)

 Chữa tỳ vị (theo Đông y, tỳ và vị là hệ tiêu hóa, lo việc thu nạp và chuyển hóa thức ăn) hư yếu, ăn uống không vào, hay mệt, ít sức. Chữa vùng giữa bụng đầy, bĩ (cảm giác đầy tức, bế tắc trong ngực bụng), nghẹn. Chữa tim đập hồi hộp, thở gấp, nôn mửa, tiêu chảy, cùng chứng thương… (?). Thuốc có tính hòa, không nóng (?). Uống lâu thì nuôi khí, dưỡng tinh thần, làm tỳ tỉnh táo (ăn uống ngon miệng), sắc mặt tươi, giữ chính khí thuận và trừ tà khí.

 Liên tử nhục (cùi hạt sen, bỏ vỏ), ý dĩ nhân (hạt bo bo), súc sa nhân (hạt sa nhân, vị thơm, giúp tiêu hóa), cát cánh (rễ cây hoa chuông, sao đến màu vàng sẫm; bốn vị này mỗi vị một cân), bạch biển đậu (đậu ván trắng, ngâm nước gừng, bỏ vỏ… (?)). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần uống hai chỉ (một chỉ là một đồng cân, khoảng 3–4 gam), hòa với nước sắc táo đỏ mà uống. Trẻ nhỏ tùy theo tuổi mà thêm bớt.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bổ sung thời Thiệu Hưng]

 Hồng hoàn tử (“hoàn” là thuốc viên)

 Chữa đàn ông bị tỳ tích (khối tích tụ do tỳ không tiêu hóa được) và khí trệ (khí bị ứ lại, không lưu thông), ngực và vùng cách (vùng ngực dưới, quanh cơ hoành) đầy tức, mặt vàng, bụng trướng, tay chân không có sức. Chữa tửu tích (rượu tích tụ gây bệnh) làm không ăn được, nôn khan không dứt, đau lưng và hai bên vú. Chữa phụ nữ bị tỳ huyết tích khí (huyết và khí tích lại ở tỳ), các chứng bệnh về huyết và khối khí. Chữa trẻ nhỏ bị thực tích (thức ăn tích trệ không tiêu), gầy trơ xương, mặt vàng, bụng trướng, thở gấp, dần thành tỳ lao (chứng hao mòn do tỳ suy kiệt). Không kể già trẻ, đều nên uống.

 Kinh tam lăng (củ cây tam lăng, phá khối huyết ứ; ngâm cho mềm, thái lát), bồng nga truật (nghệ đen), thanh quất bì (vỏ quýt xanh), trần bì (vỏ quýt để lâu năm, bỏ lớp cùi trắng; bốn vị mỗi vị năm cân), can khương (gừng khô, “bào” tức sao hoặc nướng cho cháy sém vỏ ngoài), hồ tiêu (mỗi vị ba… (?)). Các vị trên tán thành bột mịn, dùng hồ bột mì nấu với giấm làm viên to bằng hạt ngô đồng (cỡ hạt đậu nhỏ), lấy phàn hồng (bột màu đỏ chế từ phèn xanh nung) làm áo bọc ngoài. Mỗi lần uống ba mươi viên sau bữa ăn, chiêu bằng nước gừng. Trẻ nhỏ thì tùy lúc thêm bớt mà cho uống.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh (niên hiệu vua Tống Lý Tông, 1225–1227)]

 Tô tử giáng khí thang (“thang” là thuốc sắc lấy nước uống; “giáng khí” là đưa khí nghịch đi xuống)

 Chữa đàn ông, đàn bà bị hư dương thượng công (dương khí hư yếu, không giữ được ở dưới mà bốc ngược lên trên). Khí không thăng giáng được (không lên xuống đúng lẽ), phần trên thịnh mà phần dưới hư, vùng cách ứ tắc, nhiều đờm, cổ họng không thông, ho, mắt mờ, chóng mặt, đau lưng, chân yếu, chân tay mỏi mệt. Bụng đau như kim châm (?). Tiêu chảy do khí lạnh hoặc khí nóng. Đại tiện phong bí (táo bón do phong), rít trệ không thông, cản trở việc ăn uống.

 Tử tô tử (hạt tía tô), bán hạ (củ cây bán hạ, trừ đờm, chặn nôn; rửa nước sôi bảy lần; hai vị mỗi vị hai lạng rưỡi — một lạng khoảng 37–40 gam), xuyên đương quy (rễ đương quy đất Tứ Xuyên, bổ máu; bỏ phần đầu cuống, một lạng rưỡi), cam thảo (rễ cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc; (?) hai lạng), tiền hồ (rễ cây tiền hồ, trừ đờm, chữa ho; một lạng rưỡi)… (?). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ đầy, nước một chén rưỡi, cho vào hai lát gừng sống, một quả táo, năm lá tía tô, cùng sắc còn tám phần (tức còn khoảng tám phần mười chén), bỏ bã, uống nóng, không kể giờ giấc. Uống thường xuyên thì tinh thần sáng suốt, khí thuận, điều hòa ngũ tạng (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận), đẩy khí ứ trệ, ăn uống được, trừ thấp khí (khí ẩm thấp gây bệnh).

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 An trung tán

 Chữa đau vùng tỳ (đau vùng trên rốn, thượng vị) lâu năm hay mới mắc, phiên vị (ăn vào rồi nôn trả ra), miệng nôn nước chua, hàn tà (khí lạnh từ ngoài xâm vào gây bệnh) đọng lại bên trong, tích lại không tiêu, ngực đầy trướng, buồn nôn, nôn ngược, mặt vàng, người gầy, tay chân mỏi mệt. Lại chữa phụ nữ huyết khí đau như kim châm, bụng dưới lan ra thắt lưng đau dồn dập nặng nề, đều có thể… (?).

 Huyền hồ sách (củ cây diên hồ sách, hoạt huyết giảm đau; bỏ vỏ), lương khương (riềng núi; sao), can khương (bào), hồi hương (tiểu hồi; sao), nhục quế (vỏ quế dày; mỗi vị năm lạng), mẫu lệ (vỏ hàu; (?) bốn lạng), cam (thảo)… (?). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần uống hai chỉ, hòa với rượu nóng; phụ nữ thì hòa với nước giấm loãng. Người không uống được rượu thì chiêu với nước muối. Đều không kể giờ giấc.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Phân tâm khí ẩm (“ẩm” là thuốc sắc uống thay nước)

 Chữa đàn ông, đàn bà mọi chứng khí không hòa. Phần nhiều do lo buồn, suy nghĩ, giận dữ làm tổn thương tinh thần, hoặc lúc ăn mà buồn rầu, hoặc việc không như ý, khiến khí uất ức đọng lại không tan, dừng ở vùng ngực và cách, không lưu thông được, sinh ra trong ngực bĩ tức, hai bên sườn trướng hư, nghẹn tắc không thông, nôn ọe, buồn nôn, đầu choáng mắt hoa, tay chân mỏi mệt, sắc mặt vàng úa, miệng đắng lưỡi khô, ăn uống giảm sút, ngày một gầy mòn. Hoặc sau khi ốm dậy, vùng ngực hư bĩ, không muốn ăn uống. Đều chữa được cả.

 Mộc hương (không qua lửa), tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu; sao; hai vị mỗi vị nửa lạng), đinh hương bì (vỏ cây đinh hương; một lạng), đại phúc tử (hạt cau; bào), cát cánh (bỏ phần cuống, sao), (nhân) sâm (?) (thái; mỗi vị nửa lạng), cam thảo (chích, tức nướng hoặc sao thường có tẩm mật; một lạng). Các vị trên “phủ trớ” (thái hoặc giã thành mảnh thô). Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén, cho vào ba lát gừng sống, một quả táo bẻ đôi bỏ hạt, và mười sợi đăng tâm (ruột cây bấc đèn, lợi tiểu), sắc còn bảy phần, bỏ bã, uống ấm, không kể giờ giấc. Còn một bài khác ghi ở phía sau.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Đoạt mệnh trừu đao tán

 Chữa đàn ông, đàn bà tỳ vị tích lạnh, trung tiêu (vùng giữa thân mình, chỗ tỳ vị) không hòa, dưới tim hư bĩ, trong bụng đau, ngực sườn đầy nghịch, nôn ra đờm lạnh, ăn không xuống, ợ hơi, nuốt chua, miệng đắng, mất vị, không muốn ăn. Phụ nữ lâu ngày huyết khí đau như kim châm, không… (?).

 Can khương (thái nhỏ, cho nửa lạng ba đậu — hạt cây ba đậu, rất độc, gây xổ mạnh — vào cùng sao đến khi đen thì bỏ ba đậu đi), lương khương (cho một trăm con ban miêu — một loài côn trùng có độc, dùng làm thuốc — vào cùng sao, rồi bỏ ban miêu đi… (?)). Các vị trên chế cho sạch, tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, cho chút muối, pha với nước sôi, không kể giờ giấc. Uống thường xuyên thì tỳ vị tỉnh táo, ăn uống được. Thuốc này giải độc rượu rất mạnh. Uống lúc bụng đói trước bữa ăn, hoặc hòa với rượu ấm càng tốt.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Kim lộ hoàn

 (Theo bài thuốc của Lâm Sào tiên sinh; năm Thiên Bảo thứ bảy (năm 748, đời Đường Huyền Tông) do Vương Nguyên Lãm dâng lên.)

 Chữa trong bụng có khối tích tụ, trưng khối (khối cứng, cố định một chỗ), mắc lâu ngày to như cái chén. Chữa gầy vàng, túc thủy (nước đọng lâu ngày trong người), sáng tối đều ho, khí lạnh tích nhiều năm. Có lúc lại đau cuộn thắt dưới bụng, xông lên tim và hai bên sườn, thấu ra lưng, liền đến tim, khí đau không dứt, khí cuộn quanh dưới rốn, như sâu cắn, không chịu nổi.

 Lại chữa mười loại thủy khí (các chứng phù thũng do nước ứ), phản vị (ăn vào nôn ra), nôn ngược, ăn uống hay nghẹn, năm loại trĩ, khí… (?) chạy dồn, phong (?) như có sâu bò, tay chân nóng bứt rứt, đêm nằm không yên, nói mê không thôi.

 Lại chữa trẻ nhỏ bị kinh cam (chứng co giật kèm suy dinh dưỡng, gầy còm), phụ nữ bị ngũ tà (các loại tà khí làm tinh thần rối loạn), nằm mộng giao hợp với ma quỷ, người nặng nề, không muốn ăn, mê man như trong mộng, không biết gì, phần nhiều muốn chết, lúc hát lúc khóc thất thường, kinh nguyệt không đều, trong lòng như phát cuồng, thân thể gầy mòn, không phân biệt được bệnh trạng ra sao. Chỉ cần uống thuốc này, muôn lần không sai một, bệnh nào cũng chữa được, không kể chi tiết nữa.

 Sinh can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô; thái, sấy khô trên lửa nhỏ), bối mẫu (củ bối mẫu, trừ đờm chữa ho; bỏ lõi), tử uyển (rễ tử uyển, chữa ho; rửa, bỏ mầm, thái, sấy), sài hồ (rễ sài hồ, giải nhiệt, sơ thông khí; bỏ cuống, thái, sấy), can xác (?) (ngâm nước nóng, bỏ…, ngâm bảy lần (?)), cam thảo (chích, bỏ vỏ, thái, sấy), hậu phác (vỏ cây hậu phác, hành khí trừ đầy; bỏ vỏ thô… (?)), ô đầu (củ mẹ cây ô đầu, rất nóng, có độc; bào), hoàng liên (rễ hoàng liên, rất đắng, thanh nhiệt; rửa, thái, sấy; mỗi vị hai lạng)… (?) không bỏ dầu, khi nấu phải tự mình đếm đủ ba mươi lần sôi rồi đổ ra (?).

 Các vị trên tán thành bột mịn, lấy hồ bột mì làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống năm viên, trẻ nhỏ hai viên. Có đờm trong ngực: chiêu bằng nước gừng. Đau tim: chiêu bằng nước sắc vỏ lựu chua. Lở miệng: chiêu bằng nước mật ong. Đau đầu: chiêu bằng nước sắc thạch cao (một loại khoáng chất, tính lạnh, hạ nhiệt), hoặc trà hành (?). Mọi bệnh về tỳ khí: nước sắc vỏ quýt. Tiêu chảy ra nước, khí tả (tiêu chảy do khí trệ): sắc trần bì làm nước uống. Lỵ ra máu đỏ: nước sắc cam thảo. Lỵ ra mũi trắng: nước sắc can khương. Lỵ cả đỏ lẫn trắng: nước sắc cam thảo và can khương. Ngực nghẹn tức: nước sắc thông thảo (lõi cây thông thảo, lợi tiểu). Phụ nữ bệnh về huyết khí: chiêu bằng rượu đương quy; nếu không uống được rượu thì sắc đương quy lấy nước uống cũng được.

 Sán khí (đau bụng dưới lan xuống bìu, như thoát vị), lam khí (bệnh do khí độc núi rừng), tiểu trường khí (đau bụng dưới lan xuống tinh hoàn) và chứng sa trễ xuống: chiêu bằng nước sắc phụ tử. Uống thường xuyên hay dùng cấp cứu các bệnh, chỉ cần chiêu bằng nước cơm, trà, rượu hay nước đun sôi, tùy ý. Bị lạnh làm đau bụng, bị rượu và thức ăn làm hại, tửu đản (vàng da do rượu), hoàng đản (bệnh vàng da), khí kết bĩ tắc, hạc tất (đầu gối sưng to, ống chân teo như chân con hạc): đều chiêu bằng nước muối hoặc rượu pha muối.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Bí truyền giáng khí thang

 Chữa đàn ông, đàn bà bị bệnh trên nóng dưới hư. Phàm ăn uống quá độ làm hại tỳ vị, rượu chè và sắc dục không tiết độ làm hao tổn thận, (?) âm dương bị ngăn cách (?), bèn khiến khí không thăng giáng. Trên nóng thì đầu choáng mắt hoa, đờm đặc, nôn ngược, trong ngực khó chịu, họng khô (?). Dưới yếu thì lưng và chân không có sức, đại tiện táo khó đi, lý cấp hậu trọng (bụng quặn muốn đi ngoài mà đi không hết, hậu môn nặng trằn), quanh rốn bụng lạnh đau.

 Nếu chữa bằng thuốc mát thì tỳ khí yếu đi; chữa bằng thuốc ấm thì thượng tiêu (vùng trên của thân, gồm tim, phổi) ứ nhiệt, miệng lưỡi lở loét, lại thêm cước khí (bệnh phù yếu, tê đau hai chân) xông lên, cùng chứng lỵ lâu ngày không khỏi. Nên uống thuốc này trước, rồi mới dùng cho những trường hợp chưa hiệu nghiệm (?).

 Tang bạch bì (sao, hai lạng), cốt toái bổ (thân rễ cây cốt toái bổ, bổ thận, liền xương; bỏ lông, sao), thảo quả nhân (hạt thảo quả; bỏ vỏ, nướng vùi), ngũ gia bì (vỏ rễ cây ngũ gia, trừ phong thấp; ngâm rượu nửa ngày, sao vàng), (cam) thảo (sao), chỉ (xác)… (?) một lạng. Các vị trên tán thành bột thô, trộn đều, lại đem đồ (hấp) một phục thời (trọn một ngày một đêm), phơi khô.

 Mỗi lần dùng hai chỉ, ba lá tía tô, ba lát gừng thái tròn như đồng tiền, nước một chén, cùng sắc còn bảy phần, uống sau bữa ăn, uống lúc vừa ấm miệng. Uống thường xuyên thì điều hòa vinh vệ (vinh là phần chất dinh dưỡng đi trong mạch máu, vệ là khí bảo vệ cơ thể đi ngoài mạch), thông lợi tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới của thân mình, nơi khí và nước vận hành), mở thông vùng cách, tiêu đờm, điều hòa ngũ tạng.

 Ho có đờm: thêm bán hạ khúc (bán hạ chế lên men thành bánh) mà sắc. Tâm phế hư: thêm nhân sâm, phục linh (nấm mọc ở rễ cây thông, lợi tiểu, bổ tỳ) mà sắc. Vùng trên cách có nhiệt: thêm bắc hoàng cầm (rễ hoàng cầm đất bắc, thanh nhiệt) mà sắc. Phần dưới hư nhiều: thêm chút phụ tử đã bào mà sắc; nếu dùng phụ tử thì cho thêm nhiều gừng sống. Phụ nữ huyết hư: thêm đương quy mà sắc.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Mộc hương phân khí hoàn

 Chữa mọi chứng khí nghịch, trong ngực đầy tức, bụng và sườn trướng hư, ăn uống không tiêu, nôn khan, nôn ngược, ngực bĩ đầy, khí ở trên không thăng giáng. Đều nên uống.

 Mộc hương, cam tùng (rễ cây cam tùng, thơm, hành khí; rửa sạch đất; mỗi vị một lạng), cam thảo (chích, sáu lạng), hương phụ tử (củ cỏ gấu, hành khí, điều kinh; mười sáu lạng), bồng nga truật (nướng vùi, tám lạng). Các vị trên tán thành bột mịn, làm viên bằng hồ nước. Mỗi lần uống hai mươi viên, sắc nước gừng sống và vỏ quýt mà chiêu, không kể giờ giấc. Người tỳ vị hư yếu uống là hợp nhất. Uống thường xuyên thì bụng dạ thư thái, khí thuận, ăn uống được.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Thiết loát thang

 Chữa đàn ông bị tỳ tích, đau vùng tim do khí; phụ nữ huyết khí đau như kim châm. Lại chữa say rượu buồn nôn, mọi chứng ngược (bệnh sốt rét, lên cơn rét run rồi sốt), lỵ, các bệnh về khí, dương phong (?), hạ hoạt (tiêu chảy trơn tuột, không cầm được), ruột tiết tả.

 Lương khương (sao với dầu, sáu lạng), hồi hương (sao, hai lạng), cam thảo (chích, tám lạng rưỡi), thương truật (thân rễ cây thương truật, kiện tỳ trừ thấp; ngâm nước vo gạo một đêm, tám lạng). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, ba lát gừng, một nhúm muối, nước một chén, sắc còn bảy phần, uống ấm; hoặc hòa với rượu nóng mà uống cũng được.

 Nếu bị tỳ hàn (chứng sốt rét thiên về rét), dùng một chén rượu mà sắc, lúc sắp lên cơn uống liền ba lần. Đồng thời chữa người đi bốn phương không hợp thủy thổ, trẻ nhỏ tạng phủ lạnh mà lòi dom, đều dùng ba lát gừng, một quả táo sắc uống. Bị cảm nắng, nhiệt ẩn trong người: mài gừng sống, hòa nước lạnh mà uống. Nếu đi đường phải dậy sớm, lấy một quả táo bỏ hạt, gói chút thuốc, cùng ba lát gừng sống nhai mà nuốt. Có thể phòng được các bệnh dịch lệ (bệnh dịch lây lan) do khí trái mùa trong bốn mùa, sa chướng (bệnh do khí độc nóng ẩm nơi rừng núi) và các bệnh tương tự.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Thiêu tỳ tán

 Chữa tỳ vị hư yếu, lạnh lâu ngày tích lại, đau vùng tim và vùng tỳ, đờm lạnh, phiên vị, quanh rốn bụng đau như kim châm, nôn mửa, buồn nôn, không muốn ăn uống (?). Phụ nữ huyết khí xung đâm, bụng sườn đau quặn. Uống vào thấy hiệu nghiệm ngay.

 Xích thược dược (rễ thược dược đỏ, hoạt huyết giảm đau), can khương (bào; mỗi vị sáu lạng rưỡi), lương khương (sao với dầu, mười lạng), cam thảo (chích, bốn lạng). Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng hai chỉ đầy, pha với nước sôi mà uống, không kể giờ giấc.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Tân pháp bán hạ thang

 Chữa tỳ vị không hòa, khí trệ ở trung quản (vùng giữa bụng trên, quanh dạ dày), hàn lạnh lâu ngày, lưu ẩm (nước và dịch đọng lại trong người) tích lại không tiêu, bụng và vùng tim đau như kim châm, hai bên sườn phình trướng, nôn (?), nuốt chua, say rượu nôn ra rượu, nấc ngược, buồn nôn, đau đầu, bứt rứt khát nước, mỏi mệt thích nằm, không muốn ăn uống.

 Trần bì (bỏ cùi trắng), thần khúc (men làm từ bột mì trộn các vị thuốc rồi ủ lên men, giúp tiêu thức ăn; sao; mỗi vị bốn lạng), thảo quả (nướng vùi, bỏ vỏ), bán hạ khúc (sao; mỗi vị hai lạng ba chỉ), can khương… (?). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng một chỉ, pha nước muối mà uống, không kể giờ giấc. Uống thường xuyên thì ấm vùng giữa bụng, phá đờm, khai vị, kiện tỳ, giải rượu, ăn uống được.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Bạch truật lục nhất thang

 Chữa tỳ vị không hòa, bụng và vùng tim bĩ tức, hai bên sườn (?) trướng, miệng đắng, mất vị, nôn ọe, buồn nôn, không muốn ăn uống, mặt (?), tự lợi (tự đi tiêu chảy), cơ thể gầy yếu, cách khí (khí nghẹn ở vùng cách, nuốt khó), phiên vị.

 Bạch truật (thân rễ cây bạch truật, kiện tỳ, táo thấp; bỏ phần cuống, sáu lạng), cam thảo (chích, một lạng). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén, sắc còn tám phần, uống lúc bụng đói trước bữa ăn; hoặc pha nước sôi mà uống cũng được. Uống thường xuyên thì nuôi tinh thần, ấm dạ dày, trừ thấp, tiêu đờm. Không kể mùa nào, đều nên uống.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Diêm tiễn tán

 Chữa đàn ông, đàn bà mọi chứng khí lạnh xông lên ngực sườn, cùng phía trước ngực, phía sau lưng và dọc cột sống đều đau, xoay cổ thì co cứng. Hoặc tỳ vị (?) không muốn ăn uống (?), có lúc nôn mửa, hoắc loạn (nôn và tả dữ dội cùng lúc) kèm chuyển cân (chuột rút), quanh rốn bụng lạnh đau, tiêu chảy không ngừng, cùng chứng bàng quang từng cơn đau như kim châm, tiểu trường khí đau kéo xuống. Lại chữa phụ nữ huyết khí đau như kim châm, huyết tích, huyết hà (khối ở bụng do huyết, lúc tụ lúc tan), quanh rốn đau quặn. Đều chữa được cả. Còn một bài khác ghi ở phía sau.

 Thảo quả nhân (bỏ vỏ, nướng vùi), súc sa (bỏ vỏ lấy nhân), tân lang (hạt cau; bào, thái), hậu phác (bỏ vỏ thô), nhục đậu khấu (hạt nhục đậu khấu, ấm tỳ, cầm tả; nướng vùi), khương (hoạt) (?), lương khương (sao với dầu), phục (linh) (?)… (mỗi vị hai lạng). Các vị trên nghiền thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén rưỡi, cho vào một “tự” muối (lượng bột phủ kín một chữ trên đồng tiền, khoảng một phần tư đồng tiền), cùng sắc còn tám phần, uống lúc bụng đói trước bữa ăn.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Thần tiên trầm xạ hoàn

 Chữa mọi chứng đau do khí, đau không chịu nổi.

 Một dược (nhựa cây một dược, hoạt huyết giảm đau; nghiền), huyết kiệt (nhựa đỏ cây huyết kiệt, hoạt huyết cầm máu; nghiền), trầm hương (gỗ trầm, giáng khí, ấm bụng; thái), xạ hương (chất thơm lấy từ túi hương con hươu xạ, thông khiếu; nghiền mịn), thần sa (chu sa, khoáng chất đỏ, an thần; mỗi vị một lạng), mộc hương (nửa lạng), cam thảo (hai… (?)). Các vị trên tán thành bột, nấu cam thảo thành cao rồi nhào trộn làm viên. Mỗi lần dùng một viên, nhai mà chiêu bằng nước gừng pha muối. Bệnh về huyết khí: chiêu bằng nước giấm.

 Huyện lệnh huyện Tùng Tư là ông Vạn rất quý thuốc này. Phụ nữ sau khi sinh đau do huyết, đau do khí, đau không chịu nổi, chỉ một viên là khỏi ngay. Ông Vạn giữ thuốc rất bí mật, mỗi khi có người bệnh chỉ chịu cho nửa viên, vậy mà thường cũng khỏi. Hiệu nghiệm thần kỳ, kể không hết.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Bảo Khánh]

 Trị trung thang

 Chữa tỳ vị không hòa, ăn uống giảm sút, đoản khí (hơi thở ngắn, hụt hơi), hư yếu gầy mòn lại thêm nôn ngược, hoắc loạn nôn tả, hung tý (ngực tắc nghẽn, đau thắt), đau vùng tim, khí nghịch, hụt hơi, bĩ, vùng cách tắc không thông. Hoặc sau khi khỏi bệnh nặng, trong ngực có hàn, thường ho và khạc nhổ. Đều nên uống.

 Nhân sâm (rễ cây nhân sâm, đại bổ nguyên khí), cam thảo (sao), can khương (bào), bạch truật (thái), thanh bì (vỏ quýt xanh; sao), trần bì (rửa, bỏ cùi trắng; mỗi vị một lạng). Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần dùng ba chỉ, nước một chén rưỡi, sắc còn một chén cỡ vừa, bỏ bã, uống hơi nóng, lúc bụng đói trước bữa ăn. Hoặc sau khi bị hoắc loạn mà khí hư, chưa phải kiêng thuốc nóng, thì càng nên uống (?).

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Thuần (Hựu) (?) (niên hiệu vua Tống Lý Tông, 1241–1252)]

 Chỉ thực lý trung hoàn

 Điều lý trung tiêu, trừ bĩ đầy, đuổi đờm ẩm (đờm và nước đọng trong người), dứt đau bụng. Rất hay chữa thương hàn (bệnh ngoại cảm do khí lạnh xâm vào) bị kết hung (tà khí kết ở ngực, ngực cứng đau) đến mức gần chết, vùng tim và cách gồ cao lên, đầy cứng, không cho sờ gần (?).

 Chỉ thực (quả non cây cam chua, phá khí tiêu đầy; sao với cám mì, một lạng), bạch truật, nhân sâm (bỏ cuống), cam thảo (chích), bạch phục linh (phục linh trắng; bỏ vỏ), can khương (bào; mỗi vị hai lạng). Các vị trên giã, rây thành bột mịn, luyện mật ong làm viên to bằng lòng đỏ trứng gà. Mỗi lần dùng một viên, hòa tan với nước nóng mà uống. Uống liền hai, ba lần thì trong ngực thông thoáng hẳn. Không kể giờ giấc.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Thuần (Hựu) (?)]

 Tiến thực tán

 Chữa tỳ vị hư lạnh, không muốn ăn uống, và người ốm lâu tỳ hư hoàn toàn không ăn được; chỉ một, hai lần uống là bỗng thấy ăn được.

 Thanh quất bì (bỏ ruột), trần bì (bỏ cùi trắng), cao lương khương (riềng núi; thái mỏng, sao), nhục quế (bỏ vỏ thô), cam thảo (chích; mỗi vị một phân — khoảng một phần tư lạng). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén lớn, năm lát gừng sống, sắc còn bảy phần, uống trước bữa ăn.

 Quyển ba — [Các bài thuốc mới thêm thời Thuần (Hựu) (?)]

 Bạch trầm hương tán

 Chữa mọi chứng khí lạnh xông lên bụng và vùng tim, hai bên sườn trướng đầy, ợ chua, nuốt chua, ngực nghẹn tắc, ăn uống giảm sút. Uống thường xuyên thì giáng xuống (?)…

 Xuyên bạch khương (gừng khô trắng đất Tứ Xuyên; sao), bán hạ khúc, bạch phục linh, phụ tử (bào chín, bỏ vỏ), kha tử nhục (cùi quả kha tử, sáp ruột cầm tả), can sơn dược (củ mài khô, bổ tỳ), trầm hương, bạch truật (nướng vùi). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ đầy, nước một chén cỡ vừa, ba lát gừng sống, ba quả táo, một lát mộc qua (quả mộc qua, thư cân, hòa vị), sắc còn bảy phần, uống trước bữa ăn.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các (người họ Ngô, giữ chức trực các — chức quan làm việc ở các điện các, thư viện của triều đình) bổ sung]

 Đinh hương chử tán

 Chữa tạng tỳ có lạnh ẩn sâu, vị quản (dạ dày) bị nhiễm hàn, ngực bĩ tức, bụng và vùng tim đau như kim châm, đờm nghịch, buồn nôn, ho do lạnh, giữa bụng đầy, (ăn uống) giảm sút (?), phiên vị nôn ngược, tay chân lạnh ngắt. Phàm là lạnh sâu, lạnh dai dẳng, không kể lâu hay mới, công hiệu không kể hết được.

 Đinh hương (nụ hoa đinh hương, ấm vị, giáng nghịch; không qua lửa), hồng đậu (hạt hồng đậu khấu; bỏ vỏ), thanh bì (bỏ cùi trắng), cam thảo (chích), xuyên ô (củ ô đầu đất Tứ Xuyên; bào, bỏ vỏ và bỏ rốn củ), trần bì (bỏ… (?)), … lạng (?). Các vị trên thái thành bột thô. Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén, ba lát gừng sống, một nhúm muối, sắc còn bảy phần, uống hơi nóng lúc bụng đói trước bữa ăn. Bã lại sắc lần nữa. Bệnh lui thì thôi. Rất hay.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Kê thiệt hương tán (kê thiệt hương là tên khác của đinh hương)

 Chữa đàn ông, đàn bà âm dương không hòa, tạng phủ hư yếu, khí trệ ở trung quản, hàn lạnh lâu ngày, lưu ẩm tích lại không tiêu, ngực kéo đau, xung đâm sang bụng và sườn, cản trở ăn uống. Lại chữa say rượu, nôn ra rượu, nước uống đọng lại ngấm vào trong, nôn ngược, buồn nôn, ợ hơi, nuốt chua.

 Hương phụ tử (sao, bỏ lông), xích thược dược, thiên thai ô (dược) (rễ ô dược đất Thiên Thai, hành khí giảm đau; bỏ lõi gỗ), lương khương (bỏ cuống, sao với dầu vừng), nhục quế (bỏ vỏ thô; mỗi vị… (?)). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, cho chút muối, pha nước sôi mà uống, không kể giờ giấc.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Nhị khương hoàn

 Nuôi tỳ, ấm dạ dày, trừ lạnh, tiêu đờm. Rất hay chữa đau vùng tim và vùng tỳ, làm ngực thư thái, đưa khí xuống, ăn uống ngon miệng. Chữa mọi chứng do ăn đồ lạnh làm tổn thương.

 Can khương (bào), lương khương (bỏ phần đầu cuống). Hai vị trên lượng bằng nhau, tán thành bột mịn, lấy hồ bột mì làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười lăm đến hai mươi viên, sau bữa ăn, chiêu bằng nước sắc vỏ quýt. Phụ nữ có thai không nên uống.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Khương hợp hoàn

 Chữa đàn ông, đàn bà khí huyết hư yếu, âm lạnh tích lâu ngày, đọng lại không tiêu, kết tụ thành khối, bụng và vùng tim phình trướng, đau như kim châm lan (?) ra ngực sườn. Hoặc tỳ vị hư lâu ngày, bên trong bị đồ ăn lạnh làm tổn thương, tiêu chảy xối xả, đau bụng, sôi ruột. Hoặc lỵ lâu ngày ra toàn mũi trắng, có lúc ra màu xanh đen, ruột (?)… Lại chữa vùng dạ dày đọng đờm, nôn mửa, nuốt chua, bĩ tắc không thông, không muốn ăn uống, người nặng nề, sắc mặt vàng úa, hoặc đau tim (?) lâu ngày… Uống vào thì trừ tận gốc mãi mãi.

 Đinh hương (không qua lửa), mộc hương (không qua lửa), nhân sâm (mỗi vị một lạng), bạch truật (sấy), thanh bì (bỏ cùi trắng), trần bì (bỏ cùi trắng… (?)), … (?) (bào; mỗi vị hai lạng). Các vị trên tán thành bột mịn, cho vào tám chỉ nạo sa (một khoáng chất vị mặn đắng, tính nóng, dùng phá khối tích), lấy nước gừng và bột mì đánh thành hồ làm viên, mỗi lạng thuốc làm hai mươi viên.

 Mỗi lần dùng một viên: lấy một củ gừng già to bằng đầu ngón tay cái, bổ ra làm thành như cái hộp có nắp, đặt thuốc vào trong, bọc giấy ướt, nướng vùi lửa nhỏ chừng thời gian ăn xong một bữa cơm, lấy ra bỏ giấy, nhai kỹ cùng với gừng, chiêu bằng nước sôi. Phụ nữ có thai không được uống. Trẻ nhỏ thì một viên chia làm bốn lần uống. Người già và trẻ nhỏ trong bụng có thức ăn tích trệ, uống vào không ai không thấy hiệu nghiệm như thần. Thuốc này không làm hại tạng phủ.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Thuận khí truật hương tán (?) (có lẽ là “Thuận khí mộc hương tán”)

 Chữa khí không thăng giáng, nôn ngược, buồn nôn, ngực bĩ tức, hai bên sườn trướng đầy; và bị rượu, thức ăn làm tổn thương, ợ hơi, nuốt chua, đại tiện không đều, mặt vàng, người gầy, không muốn ăn uống. Đồng thời chữa phụ nữ huyết khí đau như kim châm, và mọi chứng khí lạnh. Đều chữa được cả.

 Đinh hương bì (không qua lửa), súc sa nhân, lương khương (bỏ cuống, sao), nhục quế (bỏ vỏ thô), can khương (bào), cam thảo (?), (hồi) hương (?) (sao; mỗi vị ba lạng). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén, ba lát gừng, hai quả táo, sắc còn tám phần, uống hơi nóng, không kể giờ giấc. Hoặc cho chút muối, pha nước sôi mà uống. Uống thường xuyên thì bụng dạ thư thái, khí thuận, dạ dày hòa, ăn uống được.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Hòa khí tán

 Chữa tỳ vị không hòa, khí trệ ở trung quản, hàn lạnh lâu ngày, lưu ẩm tích lại không tiêu, bụng và vùng tim trướng đầy, nôn ra nước chua, đau vùng tỳ, đi tiêu không đều, ăn uống giảm sút. Mọi chứng bệnh về khí của đàn ông, đàn bà đều nên uống.

 Hương phụ tử (sao, bỏ lông), trần bì (bỏ cùi trắng), nhục quế (bỏ vỏ thô), lương khương (bỏ cuống), thanh bì (bỏ cùi trắng), cam thảo (?)… Các vị trên giã thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, cho chút muối, pha nước sôi mà uống; hoặc hòa với rượu pha muối mà uống, không kể giờ giấc. Uống thường xuyên thì ấm tỳ vị, ăn uống được.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Khoái khí thang

 Chữa mọi chứng bệnh về khí, bụng và vùng tim trướng đầy, ngực nghẹn tắc, ợ hơi, nuốt chua, trong dạ dày có đờm làm nôn ngược, và say rượu từ hôm trước chưa giải.

 Súc sa nhân (tám lạng), hương phụ tử (sao, bỏ lông, ba mươi hai lạng), cam thảo ((?), bốn lạng). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng một chỉ, pha nước muối mà uống. Uống thường xuyên thì khí thông thoáng, ăn ngon, ấm và nuôi tỳ vị. Hoặc thái thành bột thô, cho gừng sống vào cùng sắc, thì gọi là Tiểu giáng khí thang.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Bồng tiễn hoàn

 Chữa tỳ vị hư yếu, lâu ngày bị thức ăn làm tổn thương mà ứ trệ, khí bĩ ở trung quản, bụng và vùng tim phình trướng, dưới sườn rắn cứng, trong ngực bĩ tắc, khí nghẹn không thông, nôn ra đờm và nước, không muốn ăn uống. Hoặc bụng và vùng tim kéo nhau mà đau, khí đâm chích, thở gấp. Lại chữa thực trưng (khối cứng do thức ăn tích lại), tửu tích (khối do rượu tích lại), huyết hà, khối khí, có lúc phát đau, mặt vàng, người gầy, tinh thần mệt mỏi, tay chân ít sức. Lại chữa phụ nữ huyết khí không điều hòa, bụng dưới (?) đau. Đều chữa được cả.

 Tụy lợn (một bộ), kinh tam lăng, bồng nga truật (hai vị này nấu với giấm cho thấm đều, thái, sấy, tán bột; mỗi vị bốn lạng). Hai vị trên cùng với tụy lợn, cho thêm nạo sa, nấu thành cao.

 Xuyên luyện tử (quả cây xoan đất Tứ Xuyên, hành khí, giảm đau; bỏ hạt), sơn dược, tân lang, chỉ xác (quả già cây cam chua, hành khí; bỏ ruột, sao với cám mì), hồi hương (sao), phụ tử (bào, bỏ vỏ và bỏ rốn củ; mỗi vị… (?)). Các vị trên nghiền thành bột mịn, cho cao tụy lợn và nạo sa vào, cùng với hồ giấm làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười đến mười lăm viên, chiêu bằng nước gừng sống; phụ nữ chiêu bằng nước giấm loãng, không kể giờ giấc. Lại tùy người hư hay thực mà thêm bớt. Uống thường xuyên thì khí thuận, bụng dạ thư thái, tiêu tích trệ, hóa đờm ẩm.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Thủ trung kim hoàn

 Điều lý trung tiêu không hòa, tỳ vị tích lạnh, dưới tim hư bĩ, trong bụng đau. Hoặc uống rượu quá nhiều, ngực sườn đầy nghịch, nghẹn và ho không lúc nào ngớt, nôn ra đờm lạnh, ăn không xuống, ợ chua, nuốt chua, miệng đắng, mất vị, uể oải thích nằm, không muốn ăn uống. Lại chữa lý hàn ngoại nhiệt (bên trong lạnh mà bên ngoài nóng), hoắc loạn nôn tả, bụng và vùng tim đau quặn, tay chân không ấm hòa, người nóng mà không khát, sôi ruột, tự đi tiêu chảy, cơm gạo ăn vào không tiêu.

 Can khương (bào), cam thảo (?), thương truật (ngâm nước vo gạo), cát cánh (bỏ cuống). Các vị trên lượng bằng nhau, thái rồi tán thành bột mịn. Luyện mật ong làm viên to bằng hòn đạn (viên đạn bắn ná). Mỗi lần dùng một viên, trước bữa ăn, nhai mà chiêu bằng nước sôi. Lại chữa tỳ vị đọng thấp, người nặng nề, các khớp đau, sắc mặt vàng úa, da thịt gầy mòn. Uống thường xuyên thì ấm tỳ, ấm dạ dày, tiêu đờm, đuổi nước đọng, làm thuận tam tiêu, ăn uống ngon miệng, phòng được phong, hàn, thấp, lạnh.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Tập hương hoàn

 Chữa mọi chứng bệnh về khí, ngực đau tức, hai bên sườn trướng đầy, bụng và vùng tim đau, ợ hơi, nuốt chua, nôn ngược, buồn nôn, không muốn ăn uống, (?) uống rượu quá độ bị tổn thương, tỳ vị không hòa. Đều chữa được cả.

 Bạch đậu khấu nhân (hạt bạch đậu khấu, thơm, hành khí, ấm dạ dày), súc sa nhân, mộc hương (không qua lửa), khương hoàng (củ nghệ vàng; mỗi vị bốn lạng), đinh hương (không qua lửa, sáu lạng), hương phụ tử (sao… (?)), … nấu thành cao (?). Các vị trên, trừ các vị phải nghiền riêng, đều nghiền thành bột mịn, cho xạ hương vào trộn đều, dùng cao cam thảo nhào trộn làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần dùng một, hai viên, nhai kỹ rồi nuốt cùng nước bọt, không kể giờ giấc. Uống thường xuyên thì bụng dạ thư thái, khí thuận, giải rượu cũ, ăn uống được, mài mòn tích trệ, trừ trưng khối.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Dị hương tán

 Chữa thận khí không hòa (?), bụng và sườn phình trướng, bĩ tức, nghẹn tắc, thở gấp đầy tức khó chịu, ăn uống khó tiêu, ợ hơi, nuốt chua; mọi chứng khí đau như kim châm. Thuốc này phá được trưng hà kết tụ (trưng là khối cứng cố định, hà là khối lúc tụ lúc tan), tiêu mạnh các khối lạnh tích lâu ngày. Uống thường xuyên thì điều hòa ngũ tạng và tam tiêu, hòa dạ dày, ăn uống được.

 Thạch liên nhục (hạt sen già có vỏ đen cứng; bỏ vỏ, một lạng), bồng nga truật (nướng vùi), kinh tam lăng (bào), ích trí nhân (hạt ích trí, ấm tỳ, ấm thận; bào), cam thảo ((?); mỗi vị sáu lạng), thanh (bì) (?)… Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén, ba lát gừng sống, một quả táo, một nhúm muối, sắc còn bảy phần, uống lúc vừa ấm miệng, không kể (giờ giấc).

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Nhục đậu khấu hoàn

 Chữa khí tả (tiêu chảy do khí trệ), chữa tỳ vị khí hư yếu, ăn uống giảm sút.

 Kha lê lặc bì (vỏ quả kha tử), long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, có tính thu sáp, cầm tả), mộc hương (mỗi vị ba phân), đinh hương (ba lạng), nhục đậu khấu nhân, súc sa nhân (mỗi vị một lạng), xích thạch chi (một loại đất sét màu đỏ, cầm tả)… (?). Các vị trên giã, rây thành bột, lấy nước cơm kê nhào trộn, làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống hai mươi viên, chiêu bằng nước cơm, không kể giờ giấc.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Tam lăng tán

 Chữa bị rượu và thức ăn làm tổn thương, trong ngực khó chịu, bụng và sườn trướng đầy, nôn ra nước chua, phiên vị, đau vùng tỳ, cùng thức ăn tích lại thành khối khí, xung đâm (?), không muốn ăn uống, ngày một gầy mòn. Lại chữa người tuổi cao khí yếu, tam tiêu bĩ tắc, thường thấy bức bối khó chịu. Đều nên uống.

 Bồng nga truật (nướng vùi), ích trí nhân, kinh tam lăng (nướng vùi, thái), thanh bì (bỏ cùi trắng; mỗi vị hai lạng), bạch phục linh (sấy, bốn lạng), cam (thảo)… (?). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén lớn, một quả táo bẻ đôi, chút muối, cùng sắc còn nửa chén, uống ấm, không kể giờ giấc. Uống thường xuyên thì ngực thư thái, vùng cách thông lợi, tiêu rượu và thức ăn, hòa dạ dày.

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Như thần hoàn

 Chữa mọi chứng khí lạnh, khí nóng, tiêu khí tích (khối khí tích ở cạnh sườn), hòa tỳ vị, bổ hạ nguyên (nguyên khí ở phần dưới, tức thận).

 Thiên nam tinh (củ cây nam tinh, trừ đờm, trừ phong; bào), khương hoạt (rễ cây khương hoạt, trừ phong thấp), bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ, trừ phong, giảm đau), cam thảo (chích), kinh tam lăng (ngâm giấm, bào, đập dập), can khương (bào), phụ tử (bào… (?)). Các vị trên lượng bằng nhau, tán thành bột, lấy hồ bột mì nấu với giấm làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống lúc bụng đói, chiêu bằng nước gừng sống pha muối, từ hai mươi đến ba mươi viên.

 Bị tiêu chảy: chiêu ba mươi viên bằng Nhị nghi thang (?). Trẻ nhỏ bị lỵ ra máu đỏ: chiêu bằng nước sắc cam thảo và vỏ quýt, từ ba đến năm viên, tùy trẻ lớn nhỏ mà thêm bớt cho uống. Lỵ ra mũi trắng: chiêu bằng nước sắc can (khương) (?).

 Quyển ba — [Các bài thuốc danh tiếng của các nhà do ông Ngô Trực Các bổ sung]

 Đinh hương tỳ tích hoàn

 Chữa đàn ông, đàn bà, trẻ nhỏ mọi chứng do thức ăn làm tổn thương mà tích tụ lại, ngực trướng đầy, bụng và vùng tim phình trướng, ợ hơi, nuốt chua, (thức ăn) cũ (?), phiên vị. Phụ nữ huyết khí đau như kim châm. Đều nên uống.

 Đinh hương, mộc hương (mỗi vị nửa lạng), tạo giáp (quả bồ kết; ba quả lớn, đốt tồn tính — tức đốt cháy đen bên ngoài mà vẫn giữ được tính thuốc bên trong), thanh quất bì (rửa, một lạng), nga truật (ba lạng), tam lăng (thái lúc còn nóng… (?)). Các vị trên cho thêm ba thìa bách thảo sương (muội đen bám dưới đáy nồi, bếp đun bằng cỏ), cùng nghiền thành bột mịn, lấy hồ bột mì làm viên to bằng hạt gai (hạt vừng).

 Mỗi lần uống năm viên, bảy viên, dần lên đến mười lăm, hai mươi viên thì thôi. Bị thức ăn làm tổn thương: ăn phải thứ gì thì chiêu bằng nước nấu thứ ấy. Tỳ tích khí: chiêu bằng nước sắc trần quất bì. Miệng nôn nước chua: chiêu bằng nước gừng loãng. Phiên vị nôn: chiêu bằng nước sắc hoắc hương (lá cây hoắc hương, thơm, hóa thấp, cầm nôn) và cam thảo. Đàn ông bị tiểu trường khí: chiêu bằng rượu với hồi hương sao. Phụ nữ huyết khí đau như kim châm: chiêu bằng nước giấm loãng. Nôn ngược: chiêu bằng nước sắc xương bồ (thân rễ cây xương bồ, thơm, khai khiếu, hòa vị). Trẻ nhỏ bị cam khí (chứng cam, suy dinh dưỡng bụng to người gầy): chiêu bằng nước sắc sử quân tử (hạt quả giun, trị giun cho trẻ). Lại tùy người hư hay thực mà thêm bớt.

 Nếu muốn tuyên chuyển (cho xổ để tống tích trệ ra ngoài) thì có thể tăng số viên, đầu canh năm (khoảng 3–5 giờ sáng) chiêu bằng nước trà nguội. Sau khi đi ngoài ba, năm lần thì ăn cháo trắng để bồi lại. Phụ nữ có thai không được uống.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc (cơ quan bào chế, bán thuốc của triều đình), mới thêm vào]

 Phân tâm khí ẩm

 Chứng bệnh chữa được giống như bài Phân tâm khí ẩm ở trước.

 Mộc thông (thân cây mộc thông, lợi tiểu; bỏ mấu), xích thược dược, xích phục linh (phục linh đỏ), nhục quế (bỏ vỏ thô), bán hạ (rửa nước sôi bảy lần), tang bạch bì (sao qua), đại phúc (bì) (?)… lạng (?). Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần dùng ba chỉ, nước một chén, ba lát gừng sống, hai quả táo, năm sợi đăng tâm, cùng sắc còn bảy phần, bỏ bã, uống ấm, không kể giờ giấc. Uống thường xuyên thì tiêu hóa khí trệ, thăng giáng âm dương, điều thuận tam tiêu, hòa tỳ, ăn uống được.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Mộc hương phân khí hoàn

 Chứng bệnh chữa được giống như bài Mộc hương phân khí hoàn ở trước.

 Mộc hương, đinh hương bì, hương phụ tử (sao, bỏ lông), bồng nga truật (nướng vùi), súc sa nhân, cam thảo (mỗi vị bốn lạng), hoắc hương diệp (lá hoắc hương), xuyên… (?). Mười vị trên phơi khô, không qua lửa, giã, rây thành bột mịn, lấy hồ loãng làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống hai mươi đến ba mươi viên, nuốt với nước gừng sống và vỏ quýt, không kể giờ giấc. Người tỳ vị hư yếu uống là hợp nhất. Uống thường xuyên thì bụng dạ thư thái, khí thuận, ăn uống được.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Hóa khí thang

 Chữa mọi chứng khí nghịch, ngực nghẹn tức, trướng lệch một bên, phình đầy. Lại chữa đau vùng tim và vùng tỳ, nôn ra nước chua, đàn ông tiểu trường khí, (?) khí.

 Trầm hương, hồ tiêu (mỗi vị một lạng), mộc hương, súc sa (bỏ vỏ), quế tâm (phần lõi vỏ quế; bỏ vỏ thô; mỗi vị hai lạng), đinh hương bì, can khương (bào), bồng nga truật (nướng vùi), hồi hương (sao), thanh bì (bỏ cùi trắng, sao với cám mì), trần bì (bỏ ruột, sao với cám mì), cam thảo (chích; mỗi vị bốn lạng). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, hòa với nước gừng, tía tô, muối mà uống. Phụ nữ chiêu bằng nước giấm loãng.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Giáng khí thang

 Chữa trung quản khó chịu, bụng và vùng tim trướng đầy, âm dương ứ trệ, khí không thăng giáng, ngực nghẹn tắc, thở dốc hụt hơi, nôn khan, bứt rứt (?), đờm dãi, miệng nhạt vô vị, thích nằm, ăn kém, hàn lạnh lâu ngày, lưu ẩm tích lại không tiêu, dưới sườn có khí kết chống lên, thường thấy bức bối khó chịu. Chuyên chữa cước (khí) (?) làm bụng và vùng tim rắn đầy, chân tay phù thũng, cản trở ăn uống.

 Tử tô diệp (lá tía tô; bỏ cọng, bốn lạng), hậu phác (bỏ vỏ thô, chế với nước gừng), nhục quế (bỏ vỏ thô, không qua lửa), bán hạ (rửa nước sôi bảy lần)… ba lạng rưỡi (?). Các vị trên phủ trớ. Mỗi lần dùng hai đến ba chỉ, nước một chén lớn, ba lát gừng sống, sắc còn bảy phần, bỏ bã, uống ấm, không kể giờ giấc. Uống thường xuyên thì tiêu đờm ẩm, tan khí trệ, ăn uống được.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Thiên kim đại dưỡng tỳ hoàn

 Chữa tỳ vị hư yếu, hàn và nước đọng lại, cách khí nghẹn tắc, phản vị nôn ra thức ăn, ngực và vùng tim bĩ đầy, hai bên sườn trướng hư, lưng (?)…, ăn ít mà hay bị tổn thương, nói nhỏ hơi ngắn, miệng đắng lưỡi rít, buồn nôn, nôn ọe, hay khạc nhổ, nuốt chua, ốm lâu tiêu chảy, khí lực sau bệnh không hồi phục như thường, ăn uống không biết ngon, hình dáng tiều tụy, sau khi uống rượu nhiều đờm. Đều nên uống.

 Chỉ xác, thần khúc, trần bì (bỏ cùi trắng), mạch (nha) (?) (mầm lúa mạch, giúp tiêu thức ăn; sao), hồi hương, bạch khương (gừng khô trắng; bào), súc sa (bỏ vỏ), nhục đậu khấu, tam lăng, (?)… hương, bạch truật. Các vị trên lượng bằng nhau, tán thành bột, luyện mật ong làm viên to bằng hòn đạn. Mỗi lần dùng một viên, nhai kỹ, chiêu bằng nước sôi, hoặc rượu ấm cũng được, uống lúc bụng đói trước bữa ăn. Uống thường xuyên thì nuôi và bồi bổ tỳ vị, ăn uống rất được.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Bàn thông tán

 Chữa đàn ông, đàn bà tỳ vị hư lạnh, khí xung đập vào bụng và vùng tim, lan ra hai bên sườn đau như kim châm, ngực bĩ tức, vai lưng lan đến cổ co cứng đau, (không muốn) ăn uống (?), có lúc nôn ngược, hoắc loạn, chuột rút, bụng lạnh, tiêu chảy, bàng quang khí đâm đau, tiểu trường khí và ngoại thận (bìu và tinh hoàn) sưng đau. Lại chữa phụ nữ huyết trưng, hà khối rắn cứng, đới hạ (khí hư ra ở âm đạo) đỏ trắng, hoặc phát rét phát sốt, trước khi sinh hay sau khi sinh ác huyết (máu hôi, máu xấu) ra không dứt, quanh rốn bụng đau. Mọi chứng hư lạnh, (?) đều nên uống.

 Diên hồ sách (ba lạng), thương truật (ngâm nước vo gạo một đêm, bỏ vỏ), cam thảo ((?); mỗi vị nửa cân), phục linh (loại trắng, bỏ vỏ), bồng (nga truật) (?), nhục quế (bỏ vỏ thô). Các vị trên giã, rây thành bột. Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén, một cọng hành trắng còn cả rễ, sắc còn bảy phần, uống hơi nóng lúc bụng đói trước bữa ăn.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Ngũ bì tán

 Chữa đàn ông, đàn bà tỳ khí đình trệ, phong thấp (khí gió và khí ẩm gây bệnh) từ ngoài vào xâm phạm, kinh tỳ (đường kinh mạch thuộc tỳ) bị thấp, khí không lưu thông, khiến đầu mặt phù nề, tay chân (?), bụng phình trướng, khí đưa ngược lên gấp gáp, bụng và sườn căng như trống, quanh rốn trướng tức, cản trở ăn uống, phù khi ở trên khi dồn xuống dưới, đi lại không cố định, cử động (?)… Đều chữa được.

 Ngũ gia bì, địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ, thanh nhiệt), sinh khương bì (vỏ gừng sống), đại phúc bì (vỏ quả cau), phục linh bì (vỏ phục linh) (các vị lượng bằng nhau). Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần dùng ba chỉ, nước một chén rưỡi, sắc còn tám phần, bỏ bã, uống hơi nóng, không kể giờ giấc. Tuyệt đối kiêng đồ sống lạnh, dầu mỡ, đồ cứng.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Tứ quân tử thang

 Chữa vinh vệ khí hư, tạng phủ yếu ớt, bụng và vùng tim trướng đầy, hoàn toàn không muốn ăn, sôi ruột, tiêu chảy, nôn ọe, nôn ngược. Rất nên (dùng) (?).

 Nhân sâm (bỏ cuống), cam thảo (chích), phục linh (bỏ vỏ), bạch truật (các vị lượng bằng nhau). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén, sắc còn bảy phần, uống lúc vừa ấm miệng, không kể giờ giấc. Cho chút muối pha nước sôi mà uống cũng được.

 Uống thường xuyên thì ấm hòa tỳ vị, ăn uống tăng lên, phòng được hàn tà và khí sương mù độc nơi rừng núi.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Diêm tiễn tán

 Chứng bệnh chữa được giống như bài Diêm tiễn tán ở trước.

 Lương khương (sao), thương truật (bỏ vỏ; mỗi vị mười hai lạng), súc sa (bỏ vỏ), hồi hương (sao; mỗi vị năm lạng), nhục quế (bỏ vỏ thô… (?)), sơn dược (nửa cân). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén rưỡi, cho vào một “tự” muối, sắc còn tám phần, uống lúc bụng đói trước bữa ăn.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Sâm linh tráng tỳ hoàn

 Chữa tỳ vị hư yếu, ngực bĩ tức, hai bên sườn trướng đầy, bụng và vùng tim đau như kim châm, phản vị nôn ra thức ăn, miệng đắng, nuốt chua, (?) uể oải, sắc mặt vàng úa. Chữa trung tiêu bĩ mà không chịu được thuốc công phạt (thuốc phá, thuốc xổ mạnh); tạng phủ hư lạnh mà không chịu được thuốc bổ mạnh; hoặc vì bệnh mà khí suy, (?) yếu ớt, không ăn uống được; cùng ốm lâu tiêu chảy, đi lỵ, ruột và dạ dày hư hoạt (hư yếu, đi tiêu trơn tuột không giữ được). Đều nên uống.

 Nhân sâm, bạch truật, phục linh (bỏ vỏ), nhục quế (bỏ vỏ thô, không qua lửa), súc sa (bỏ vỏ), can khương, hồ tiêu, mạch (nha) (?)… Các vị trên lượng bằng nhau, tán thành bột, luyện mật ong làm viên to bằng hòn đạn. Mỗi lần dùng một viên, nhai kỹ, chiêu bằng nước sôi, hoặc rượu ấm cũng được, uống lúc bụng đói trước bữa ăn. Uống thường xuyên thì nuôi tinh thần, dưỡng khí, hòa và bổ tỳ vị, ăn uống ngon miệng.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Nhân sâm đinh hương tán

 Chữa người lớn, trẻ nhỏ nôn mửa không ngừng, cháo, nước, thuốc thang đều không xuống được. Phàm bệnh nôn mửa đều do tam tiêu không điều hòa, tỳ (vị) mất sự hòa (?), tà khí và chính khí xâm phạm nhau, phần trong và phần đục không phân, âm dương rối loạn, đờm và nước đọng lại, không vận hóa được, ngực bĩ đầy, nôn (?), trướng đau, hụt hơi, nghẹn tức, ho và nôn ra đờm nước, ợ chua, nuốt chua, không muốn ăn uống, dần đến gầy mòn.

 Lại chữa phụ nữ có thai (?) đầu óc rối loạn, đầu choáng mắt nặng, ghét ngửi mùi thức ăn, nôn mửa, bứt rứt, lăn lộn không yên, tay chân mỏi yếu, không tự gượng được, nằm nhiều (?)… Người ốm gầy yếu, tỳ vị hư đến cực độ, giữa bụng đầy, nôn ngược, hoàn toàn không ăn được. Đều nên uống.

 Bạch thược dược (rễ thược dược trắng, bổ huyết, giảm đau; nửa cân), đương quy (bỏ cuống), đinh hương, đinh bì (vỏ cây đinh hương), nhục quế (bỏ vỏ thô), bồng nga truật, nhân sâm (mỗi vị hai lạng), can (khương) (?)… Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng năm chỉ, nước một chén, ba lát gừng sống, cùng sắc còn bảy phần, uống ấm lúc bụng đói trước bữa ăn. Trẻ hai tuổi có thể uống nửa chỉ, với nửa chén nước, một lát gừng sống, cùng sắc còn bốn phần trở xuống, uống ấm; lại nên tùy tuổi mà thêm bớt. Uống thường xuyên thì hòa tỳ vị, ăn uống được.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Nhân sâm chử tán

 Chữa tỳ vị không hòa, khí trệ ở trung quản, bụng và vùng tim trướng đau, không muốn ăn uống, hàn lạnh lâu ngày, lưu ẩm tích lại không tiêu. Hoặc vì bên trong làm tổn thương tỳ khí mà nôn ra đờm, nôn ngược, hàn nhiệt vãng lai (lúc rét lúc sốt xen nhau), hoặc có lúc ra mồ hôi. Lại chữa ruột và dạ dày lạnh ẩm, tiêu chảy xối xả, nước và thức ăn không tiêu, (bụng) sôi (?), hai bên sườn đầy hư. Đồng thời chữa thương hàn thể âm thịnh (khí lạnh quá mạnh), tay chân lạnh ngắt.

 Nhân sâm (bốn lạng), thanh bì (bỏ cùi trắng, mười hai lạng), cam thảo (chích, mười lạng), can khương (bào, sáu lạng), tam lăng (nướng vùi, giã… cân (?)). Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng hai chỉ, nước một chén, năm lát gừng sống, ba quả táo, cùng sắc còn bảy phần, uống ấm trước bữa ăn lúc bụng đói.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Táo nhục bình vị tán

 Chữa tỳ vị không hòa, không muốn ăn uống, bụng, vùng tim và hai bên sườn trướng đầy, đau như kim châm, miệng đắng, mất vị, ngực đầy, hụt hơi, nôn (?), nuốt chua, sắc mặt vàng úa, cơ thể gầy yếu, uể oải thích nằm, người nặng nề, các khớp đau, thường hay tự đi tiêu chảy, hoặc phát hoắc loạn, cùng chứng (cách) khí (?), phản vị. Đều nên uống.

 Trần quất bì (bỏ (cùi trắng) (?)), hậu phác (bỏ vỏ thô, chế với gừng, sao thơm; mỗi vị ba cân hai lạng), cam thảo (thái, sao), gừng sống, táo đỏ… (?). Các vị trên thái nhỏ, trộn đều, đổ nước ngập trên mặt thuốc khoảng nửa tấc, nấu cho cạn nước, lấy ra sấy khô, nghiền thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai chỉ, pha nước muối mà uống, lúc bụng đói trước bữa ăn. Uống thường xuyên thì điều khí, ấm dạ dày, tiêu thức ăn cũ, tiêu đờm ẩm, phòng được khí phong, hàn, lạnh, thấp trái mùa trong bốn mùa.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Lư thị dị phương cảm ứng hoàn (bài Cảm ứng hoàn theo phương khác của nhà họ Lư)

 Bài này rất khác với bài trong sách Hòa tễ phương (tức bộ sách thuốc của cục thuốc triều Tống này). Chỉ là khi dùng (?), cách bào chế phải đúng phép, phân lượng cốt nhất phải cân đối đều đặn. Thuốc chỉ làm ấm mà hóa tích, không (?), không làm động tạng phủ (không gây xổ). Chỗ hay của công dụng là dùng nhiều sáp, tuyệt đối không được giảm. Uống thường xuyên thì kiện tỳ, ăn uống được, mãi không bị chứng hàn nhiệt tích trệ, (?) dần dần, tự nhiên không bệnh tật. Gặp lúc ăn uống, rượu say no nê thì càng nên uống nhiều. Hiệu nghiệm như thần, kể không xiết.

 Hoàng lạp (sáp ong vàng, loại thật; mười lạng), ba đậu (một trăm hạt, bỏ vỏ, nghiền thành bột, lấy nhiều lớp giấy bọc lại rồi đập, giấy thấm dầu thì thay giấy khác, đến khi hết dầu thì thành (sương — bột ba đậu đã ép hết dầu) (?)…), (mộc) hương (?), … bì (rửa nước nóng, bỏ…) (?)…

 Các vị trên, trừ bột ba đậu, bách thảo sương, hạnh nhân (nhân hạt mơ, chữa ho, nhuận tràng), nhũ hương (nhựa cây nhũ hương, hoạt huyết giảm đau), còn lại đều tán thành bột mịn, rồi cùng bốn vị kia trộn và nghiền cho đều.

 Trước hết đem mười lạng hoàng lạp nói trên nấu chảy thành nước trong đồ bằng bạc hoặc bằng đá, dùng nhiều lớp lụa bông lọc bỏ cặn. Lấy một thăng rượu ngon không pha tro, trong đồ bạc hoặc đồ đá nấu cho sáp chảy, sôi vài dạo thì nhấc ra, đợi nguội thì sáp tự nổi lên trên mặt rượu, bỏ rượu đi không dùng. Mùa xuân, mùa hạ bào chế thì dùng một lạng dầu vừng trong; mùa thu, mùa đông dùng một lạng rưỡi, đun trong đồ bạc lớn cho thơm chín. Tiếp đó cho sáp đã nấu với rượu vào, cùng tan thành nước, nhân lúc còn nóng trộn với bột thuốc nói trên thật đều, đợi hơi đông lại thì chia thành từng nắm, đựng trong hũ, nửa tháng sau mới uống được.

 Khi uống thì viên ngay thành viên nhỏ bằng hạt cải củ, uống tùy ý; từ hai, ba mươi viên tăng lên năm mươi viên cũng không sao. Thuốc này vì nhiều sáp nên khó viên, nhưng viên càng nhỏ thì công hiệu càng rộng. Trước khi đi ngủ nên thường uống. Nếu muốn chữa bệnh thì không kể giờ giấc.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Mộc hương lưu khí ẩm

 Điều thuận vinh vệ, làm lưu thông huyết mạch, làm tam tiêu thông lợi, yên hòa ngũ tạng. Chữa các chứng khí bĩ trệ không thông, ngực phình trướng, nôn mửa, ăn ít, vai, lưng, bụng, sườn đau chạy chỗ này chỗ khác như kim châm, cùng thở gấp, ho có đờm, mặt mắt phù nề, tay chân sưng đầy, đại tiện táo kết. Lại chữa lo nghĩ quá độ, hồi hộp, uất kết, cước khí do phong nhiệt, kết tụ sưng đau, thở gấp, đầy trướng.

 Bán hạ (rửa nước sôi bảy lần, hai lạng), trần bì (bỏ cùi trắng, hai cân), hậu phác (bỏ vỏ thô, chế với gừng, sao), thanh bì (bỏ cùi trắng), … (bỏ) vỏ đen (?), can mộc qua (mộc qua khô), … (không qua) lửa (?), bồng nga truật (nướng vùi), (mộc) thông (bỏ mấu, tám lạng) (?). Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần dùng bốn chỉ, nước một chén rưỡi, ba lát gừng, hai quả táo, sắc còn bảy phần, bỏ bã, uống nóng.

 Nếu bị thương hàn đau đầu, vừa thấy mắc bệnh thì cho ba tấc hành trắng còn cả rễ vào sắc, làm thăng giáng âm dương, ra mồ hôi là khỏi ngay. Tạng phủ tự đi tiêu chảy: cho gạo tẻ vào sắc. Phụ nữ huyết khí, trưng hà: cho ngải cứu và giấm vào sắc. Đều không kể giờ giấc.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Ngũ hương tán

 Thăng giáng các khí, khai thông tam tiêu, khơi dẫn chỗ ứ trệ, phát tán tà nhiệt. Chữa khí âm dương uất kết không tiêu, các chứng nhiệt ủ thành độc, (?) nổi hạch, hoặc giống như ung nhọt mà không phải, khiến người đau đầu, buồn nôn, lúc rét lúc sốt, thở gấp.

 Mộc hương, đinh hương, trầm hương, nhũ hương, hoắc hương (các vị lượng bằng nhau). Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần dùng ba chỉ, nước một chén rưỡi, sắc còn tám phần, bỏ bã, uống ấm sau bữa ăn.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Nhân sâm mộc hương tán

 Thuận khí, làm bụng dạ thư thái. Chữa ngực bĩ tắc, bụng và vùng tim đau như kim châm, hai bên sườn trướng đầy, ăn uống giảm sút, ợ hơi, nuốt chua, nôn (?)… các chứng bệnh về khí. Đều chữa được cả.

 Mộc hương (không qua lửa), thanh bì (không bỏ cùi trắng; mỗi vị ba cân), khương hoàng, mạch (nha) (?) (bỏ đất, sao; mỗi vị năm cân), cam thảo (thái… (?)). Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng một chỉ, pha nước sôi mà uống, không kể giờ giấc.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Thập bát vị đinh trầm thấu cách thang (thang mười tám vị có đinh hương, trầm hương, làm thông vùng cách)

 Chữa tỳ vị không hòa, bên trong lạnh mà khí xông ngược lên, hai bên sườn trướng đầy, bụng và vùng tim (?) đau, đờm nghịch, buồn nôn. Hoặc có lúc nôn (?), ngũ ế (năm loại chứng nghẹn), bĩ tắc không thông, ợ hơi, nuốt chua, miệng đắng, mất vị. Đều chữa được cả.

 Bạch truật (hai lạng), hương phụ (sao), nhân sâm, súc sa nhân (mỗi vị một lạng), đinh hương (chích (?)), mạch (nha), nhục đậu khấu (nướng vùi), bạch đậu (khấu), (hậu) phác (sao với gừng; mỗi vị bảy chỉ rưỡi), thần khúc (sao), thảo quả (mỗi vị hai chỉ rưỡi), trầm hương, trần bì [mỗi vị bảy chỉ rưỡi; (có một bản không có đinh hương, bạch…)] (?). Các vị trên phủ trớ. Mỗi lần dùng bốn chỉ, nước hai chén lớn, ba lát gừng, một quả táo, sắc còn tám phần, bỏ bã, uống nóng.

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Xạ hương tô hợp hương hoàn

 Bài thuốc giống bài Tô hợp hương hoàn ở trước, chỉ bỏ đi não tử (long não, băng phiến).

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Nhập tứ vị lưu khí ẩm (Lưu khí ẩm hai mươi bốn vị)

 Bài thuốc giống bài Mộc hương lưu khí ẩm, nhưng không có thạch xương bồ và hoắc hương, mà có trầm hương, chỉ xác, đại hoàng (rễ cây đại hoàng, tả hạ, thông đại tiện). (Chỉ xác (?) bỏ ruột, sao với cám mì, bốn lạng. Đại hoàng bọc bột mì nướng vùi, bỏ bột, thái, hai lạng. Lấy từ sách “Tập nghiệm phương”.)

 Quyển ba — [Các bài thuốc bí truyền đã dùng nghiệm của các cục thuốc, mới thêm vào]

 Mộc hương tân lang hoàn

 Khơi thông tam tiêu, làm ngực thư thái thông lợi, phá đờm, đuổi nước đọng, làm khí thông thoáng, tiêu thức ăn, làm thông và nhuận đại tràng.

 Úc lý nhân (nhân hạt cây úc lý, nhuận tràng; bỏ vỏ), tạo giác (quả bồ kết; bỏ vỏ, tẩm tô — tức mỡ sữa — rồi nướng), bán hạ khúc (mỗi vị hai lạng), tân lang, chỉ xác (sao với cám mì), mộc hương (không qua lửa… (?)). Các vị trên tán thành bột mịn. Lấy riêng bốn lạng tạo giác, cho vào một bát tương thủy (nước gạo nấu để lên men chua), vò nát rồi nấu thành cao, lại cho thêm chút mật ong đã luyện chín, trộn thuốc làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống năm mươi viên, sau bữa ăn, chiêu bằng nước gừng sống ấm.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video