Quyển thứ chín
Chữa các bệnh của phụ nữ
(Kèm hình vẽ về việc sinh nở. Ngoài ra còn các phương chữa khác, xem thêm ở các mục khác.)
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Thục can địa hoàng hoàn (thuốc viên chế từ địa hoàng chín phơi khô; "hoàn" là thuốc viên)
Chữa mọi chứng bệnh "phong hư lao lãnh" của phụ nữ. Phong là khí độc của gió từ bên ngoài xâm vào người. Hư là cơ thể suy yếu. Lao là hao kiệt vì làm lụng quá sức. Lãnh là lạnh ở bên trong.
Hoặc tà khí phong hàn (khí độc của gió và lạnh từ ngoài xâm vào) đọng lại trong kinh lạc (theo Đông y là các đường dẫn khí và máu chạy khắp cơ thể). Khí huyết (khí là sức sống vận hành trong cơ thể, huyết là máu) vì thế lạnh và rít, chảy không trơn. Khí huyết không làm ấm và nhuận được da thịt (?) ở trong bụng. Khi đó tỳ vị (theo Đông y là hệ tiêu hoá, gồm lá lách và dạ dày) lạnh yếu, không tiêu hoá được đồ ăn thức uống.
Hoặc ruột yếu bị nhiễm lạnh, đại tiện có lúc tháo lỏng. Hoặc tử tạng (tử cung) có khí lạnh lẫn vào, kinh nguyệt (?) không đều, lúc nhiều lúc ít, hoặc đến trước kỳ, hoặc đến sau kỳ, hoặc rỉ rả không dứt, hoặc bế tắc không ra. Hoặc trong bụng kết thành "tích tụ trưng hà" (các khối, cục kết trong bụng: trưng là khối cứng cố định, hà là khối lúc có lúc tan).
Mặt mày và thân thể tiều tuỵ (?), cơ thịt gầy mòn, các khớp mỏi đau, có lúc phát rét phát sốt, dần dần gầy yếu hao mòn. Có khi ra khí hư năm màu (dịch bất thường chảy ra từ âm đạo, sách gọi là "đới hạ"), trong âm hộ lạnh và đau. Có lúc đến kỳ hành kinh (?) thì vùng rốn và bụng đau trước. Da nhăn ráp, nổi mề đay ngứa ngáy, tê bì, gân co rút, mặt nổi [chữ khuyết] (?), tóc vàng và rụng, mắt chảy nước, hoa mắt.
Lại chữa sau sinh hao tổn chưa hồi phục, người gầy, lúc rét lúc sốt, sắc mặt khô đen, ăn uống không thấy ngon, dần thành "nhục lao" (chứng suy kiệt sau khi sinh do không hồi phục được trong thời gian ở cữ). Các chứng trên thuốc này đều chữa được.
Thành phần gồm:
- Thục can địa hoàng (rễ cây địa hoàng đã đồ chín rồi phơi khô), ngâm rượu.
- Ngũ vị tử (quả cây ngũ vị), nhặt sạch.
- Bá tử nhân (nhân hạt cây trắc bá), sao qua, tán riêng.
- Khung cùng (tức xuyên khung, rễ củ một loại cây họ hoa tán).
- Ba vị trên mỗi vị một lạng rưỡi ("lạng" là đơn vị cân thời xưa).
- Trạch lan (cây trạch lan, một loại cỏ thơm mọc ven nước), bỏ cuống… (?) ngâm rượu một đêm.
- [Tế] tân (?) (rễ cây tế tân, vị cay), bỏ mầm.
- Quyển bá (một loại cây họ dương xỉ mọc trên đá), bỏ rễ, … (?) nướng; mỗi vị một lạng ba phân ("phân" ở đây bằng một phần tư lạng).
- Thục tiêu (hạt tiêu xứ Thục), bỏ … (?).
- Xà sàng tử (hạt cây xà sàng), nhặt sạch, sao qua.
- Vu [di] (?) (chữ khuyết).
- [?] thạch chi (một loại đất sét khoáng dùng làm thuốc), [nung] (?), nhúng giấm.
- Thạch cao, [nung] (?), tán bột theo cách "thuỷ phi" (nghiền trong nước rồi gạn lấy phần bột mịn), một lạng một phân.
- Tử thạch anh (thạch anh màu tím), [nung] (?), nhúng giấm, tán thuỷ phi, ba lạng.
Cách làm: giã các vị trên, rây thành bột. Trộn với mật ong đã luyện (đun cho cạn bớt nước), giã năm bảy trăm chày, làm viên to bằng hạt ngô đồng.
Cách dùng: mỗi lần uống ba mươi viên với rượu ấm hoặc nước cơm, lúc bụng đói, trước bữa ăn. Thường xuyên uống thì nuôi huyết, bổ khí, điều hoà vinh vệ (vinh là phần dinh dưỡng chạy trong mạch máu, vệ là phần khí bảo vệ bên ngoài cơ thể). Thuốc làm da thịt đầy đặn, kinh nguyệt đều, tóc dài, giữ nhan sắc, trừ phong, đuổi lạnh, giúp có con. Thuốc tính ấm, êm, không nóng, không độc. Phụ nữ có thai không nên uống.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Trạch lan hoàn (thuốc viên trạch lan)
Chữa sau sinh lao thương (tổn thương vì lao lực). Tạng phủ (các cơ quan nội tạng) suy yếu chưa hồi phục, khí huyết không điều hoà. Chân tay gầy yếu, mệt mỏi ít sức, sắc mặt vàng úa, tim hồi hộp (?), nhiều mồ hôi, hay nằm, ăn uống không vào. Trong vòng một trăm ngày sau sinh, ngày nào cũng uống thì khí mạnh lên, huyết thêm nhiều, hạ tạng (các tạng ở bụng dưới, nhất là tử cung) được ấm, ăn uống được.
Thành phần: Hoàng [kỳ] (?) (rễ cây hoàng kỳ, vị thuốc bổ khí). Trạch lan, bỏ cuống. Ngưu tất (rễ cây cỏ xước), bỏ mầm, ngâm rượu một đêm. Nhân sâm, bỏ phần cuống đầu rễ. Xích thạch chi (đất sét khoáng màu đỏ), [chữ khuyết]; các vị trên mỗi vị một lạng. Phụ tử (củ con của cây ô đầu, tính rất nóng và có độc). Bạch truật (củ cây bạch truật, vị thuốc bổ tỳ vị), rửa sạch, đồ với rượu… (?).
Tán các vị trên thành bột, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần ba mươi viên, uống với nước cơm ấm, lúc bụng đói, trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Chung nhũ trạch lan hoàn (thuốc viên có thạch nhũ và trạch lan)
Bổ chỗ suy yếu gầy mòn, thêm huyết khí. Chữa xung nhâm hư tổn (xung và nhâm là hai mạch theo Đông y, chủ về kinh nguyệt và thai nghén; hư tổn là suy yếu, tổn hại). Kinh nguyệt không đều, quanh rốn và bụng đau quặn (?), lưng chân nặng nề, chân tay mỏi mệt, tim hồi hộp, tinh thần hoảng hốt, lo buồn giận dỗi không vui, mặt kém tươi, ăn không thấy ngon.
Trừ phong lạnh ở hạ tạng. Chữa "ba mươi sáu bệnh đới hạ" (ba mươi sáu chứng bệnh phụ khoa về khí hư, kinh nguyệt), tử cung lạnh lâu ngày không có con, sẩy thai nhiều lần. Chữa cả trường hợp do sinh nở hao tổn, khí huyết của hai mạch xung nhâm suy yếu, người gầy, hay nằm.
Uống lâu thì [nhuận] da dẻ (?), tóc dài, trừ [chữ khuyết] (?), trừ "đầu phong" (chứng đau đầu do phong), giúp có con.
Thành phần:
- Chung nhũ phấn (bột thạch nhũ, thứ đá vôi rủ xuống trong hang), ba lạng.
- Trạch lan, hai lạng hai tiền rưỡi ("tiền" bằng một phần mười lạng).
- Vu di (quả cây vu di, có tác dụng trừ giun), sao, nửa lạng.
- Mạch môn đông (rễ củ cây mạch môn), bỏ lõi, sấy khô, một lạng rưỡi.
- Sơn [?] (?), giã riêng.
- Nhân sâm.
- Cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt), nướng qua cho đỏ.
- Ngưu [tất] (?).
- [Tế] tân (?), bỏ mầm, không để gần lửa.
- Nhục quế (vỏ thân cây quế)…
Tán các vị trên thành bột mịn, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống từ ba mươi đến năm mươi viên với rượu ấm hoặc nước cơm, lúc bụng đói, trước bữa ăn, ngày hai lần.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Nhân sâm kinh giới tán ("tán" là thuốc bột)
Chữa chứng "huyết phong lao khí" ở phụ nữ (chứng suy kiệt do huyết hư, phong tà xâm nhập). Thân thể đau nhức, đầu choáng, mắt rít, tim hồi hộp, bứt rứt mệt mỏi, lúc rét lúc sốt, ra mồ hôi trộm (mồ hôi ra khi ngủ). Gò má đỏ, miệng khô, tinh thần không sảng khoái.
Hoặc kinh nguyệt không đều, quanh rốn và bụng đau quặn (?), có khối tích (khối kết cứng dưới sườn) (?), đau lúc phát lúc ngừng. Hoặc có lúc nôn oẹ, ăn uống không điều độ, bệnh kéo dài, người gầy rạc, lúc dậy lúc nằm, nặng thì nằm liệt giường.
Thành phần:
- Kinh giới tuệ (bông cây kinh giới).
- Linh dương giác (sừng con linh dương), bào thành lát mỏng.
- Toan táo nhân (nhân hạt táo chua), sao qua.
- Sinh can địa hoàng (rễ địa hoàng tươi phơi khô, chưa đồ chín).
- Chỉ xác (quả cam chua già phơi khô), sao với cám, bỏ ruột rồi mới cân.
- Nhân sâm.
- Miết giáp (mai con ba ba).
- Xích thược (rễ cây thược dược loại đỏ)… (?)
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, thêm một chén rưỡi nước và ba lát gừng tươi, sắc còn tám phần mười chén. Bỏ bã, uống nóng, không kể giờ, ngày hai lần.
Thường xuyên uống thì trừ mọi bệnh cũ thuộc loại phong, hư, lao, lãnh. Người có thai không nên uống.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Mẫu đơn tiễn hoàn (thuốc viên mẫu đơn; "tiễn" ở đây là nấu đặc thành cao)
Chữa phụ nữ có xung nhâm vốn hư, bụng dưới có khí lạnh lẫn vào. Hoặc do sinh nở hao tổn, phong hàn ở tử cung xung đột với khí huyết, kết thành hà tụ (khối kết trong bụng). Quanh rốn và bụng đau như dao đâm, hai bên sườn căng, lưng và gối đau nặng, co quắp, sưng đầy, lưng gáy cứng đơ, tay chân tê bì.
Hoặc kinh nguyệt [bế tắc] (?), hoặc băng lậu (băng là ra huyết ồ ạt, lậu là ra huyết rỉ rả không dứt), hoặc ra khí hư. Bụng dưới lạnh đau, lúc rét lúc sốt, ra mồ hôi trộm, tứ chi mỏi đau, sắc mặt vàng úa, hay nổi [chữ khuyết] (?), gầy yếu, kinh sợ, hồi hộp, không muốn ăn uống.
Thành phần:
- Diên hồ sách (củ cây diên hồ) và súc sa nhân (hạt cây sa nhân), mỗi vị nửa lạng.
- Xích thược dược và mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn), mỗi vị một lạng.
- Sơn thù du (quả cây sơn thù) và can khương (gừng khô), bào (vùi nướng trong tro nóng), mỗi vị nửa lạng.
- Long [?] (?).
- [?] sâm (?).
- Bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ).
- [?] truật (?).
- Phụ tử, một lạng.
- Thạch hộc (một loại lan mọc trên đá), bỏ … (?).
Tán các vị trên thành bột mịn, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống từ hai mươi đến ba mươi viên với rượu ấm hoặc nước pha giấm, lúc bụng đói, trước bữa ăn, ngày hai lần. Người có thai không nên uống.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Tiêu hồng hoàn (thuốc viên tiêu hồng; "tiêu hồng" là vỏ đỏ của hạt tiêu Xuyên)
Chữa phụ nữ khí huyết không điều hoà, tạng phủ yếu ớt. Tà khí phong lạnh thừa lúc cơ thể suy yếu mà xâm vào. Quanh rốn và bụng lạnh đau, hai bên sườn có lúc trướng, sắc mặt [chữ khuyết] (?), thân gầy, lười biếng, hay nằm, không muốn ăn. Thường xuyên uống thì bổ chỗ hư tổn, làm ấm hạ tạng, đuổi "cố lãnh" (khí lạnh bám chặt lâu ngày), giúp ăn uống được.
Thành phần:
- Trầm hương.
- Nga truật (củ cây nghệ đen).
- Kha lê lặc (quả kha tử), nướng vùi tro, bỏ hạt.
- Tiêu hồng, sao qua cho ra dầu.
- Đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ huyết), bỏ cuống, ngâm rượu, sao qua.
- Phụ tử… (?).
- [?] khương (?)… bỏ cuống… (?).
Tán các vị trên thành bột mịn, cho xạ hương vào trộn đều. Lấy rượu nấu bột mì thành hồ, trộn bột thuốc làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần ba mươi viên, uống với rượu ấm, lúc bụng đói, trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Thục can địa hoàng tán (thuốc bột địa hoàng chín)
Chữa phụ nữ khí huyết bị tổn thương vì lao lực, tạng phủ hư tổn. Tà khí phong lạnh thừa lúc hư mà xâm vào. Chân tay đau nhức bứt rứt, đầu mắt choáng nặng, tim hay kinh sợ hồi hộp. Lúc rét lúc sốt, ra mồ hôi trộm, gầy, ít sức, ăn uống không vào.
Thành phần:
- Đan sâm (rễ cây đan sâm), bỏ đầu cuống.
- Phòng phong (rễ cây phòng phong), bỏ cuống và chỗ chẻ nhánh.
- Đương quy, bỏ cuống, sao qua.
- Tế tân, bỏ mầm.
- [Cảo] bản (?) (rễ cây cảo bản), bỏ cuống, rửa sạch.
- … bỏ vỏ thô (?).
- Bạch truật, mỗi vị … (?).
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng bốn tiền, thêm một chén rưỡi nước, nửa phân gừng tươi và ba quả táo bẻ đôi, sắc còn một chén. Lọc bỏ bã, uống ấm trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
An tức hoạt huyết đan (thuốc viên an tức hương làm máu lưu thông; "đan" cũng là một dạng thuốc viên)
Chữa xung nhâm không đủ, hạ tiêu lạnh lâu ngày (hạ tiêu là phần dưới cơ thể, từ rốn trở xuống, gồm thận, ruột, bàng quang, tử cung). Quanh rốn và bụng đau quặn (?), kinh nguyệt không đều. Hoặc kinh ra nhiều không dứt, hoặc quá kỳ không đến, hoặc khí hư ra không dứt. Sắc mặt vàng úa, cơ thịt gầy rạc, chân tay nặng nề, ngực và sườn trướng đầy, sức lực suy kém, ăn uống (?) kém, cơ thể hư hàn (suy yếu và lạnh). Các chứng trên đều nên uống thuốc này.
Thành phần:
- Ngô thù du (quả cây ngô thù), ngâm nước sôi bảy lần, sấy khô, sao qua.
- An tức hương (nhựa thơm của cây an tức), đập vụn, cho rượu ngon vào nghiền, lắng bỏ cặn, rồi đun lửa nhỏ trong đồ bằng bạc cho thành [cao].
- [Đương] quy (?).
- [Can] khương (?), bào.
- [?] nhục (?), ngâm rượu, sấy.
- Hậu phác (vỏ cây hậu phác), bỏ … (?).
Tán các vị trên thành bột mịn. Lấy cao an tức hương nói trên cùng bột mì nấu thành hồ, trộn bột thuốc làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần ba mươi viên, uống trước bữa ăn với rượu ấm; uống với nước pha giấm cũng được.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Ngô thù du thang ("thang" là thuốc sắc)
Chữa phụ nữ có tạng khí (khí của các tạng) vốn hư, lâu nay có phong lạnh lẫn vào. Vùng ngực và cơ hoành đầy đau, bụng và sườn đau [như đâm] (?). Nôn mửa, buồn nôn, ăn ít, sợ lạnh, run rẩy. Hoặc đi ngoài, kiết lỵ không dứt, hơi thở ngắn, gầy mệt.
Chữa cả trường hợp đang mắc như vậy mà sinh nở, khiến tạng khí đột ngột hư, tà lạnh lấn mạnh bên trong, bệnh cũ chuyển nặng (?).
Thành phần:
- Cát cánh (rễ cây cát cánh), bỏ mầm.
- Phòng phong, bỏ mầm và chỗ chẻ nhánh.
- Can khương, bào.
- Cam thảo, nướng.
- Đương quy, bỏ mầm, sao qua.
- Tế tân, bỏ mầm… (?).
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, thêm một chén nước, sắc còn tám phần. Lọc kỹ bỏ bã, uống nóng lúc bụng đói, trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Phục long can tán
Chữa khí huyết bị tổn thương vì lao lực, mạch xung nhâm hư. Kinh huyết ra không đúng kỳ, bỗng nhiên băng huyết (ra huyết ồ ạt). Máu ra hoặc như nước đậu, hoặc thành mảng, hoặc năm màu (?), đỏ trắng lẫn nhau. Quanh rốn và bụng lạnh đau, lâu ngày không dứt. Người trở nên vàng gầy, miệng khô, ăn ít, tay chân không có sức, bứt rứt vì suy nhược, kinh sợ (?).
Thành phần:
- Phục long can (tức đất lòng bếp, đất nung đỏ ở giữa lò bếp lâu năm) và xích thạch chi, mỗi vị một lạng.
- Thục can địa hoàng, ngâm rượu một đêm.
- Ngải diệp (lá ngải cứu), sao qua; hai vị này mỗi vị hai lạng.
- … (ba lạng) (?).
- Mạch [môn đông] (?)…
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng bốn tiền, thêm một chén rưỡi nước và ba quả táo bẻ đôi, sắc còn bảy phần. Bỏ bã, uống ấm trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Ôn kinh thang (thuốc sắc làm ấm kinh mạch)
Chữa xung nhâm hư tổn, kinh nguyệt không đều. Hoặc kinh ra nhiều không dứt, hoặc quá kỳ không đến, hoặc "băng trung" (ra huyết ồ ạt) mất huyết quá nhiều không dứt.
Lại chữa [khi] có thai (?) mà ứ huyết (máu đọng) lưu lại, bụng dưới đau quặn gấp, phát sốt, đi lỏng, lòng bàn tay nóng bứt rứt, môi khô, miệng ráo. Và chữa bụng dưới có khí lạnh, lâu không [có thai] (?).
Thành phần:
- A giao (keo nấu từ da lừa), sao với bột vỏ cáp cho phồng vụn.
- Đương quy, bỏ cuống.
- Khung cùng.
- Nhân sâm.
- Nhục quế, bỏ vỏ thô.
- Cam thảo, sao.
- Thược dược.
- Mẫu đơn bì.
- [Mạch môn] đông (?), bỏ lõi (?)…
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, thêm một chén rưỡi nước và năm lát gừng tươi, sắc còn tám phần. Bỏ bã, uống nóng lúc bụng đói, trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Vũ dư lương hoàn (vũ dư lương là một loại quặng sắt màu nâu dùng làm thuốc)
Chữa phụ nữ ra khí hư lâu ngày mà suy yếu, bào lạc (các mạch nối với tử cung) bị tổn hại. Kinh nguyệt không đều, dần thành băng lậu, khí huyết hư kiệt. Mặt vàng, thân gầy, lưng gối đau nặng, chân tay đau nhức bứt rứt, tim hồi hộp, đầu choáng, tay chân lúc nóng lúc lạnh, không muốn ăn.
Thành phần:
- Tang ký sinh (cây tầm gửi mọc trên cây dâu).
- Bá diệp (lá trắc bá), sao qua.
- Đương quy, bỏ cuống, sao qua.
- Hậu phác, bỏ vỏ thô, phết nước gừng rồi nướng.
- Can khương, bào.
- Bạch truật.
- Miết giáp, ngâm giấm, bỏ riềm, nướng vàng.
- Phụ tử, bào, bỏ vỏ và phần rốn; các vị trên mỗi vị một lạng.
- Vũ dư lương, nung rồi nhúng giấm bảy lần, nghiền thuỷ phi.
- Bạch thạch chi (đất sét khoáng màu trắng); hai vị này mỗi vị hai lạng.
- Cẩu tích (thân rễ cây cẩu tích, có lông vàng), bỏ lông.
- Bạch thược dược (rễ cây thược dược loại trắng); hai vị này mỗi vị ba phân.
- Ngô thù du, rửa nước sôi bảy lần, sao qua, nửa lạng.
Tán các vị trên thành bột mịn, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần ba mươi viên, uống với rượu ấm hoặc nước cơm, lúc bụng đói, trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Tiêu dao tán
Chữa huyết hư, mệt mỏi vì lao lực, "ngũ tâm phiền nhiệt" (nóng bứt rứt ở năm chỗ: giữa ngực, hai lòng bàn tay, hai lòng bàn chân). Chân tay đau, đầu mắt choáng nặng, tim hồi hộp, má đỏ, miệng ráo, họng khô, phát sốt, ra mồ hôi trộm, hay nằm.
Lại chữa huyết và nhiệt xung đột nhau, kinh nguyệt không đều, quanh rốn và bụng trướng đau, lúc rét lúc sốt như sốt rét.
Lại chữa con gái chưa chồng huyết yếu, âm hư (phần âm, tức tinh huyết và chất dịch của cơ thể, bị thiếu), vinh vệ không [điều hoà] (?). Người bị "triều nhiệt" (sốt lên theo giờ nhất định như nước triều), cơ thể gầy, dần thành "cốt chưng" (chứng nóng âm ỉ như từ trong xương bốc ra, một dạng bệnh lao).
Thành phần:
- Cam thảo, nướng qua cho đỏ, nửa lạng.
- Đương quy, bỏ cuống, chặt nhỏ, sao qua.
- Phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông), bỏ vỏ, dùng loại trắng.
- Thược dược, loại trắng.
- Bạch truật.
- Sài [hồ] (?) (rễ cây sài hồ)…
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng hai tiền, thêm một chén lớn nước, một miếng gừng tươi nướng rồi bổ đôi và chút bạc hà, sắc chung còn bảy phần. Bỏ bã, uống nóng, không kể giờ.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Bạch vi hoàn (thuốc viên bạch vi; bạch vi là rễ cây bạch vi)
Bổ và điều hoà xung nhâm, làm ấm tử cung. Chữa bào lạc tổn thương, lâu nay nhiễm phong hàn, lâu không có con, hoặc có thai mà không vững, thường đến nỗi [sẩy thai] (?). Uống thuốc (?) thì trừ được phong lạnh ở hạ tạng, giúp có con.
Thành phần:
- Tần tiêu (hạt tiêu vùng Tần), bỏ hạt đen bên trong và những quả không nứt miệng, sao qua cho ra dầu, nửa lạng.
- Bạch vi, bỏ mầm.
- Thục can địa hoàng.
- Đương quy, bỏ cuống, chặt nhỏ, [sao] qua (?).
- … nhúng [rượu] bảy lần (?).
- … bỏ vỏ thô (?).
- Ngũ … (?).
- [Ngưu] tất (?), bỏ mầm, ngâm rượu một đêm…
Tán các vị trên thành bột mịn, cho các vị đã nghiền riêng vào trộn đều. Luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống từ ba mươi đến năm mươi viên với rượu ấm hoặc nước cơm.
Uống lúc bụng đói, trước bữa ăn. Vừa thấy có thai thì ngừng thuốc ngay. Người đã mang thai càng không nên uống.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Tiểu bạch vi hoàn (thuốc viên bạch vi loại nhỏ)
Chữa phụ nữ xung nhâm hư tổn, tử cung nhiễm lạnh, lâu không có con, hoặc lúc sinh được lúc không. Nguyên nhân là trên nóng dưới lạnh, sinh ra trăm bệnh (?): ra nước, băng huyết (?), khí hư năm màu, lưng bụng đau nặng, mặt vàng, người gầy.
Hoặc do khi sinh nở, cho con bú mà không giữ gìn được, đi nhà xí quá sớm. Hoặc lạnh lâu ngày, gió từ dưới lọt vào, huyết tạng (tử cung, nơi chứa huyết) đã hư thì phong tà lấn vào trong. Hoặc đúng kỳ hành kinh mà không biết giữ gìn, làm tổn động bào lạc, khiến âm dương không [điều hoà] (?): phần dương ủng tắc khô táo, tà lạnh kết lại nằm ẩn ở hạ tạng.
Vì vậy thai không thành, lạnh đến cùng cực thì tổn hại. Kinh nguyệt không đều, ăn ít, ban đêm nhiều [mộng] (?), răng lung lay, tóc rụng, chân và gối đau nặng, cử động ít sức. Các chứng trên đều nên uống thuốc này.
Thành phần:
- Phúc bồn tử (quả mâm xôi), bỏ cuống.
- Xương bồ (thân rễ cây xương bồ), sao qua; hai vị này mỗi vị ba phân.
- Bạch long cốt (xương động vật cổ đã hoá thạch, loại màu trắng).
- Thục can địa hoàng.
- Xuyên tiêu (hạt tiêu xứ Xuyên), bỏ hạt đen bên trong và quả không nứt miệng, sao qua.
- … bỏ cuống, sao qua (?).
- [Phục] linh (?), bỏ vỏ.
- [Cảo] bản (?).
- [Mạch môn] đông (?), bỏ lõi, sấy, một lạng rưỡi.
Tán các vị trên thành bột mịn, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần ba mươi viên, uống với rượu ấm hoặc nước cơm, lúc bụng đói, trước bữa ăn. Thường xuyên uống thì gân xương khoẻ, huyết khí thêm, hạ tạng ấm, trừ được phong lạnh, giúp có con.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Tử thạch anh hoàn
Chữa phụ nữ lạnh lâu ngày không có con, hoặc nhiều lần sẩy thai. Nguyên nhân đều là mạch xung nhâm hư tổn, trong tử cung có bệnh lạnh từ lâu. Kinh nguyệt ra không dứt, trong một tháng ra hai lần, hoặc trước kỳ hoặc sau kỳ. Tử cung tích lạnh, gầy yếu sinh trăm bệnh. Băng lậu, khí hư cùng ba mươi sáu bệnh phụ khoa, tích tụ trưng hà, dưới rốn lạnh đau, bụng dưới căng nặng, tiểu tiện trắng đục.
Các chứng trên đều khiến không thụ thai được, đến nỗi tuyệt đường con cái. Uống thuốc này thì trừ được ứ huyết, làm ấm tử cung, giúp có thai. Đến lúc sinh thì dễ đẻ, con sinh ra khoẻ mạnh không bệnh tật.
Thành phần:
- Ô tặc ngư cốt (mai con mực), đốt thành tro.
- Sơn dự (củ mài).
- Cam thảo, nướng; ba vị trên mỗi vị một lạng rưỡi.
- Thiên môn đông (rễ củ cây thiên môn), bỏ lõi, sấy.
- Tử thạch anh, nghiền; mỗi vị ba [lạng] (?).
- … bỏ vỏ thô (?).
- Thạch hộc, bỏ rễ.
- Khung cùng.
- Mẫu mông (một vị thuốc thảo mộc); bốn vị này mỗi vị hai lạng.
- Thực thù du (quả cây thù du loại ăn được).
- Nhân sâm.
- Tục đoạn (rễ cây tục đoạn).
- Đương quy, bỏ cuống, sao qua.
- Xuyên ô (củ cái của cây ô đầu, có độc), bào…
- Can khương, bào.
- Ngưu tất, bỏ mầm…
Tán các vị trên thành bột mịn, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần ba mươi viên, uống với rượu ấm hoặc nước cơm ấm, lúc bụng đói, trước bữa ăn, ngày hai lần.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Tứ vật thang (thuốc sắc bốn vị)
Điều hoà và bồi bổ vinh vệ, nuôi dưỡng khí huyết. Chữa xung nhâm hư tổn, kinh nguyệt không đều, quanh rốn và bụng đau quặn (?). Chữa băng trung lậu hạ (ra huyết ồ ạt hoặc rỉ rả không dứt), "huyết hà" (khối kết do máu đọng) cứng, đau từng cơn.
Chữa có thai mà lạnh lâu ngày, chăm sóc không đúng cách, thai động không yên (động thai), ra huyết không dứt.
Lại chữa sau sinh, phong hàn nhân lúc cơ thể hư mà xâm vào trong, ác lộ (máu và dịch bẩn ra sau khi sinh) đọng lại sinh hà tụ, bụng dưới cứng đau, có lúc rét sốt.
Thành phần:
- Đương quy, bỏ cuống, ngâm rượu, sao.
- Xuyên khung.
- Bạch thược dược.
- Thục can địa hoàng, rưới rượu rồi đồ.
- Các vị lượng bằng nhau.
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, thêm một chén rưỡi nước, sắc còn tám phần. Bỏ bã, uống nóng lúc bụng đói, trước bữa ăn.
Nếu có thai mà động thai không yên, ra huyết không dứt, thì thêm mười lá ngải cứu và một miếng a giao, sắc chung như cách trên. Nếu huyết tạng hư lạnh, băng huyết mất máu nhiều, cũng thêm a giao và ngải cứu mà sắc.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Dương khởi thạch hoàn (dương khởi thạch là một loại khoáng thạch dạng sợi, tính ấm)
Chữa phụ nữ tử cung hư lạnh, lao lực quá độ, phong hàn kết lại, lâu không thụ thai, đến nỗi tuyệt đường con cái. Uống thuốc này thì [làm ấm tử] cung (?), tiêu trừ khí lạnh tích tụ.
Thành phần:
- Dương khởi thạch, ngâm rượu nửa ngày, nghiền mịn, hai lạng.
- Ngô thù du, rửa nước sôi bảy lần, sấy, sao qua, ba phân.
- Thục địa hoàng, một lạng.
Tán các vị trên thành bột mịn, luyện mật, giã ba trăm chày, làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống từ hai mươi đến ba mươi viên với rượu ấm hoặc nước cơm ấm, lúc bụng đói, trước bữa ăn, ngày hai lần. Nếu thấy có thai thì ngừng ngay.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Bạch truật tán
Điều hoà và bồi bổ xung nhâm, nâng đỡ, nuôi dưỡng thai khí (sức sống của thai). Chữa có thai mà vốn có phong lạnh, thai teo không lớn. Hoặc chăm sóc không đúng cách làm động, tổn thai khí. Khi mang thai thường uống thì khí mạnh, huyết thêm, bảo vệ được thai.
Thành phần:
- Mẫu lệ (vỏ con hàu), nung, tán bột, hai lạng.
- Bạch truật và khung cùng, mỗi vị bốn phân.
- Thục tiêu, bỏ hạt đen bên trong và quả không nứt miệng, sao cho ra dầu, ba phân.
Giã các vị trên thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền, hoà với rượu ấm mà uống, lúc bụng đói, trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Giao ngải thang (thuốc sắc a giao, ngải cứu)
Chữa huyết khí tổn thương vì lao lực, xung nhâm hư tổn. Kinh nguyệt ra quá nhiều, rỉ rả liền nhiều ngày không dứt, quanh rốn và bụng đau. Chữa có thai mà động thai không yên, bụng đau, sa xuống.
Hoặc lao lực làm tổn bào lạc, sinh chứng "bào trở" (có thai mà ra huyết, đau bụng), lưng đau, bứt rứt rối loạn. Hoặc do va chạm làm động thai, thai xốc lên tim.
Lại chữa do sinh nở, cho con bú, khí xung nhâm hư không giữ được huyết, kinh huyết rỉ rả không dứt, kéo dài ngày tháng, dần thành gầy mòn.
Thành phần:
- A giao, đập vụn, sao khô.
- Khung cùng.
- Cam thảo, nướng; ba vị trên mỗi vị hai lạng.
- Đương quy.
- Ngải diệp, sao qua; hai vị này mỗi vị ba lạng.
- Bạch thược dược.
- Thục [địa hoàng] (?)…
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, thêm một chén nước và sáu phần chén rượu, sắc còn tám phần. Lọc bỏ bã, uống hơi nóng lúc bụng đói, trước bữa ăn, ngày ba lần. Bệnh nặng thì uống liền cả đêm.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Bảo sinh hoàn (thuốc viên giữ gìn sự sinh nở)
Nuôi thai, thêm huyết, làm yên tử cung. Chữa có thai mà chăm sóc không đúng cách, hoặc do lao lực, khiến thai động không yên, lưng bụng đau nặng, ác lộ có lúc ra (?). Chữa tử cung có bệnh, lâu không thành thai.
Hoặc có thai mà không giữ nuôi được vững, thai teo khô không lớn, quá năm không sinh, ngày tháng tuy [đã đủ mà thai] không [có] sức (?). Hoặc đến nỗi tổn thai, sẩy thai.
Lại chữa lúc sắp sinh mà điều độ trái lẽ, kinh động quá sớm: chưa đến giờ sinh mà ác lộ ra trước, thai và bào thai khô ráo, ngôi thai hoặc ngang hoặc ngược. Sản phụ đau cực, bứt rứt rối loạn, liền mấy ngày không sinh được. Hoặc con chết trong bụng: trên bụng lạnh như băng, môi miệng xanh đen, nôn ra bọt lạnh.
[Huyết] xung lên (?), choáng váng mê man không tỉnh, thở gấp, ra mồ hôi. Hoặc ứ huyết chưa hết, quanh rốn và bụng đau quặn (?), rét sốt qua lại. Hoặc do sinh nở hao tổn, hư nhược, vàng vọt, gầy mòn, tim hồi hộp, mồ hôi trộm, ăn không vào, dần thành nhục lao.
Đến tháng sinh mà thường uống thì khí mạnh, thai được nuôi dưỡng, sinh đẻ thuận lợi, nhuận … (?). Sau sinh thường uống thì nuôi dưỡng huyết khí, điều hoà âm dương, làm kín "tấu lý" (thớ da và lỗ chân lông), làm vững tạng phủ, chữa phong hư, trừ cố lãnh.
Thành phần:
- Đại ma nhân (hạt cây gai dầu), bỏ vỏ, một lạng rưỡi.
- Bối mẫu (củ cây bối mẫu).
- Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm).
- Đại đậu hoàng quyển (mầm đậu tương phơi khô).
- Ngạnh mễ (gạo tẻ).
- Cam thảo, nướng qua cho đỏ.
- Can khương, bào.
- [? tiêu] nhục (?), sao qua cho ra dầu…
Tán các vị trên thành bột mịn, luyện mật làm viên to bằng viên đạn (cỡ hòn bi lớn). Mỗi lần một viên, hoà tan với rượu ấm hoặc nước sắc táo mà uống; nhai cũng được. Uống lúc bụng đói, trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Du bạch bì tán (thuốc bột vỏ trắng cây du)
Làm trơn thai cho dễ đẻ. Chữa người có thai từng bị lậu thai (ra huyết khi đang có thai) mà mất huyết. Hoặc lúc sắp sinh bị kinh động quá sớm: chưa đến giờ sinh mà nước ối và dịch bẩn đã ra trước, [thai] khô (?), lúc sinh khó khăn. Các chứng trên đều nên uống thuốc này.
Thành phần:
- Đông quỳ tử (hạt cây quỳ mùa đông).
- Du bạch bì.
- Cù mạch (cây cẩm chướng gấm); ba vị trên mỗi vị một lạng.
- Mộc thông (thân cây mộc thông), nửa lạng.
- Đại ma nhân, bỏ vỏ.
- Ngưu tất, bỏ mầm, ngâm rượu, sấy…
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, thêm một chén rưỡi nước, sắc còn tám phần. Bỏ bã, uống ấm, không kể giờ.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Đương quy hoàn
Chữa sau sinh gầy yếu, hoặc mất huyết quá nhiều, hư kiệt, hơi thở ngắn. Quanh rốn và bụng co thắt, đau lan ra lưng, mặt trắng nhợt mất sắc, hay nằm, miệng khô ráo, tim hồi hộp, bứt rứt mệt mỏi. Tay chân lúc nóng lúc lạnh, đầu nặng, mắt hoa, không muốn ăn.
Hoặc lao lực làm tổn xung nhâm, bên trong tích phong lạnh, băng [huyết] rỉ rả không dứt. Khi sắp hành kinh thì lưng chân đau nặng, quanh rốn và bụng đau gấp.
Lại chữa đàn ông, đàn bà ngã từ trên cao xuống, bên trong có ứ [huyết] (?), đi ngoài ra máu và các bệnh tương tự.
Thành phần:
- Chân bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến, loại thật), sao, ba phân rưỡi.
- Thục can địa hoàng, mười lạng.
- A giao, đập vụn, sao khô.
- Đương quy, bỏ cuống, sao qua.
- Tục đoạn.
- [?] truật (?).
- Ngô thù du…
Tán các vị trên thành bột mịn, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống hai mươi viên với rượu ấm trước bữa ăn, dần dần tăng lên năm mươi viên.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Đương quy kiến trung thang (thuốc sắc đương quy làm vững phần giữa cơ thể, tức tỳ vị)
Chữa phụ nữ mọi chứng huyết khí hư tổn. Lại chữa sau sinh lao thương, gầy yếu thiếu sức, trong bụng đau quặn (?), thở hắt, hơi ngắn, bụng dưới (?) [đau lan ra] lưng, có lúc tự ra mồ hôi, không muốn ăn.
Thành phần:
- Đương quy, bốn lạng.
- Nhục quế, bỏ vỏ thô, ba lạng.
- Cam thảo, nướng, hai lạng.
- Bạch thược dược, sáu lạng.
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, thêm một chén rưỡi nước, năm lát gừng và một quả táo bẻ vụn, sắc chung còn một chén. Bỏ bã, uống nóng lúc bụng đói, trước bữa ăn. Từ lúc sinh xong cho đến khi đầy tháng, mỗi ngày uống ba lần thì người khoẻ mạnh.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Đại thông chân hoàn
Chữa khí huyết tổn thương vì lao lực, vinh vệ không đủ. Hàn tà ở lại trong kinh lạc, xâm hại tạng phủ. Kinh nguyệt không đều, quanh rốn và bụng đau, dung nhan gầy yếu. Hai bên sườn trướng vì hư, đầu mắt choáng nặng, tim hồi hộp, hơi ngắn, ăn ít, hay nằm.
Lại chữa do sinh nở lao thương, gầy yếu không hồi phục, phong [lạnh] (?) xâm vào. Bụng và sườn có lúc đau, chân tay đau mỏi, lúc dậy lúc nằm, dần thành lao tổn. Các chứng trên đều nên uống.
Trong vòng một trăm ngày sau sinh, mỗi [ngày uống] (?) thì trừ máu cũ, nuôi máu mới, thêm khí, bổ hư, điều hoà xung nhâm, không sinh các bệnh.
Thành phần:
- Thương truật (thân rễ cây thương truật), ngâm nước vo gạo một đêm, sao qua.
- Thiền xác (xác ve), bỏ mỏ và chân, sao qua.
- Cam thảo, nướng qua cho đỏ.
- Bạch vu di, sao qua.
- Bạch [?] (?).
- [Nhân] sâm (?), bỏ cuống.
- Xuyên [khung] (?)…
- … bỏ cuống, sao qua (?).
- Phụ tử, bào; mỗi vị một lạng.
- Bạch chỉ.
- Bạch thược dược.
- Thực [thù du] (?)…
Giã các vị trên, rây thành bột, luyện mật làm viên, cứ một lạng hai tiền chia làm mười viên. Mỗi lần một viên, uống trước bữa ăn, mài với rượu đương quy mà uống.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Bán hạ phục linh thang
Chữa người có thai bị "ác trở" (nghén nặng: buồn nôn, nôn, sợ mùi thức ăn). Trong lòng rối bời bứt rứt, đầu mắt choáng váng, tứ chi uể oải, các khớp đau nhức bứt rứt. Đờm dâng nghịch ở ngực, nôn, [sợ] mùi thức ăn (?), thích ăn mặn, chua, nằm nhiều dậy ít, hoàn toàn không ăn được.
Thành phần:
- Toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc).
- Trần bì (vỏ quýt để lâu năm), bỏ ruột, sao với cám.
- Cát cánh.
- Bạch thược dược.
- Nhân sâm.
- Cam thảo, nướng qua cho đỏ.
- Khung cùng; các vị trên mỗi vị nửa lạng.
- Thục [địa hoàng] (?)…
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng hai tiền, thêm một chén rưỡi nước và bốn lát gừng tươi, sắc chung còn tám phần. Bỏ bã, uống hơi nóng trước bữa ăn. Sau đó uống tiếp Phục linh hoàn thì đờm nước tiêu hết, ăn được ngay.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Phục linh hoàn
Chữa người có thai bị chứng nghén, trong lòng bứt rứt rối bời, đầu mắt choáng nặng, ghét ngửi mùi thức ăn. Nôn oẹ khó chịu, trằn trọc không yên, tứ chi mệt yếu, không tự gượng nổi. Thường uống thuốc này thì tiêu đờm nước, ăn được, sức mạnh lên để nuôi thai. Phải uống Bán hạ phục linh thang trước, rồi mới uống thuốc này.
Thành phần:
- Cát căn (rễ sắn dây).
- Chỉ thực (quả cam chua còn non), bỏ ruột, sao với cám cho vàng.
- Bạch truật.
- Cam thảo, nướng; bốn vị trên mỗi vị hai lạng.
- Xích phục linh (phục linh loại đỏ), bỏ vỏ.
- Nhân sâm.
- Can khương…
Tán các vị trên thành bột mịn, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần ba mươi viên, uống với nước cơm ấm lúc bụng đói, trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Thôi sinh đan (thuốc viên giục đẻ)
Chữa sản phụ sinh không thuận, đẻ khó, ngôi thai hoặc ngang hoặc ngược. Các trường hợp ấy đều nên uống, hiệu nghiệm như thần.
Thành phần:
- Xạ hương, nghiền riêng, một "tự" (lượng bột phủ kín một phần tư mặt đồng tiền).
- Nhũ hương (nhựa cây nhũ hương), nghiền riêng thật mịn, một phân.
- Mẫu đinh hương (quả đinh hương), lấy bột, một tiền.
- Não thỏ, lấy vào tháng chạp…
Trộn đều các vị, lấy não thỏ hoà làm viên to bằng hạt khiếm thực (hạt cây súng gai). Phơi trong bóng râm, dùng giấy dầu gói kín.
Mỗi lần uống một viên với nước ấm, sinh ra ngay. Con trai thì nắm viên thuốc ở tay trái, con gái thì nắm ở tay phải mà ra; đó là dấu hiệu thuốc đã có hiệu nghiệm.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Khung [cùng] thang (?)
Chữa sau sinh mất huyết quá nhiều, choáng váng mê man không tỉnh. Chữa cả những trường hợp: tổn thai mất huyết nhiều, băng huyết mất máu nhiều, bị thương do binh khí mất máu nhiều, nhổ răng máu chảy không dứt, [tim] hư (?). Người bệnh bứt rứt, choáng váng, đầu nặng, mắt tối, tai điếc, đầy tắc, ngẩng đầu lên là muốn ngã. Thuốc này đều chữa được.
Thành phần: đương quy (bỏ cuống, rửa, sấy) và khung cùng, hai vị lượng bằng nhau. Tán thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, thêm một chén rưỡi nước, sắc còn một chén. Bỏ bã, uống hơi nóng, không kể giờ.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Bồ hoàng tán
Chữa sau sinh ác lộ ra không thông, huyết xốc lên tim, bứt rứt, đầy tức, mê man không tỉnh, hoặc nói càn nói bậy, thở gấp như sắp tắt hơi.
Thành phần:
- Mẫu đơn bì.
- Diên hồ sách.
- Sinh can địa hoàng.
- Cam thảo, nướng; bốn vị trên mỗi vị ba phân.
- Bồ hoàng, để sống, hai lạng.
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng hai tiền, thêm một chén nước và chút mật ong, sắc chung còn bảy phần. Bỏ bã, uống ấm, không kể giờ.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Đương quy tán
Chữa sau sinh "bại huyết" (máu hỏng, máu xấu) không tan, "nhi chẩm" (cục máu đọng trong bụng sau khi sinh) cứng, đau từng cơn. Lại chữa mới sinh, phong hàn nhân lúc hư mà xâm vào trong, ác lộ ra không thông. (Một bản chép là "cứng đau".)
Thành phần:
- Hồng lam hoa (hoa rum).
- Quỷ tiễn (cành cây vệ mâu, có cánh như mũi tên), bỏ lõi gỗ.
- Đương quy, bỏ cuống, sao.
- Mỗi vị một lạng.
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, thêm một chén lớn rượu, sắc còn bảy phần. Bỏ bã, uống ấm trước bữa ăn cháo (?).
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Ngưu tất thang
Chữa đứa trẻ đã ra mà nhau thai không xuống, quanh rốn và bụng cứng đầy, trướng căng, đau đớn. Con chết trong bụng không ra được cũng nên uống.
Thành phần:
- Hoạt thạch (bột đá tan), tám lạng.
- Đương quy, bỏ cuống, ngâm rượu.
- Mộc thông; hai vị này mỗi vị sáu lạng.
- Ngưu tất, bỏ mầm, ngâm rượu, sấy.
- Cù mạch; hai vị này mỗi vị bốn [lạng]…
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, thêm hai chén nước, sắc còn tám phần. Bỏ bã, uống hơi nóng (?), không kể giờ.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Tứ thuận lý trung hoàn (thuốc viên điều lý phần giữa cơ thể)
Chữa mới sinh mà khí huyết đều tổn thương, năm tạng đột ngột hư, chân tay gầy yếu mệt mỏi, hơi thở ngắn, nhiều mồ hôi. Từ lúc vừa sinh cho đến một trăm [ngày] (?), mỗi ngày [uống thì bổ chỗ] hư (?), điều dưỡng khí các tạng, trừ sạch bệnh còn sót, tiêu hoá đồ ăn, ăn ngon miệng.
Thành phần:
- Cam thảo, nướng qua cho đỏ, hai lạng.
- Nhân sâm, bỏ cuống.
- Can khương, bào.
- Bạch truật; ba vị này mỗi vị một lạng.
Tán các vị trên thành bột mịn, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần ba mươi viên, uống với nước cơm ấm lúc bụng đói, trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Lậu lô tán (lậu lô là rễ cây lậu lô)
Chữa phụ nữ đang cho con bú mà khí và mạch ủng tắc, sữa không ra. Hoặc kinh lạc ngưng trệ, trong vú trướng đau, tà độc đọng lại, có khi thành ung nhọt sưng tấy.
[Uống thuốc này thì chỗ sưng] tự tiêu tan từ bên trong, sữa thông ra.
Thành phần:
- Lậu lô, hai lạng rưỡi.
- Quát lâu (quả qua lâu), mười quả, đốt lửa mạnh cho cháy đen mà vẫn "tồn tính" (cháy đen bên ngoài nhưng chưa thành tro trắng, còn giữ được tính thuốc).
- Xà thoái (xác rắn lột), mười cái, nướng.
Tán các vị trên thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai tiền, hoà với rượu ấm mà uống, không kể giờ. Một lúc lâu sau thì ăn canh nóng để trợ sức thuốc.
Quyển thứ chín — Chữa các bệnh của phụ nữ
Đại thánh tán
Chữa phụ nữ "huyết hải" hư lạnh (huyết hải, tức "biển huyết", chỉ mạch xung và tử cung, nơi huyết dồn tụ), lâu không có con.
Lại chữa sau sinh bại huyết xung lên tim, trúng phong cấm khẩu (răng cắn chặt, không mở miệng được). Con chết trong bụng thì cạy miệng [đổ thuốc vào], chốc lát thai ra, người mẹ được bình an.
Chữa sẩy thai, trong bụng đau như đâm, sinh ngang, đẻ ngược, nhau thai không xuống. Chữa "huyết vận" (choáng váng do mất huyết), "huyết tích" (khối kết do huyết), băng [huyết], huyết tràn vào tứ chi. Phàm huyết tạng có bệnh, cùng các thứ phong khí đều chữa được.
Hoặc bị thương hàn (bệnh do nhiễm lạnh từ bên ngoài) mà nôn ngược, ho, rét sốt qua lại, khắp người nổi mụn nhọt, [?] tâm (?). Kinh mạch không điều hoà, khí hư đỏ trắng, vú sinh khí độc (?), tử cung hư lạnh, nhiều lần sẩy thai, băng huyết không dứt, nhân đó thành bệnh, kinh mạch không thông. Các chứng trên đều nên uống thuốc này.
Thường uống thì ấm tử cung, hoà huyết khí, mặt mày tươi tắn, lui phong lạnh, tiêu trừ muôn bệnh. Thuốc còn chữa đàn ông [lao] thương (?), hư tổn và các bệnh tương tự.
Thành phần:
- Trạch lan (dùng lá) và thạch cao (nghiền), mỗi vị hai lạng.
- Quyển bá, bỏ rễ.
- Bạch phục linh (phục linh loại trắng), bỏ vỏ.
- Phòng phong, bỏ cuống.
- Hậu phác, bỏ vỏ thô… sao; mỗi vị một lạng (?).
- … sao qua cho ra dầu (?).
- Bạch chỉ.
- Bạch [?] (?), sao qua cho đỏ.
- Cam thảo, nướng.
- Xuyên khung, … lạng (?).
- Nhục quế, một lạng một phân.
- Sinh can địa hoàng, một … (?).
Tán các vị trên thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai tiền, hoà với rượu nóng mà uống, lúc bụng đói và lúc sắp đi ngủ. Nếu bệnh gấp thì không kể giờ, ngày uống ba lần.
Quyển thứ chín — [Các phương thêm tiếp đời Thiệu Hưng] (Thiệu Hưng là niên hiệu của vua Tống Cao Tông, 1131–1162)
Hắc thần tán
Chữa phụ nữ sau sinh ác lộ không hết, nhau thai không xuống, xốc lên ngực và tim, bĩ đầy (tức nghẹn, đầy chặn). Hoặc quanh rốn và bụng cứng trướng, đau thắt. Hoặc huyết vận, thần trí [mê man] (?), cấm khẩu. Các bệnh do ứ huyết sau sinh đều chữa được.
Thành phần:
- Hắc đậu (đậu đen), sao, nửa thăng ("thăng" là đơn vị đong lường thời xưa), bỏ vỏ.
- Thục can địa hoàng, ngâm rượu.
- Đương quy, bỏ cuống, chế với rượu.
- Nhục quế, bỏ vỏ thô.
- Can khương, bào…
Tán các vị trên thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai tiền. Lấy nửa chén rượu và nửa chén nước tiểu bé trai sắc chung, rồi hoà thuốc mà uống. Bệnh gấp thì không kể giờ, uống liền hai lần.
Quyển thứ chín — [Các phương thêm tiếp đời Thiệu Hưng]
Du tiễn tán (thuốc bột sắc có dầu)
Chữa phụ nữ bị chứng huyết phong lao. Hình dung tiều tuỵ, các khớp chân tay mỏi mệt, thở gấp, đầy tức, bứt rứt vì suy nhược, thở hắt, hơi ngắn, phát sốt, nhiều mồ hôi, miệng khô, [không] (?) muốn ăn uống.
Thành phần: ngũ gia bì (vỏ rễ cây ngũ gia), mẫu đơn bì, xích thược dược, đương quy (bỏ cuống), mỗi vị một lạng. Tán thành bột.
Mỗi lần dùng một tiền, thêm một chén nước. Lấy một đồng tiền bằng đồng xanh nhúng vào dầu rồi bỏ vào thuốc, sắc còn bảy phần, uống ấm. Khi sắc không được khuấy, khi uống không được thổi. Ngày uống ba lần. Thường uống thì phụ nữ béo tốt lên, hiệu quả rất kỳ diệu.
Quyển thứ chín — [Các phương mới thêm đời Bảo Khánh] (Bảo Khánh là niên hiệu của vua Tống Lý Tông, 1225–1227)
Tư huyết thang (thuốc sắc nuôi huyết)
Chữa phụ nữ lao lực quá độ làm tổn hại tạng phủ, khí xung nhâm hư không giữ được kinh huyết. Hoặc máu đột ngột ra nhiều, gọi là băng trung ra huyết. Hoặc ra ứ huyết liền nhiều ngày không dứt, rỉ rả không ngừng, thân gầy, khí kém, mệt mỏi rã rời. Các chứng trên thuốc này đều chữa được. (Lại có phương khác, xem [ở sau]) (?).
Thành phần:
- Xích thạch chi, nung lửa cho đỏ.
- Hải phiêu tiêu (mai con mực), bỏ vỏ.
- Trắc bá diệp (lá trắc bá), bỏ cành.
- Mỗi vị năm lạng.
Tán các vị trên thành bột mịn. Mỗi lần dùng hai tiền, hoà với nước cơm nóng mà uống. Một ngày uống liền ba lần thì khỏi, không kể giờ. Công hiệu của thuốc này không thể kể hết.
Quyển thứ chín — [Các phương mới thêm đời Bảo Khánh]
Ô kim tán
Chữa phụ nữ lâu không có con, hoặc nhiều lần sẩy thai. Nguyên nhân đều là mạch xung nhâm có bệnh từ lâu. Kinh nguyệt không đúng kỳ, có lúc đột ngột ra nhiều không dứt, trong tháng ra hai lần, hoặc trước kỳ hoặc sau kỳ, hoặc rỉ rả không dứt. Tử cung tích lạnh, băng lậu, khí hư, dưới rốn lạnh đau, bụng dưới căng nặng. Các chứng trên khiến không thụ thai được.
Lại có những chứng đầu mắt choáng váng, tim hồi hộp, hơi ngắn. Thuốc này đều chữa được. (Lại có phương khác, xem ở sau.)
Thành phần: bại tông (xơ cây cọ cũ nát), ô mai (quả mơ hun khói), can khương. Ba vị đều đốt tồn tính, mỗi vị năm lạng.
Tán các vị trên thành bột mịn. Mỗi lần dùng từ hai đến ba tiền, hoà với nước sắc ô mai mà uống. Băng lậu nặng thì ngày uống ba bốn lần, đều uống lúc bụng đói, trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — [Các phương mới thêm đời Bảo Khánh]
Noãn cung hoàn (thuốc viên làm ấm tử cung)
Chữa xung nhâm hư tổn, hạ tiêu lạnh lâu ngày, quanh rốn và bụng đau quặn (?). Kinh nguyệt không đều: hoặc ra nhiều không dứt, hoặc quá kỳ không đến, hoặc ra khí hư đỏ trắng, hoặc trong tháng ra hai lần, rỉ rả không dứt. Khí hư năm màu. Khi kinh sắp đến thì lưng chân nặng nề, đau lan ra quanh rốn và bụng. Sắc mặt vàng úa, chân tay mỏi mệt, ăn uống không vào, dần đến gầy yếu.
Lại chữa tử cung lạnh lâu, không thụ thai được.
Thành phần:
- Sinh lưu hoàng (lưu huỳnh sống, chưa chế), sáu lạng.
- Vũ dư lương, nhúng giấm cho đến khi lấy tay bóp vụn được, chín lạng.
- Xích thạch chi, nung đỏ.
- Phụ tử, bào, bỏ vỏ và phần rốn…
Tán các vị trên thành bột mịn, lấy giấm nấu hồ trộn làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống từ mười lăm đến hai mươi viên với rượu ấm, lúc bụng đói, trước bữa ăn; uống với nước giấm nhạt cũng được. (Lại có phương khác, xem ở sau.)
Quyển thứ chín — [Các phương mới thêm đời Bảo Khánh]
Hổ phách trạch lan tiễn (cao hổ phách, trạch lan)
Chữa ba mươi tám loại bệnh huyết khí của phụ nữ. Chữa "bát phong ngũ tý" (tám loại phong và năm loại chứng tý; tý là tê đau do khí huyết bế tắc). Chữa "thất trưng bát hà" (bảy loại khối cứng và tám loại khối mềm trong bụng).
Thuốc trị các chứng: tim và bụng đau như đâm, trúng phong tê liệt, tay chân mỏi đau, trong vú có máu đọng kết lại, có thai mà động thai, thai chết không ra, nhau không xuống, bại huyết dồn lên tim, đầu xoay mắt hoa, huyết dồn vào tứ chi, khắp người đau, tuyệt sinh không có con. Các chứng này uống sớm tối.
Hoặc nhân có con mà kinh mạch không điều hoà, khí hư đỏ trắng, buồn nôn, nôn oẹ, thân thể … (?). [Đến] tháng [sinh] (?) thì mỗi ngày uống một lần, thai trơn, dễ đẻ.
Thành phần:
- Tử ba kích (rễ cây ba kích loại tím), bỏ lõi, sao với gạo nếp.
- Hồi hương, sao.
- Mẫu đơn bì, bỏ lõi.
- Lưu ký nô thảo (cây lưu ký nô), bỏ cành.
- Ngũ vị tử, bỏ cuống.
- Khung [cùng] (?).
- Xích thược dược.
- Sinh địa hoàng, rửa sạch đất.
- Ngải diệp…
- [?] truật (?); mỗi vị một lạng.
Tán các vị trên thành bột mịn, luyện mật làm viên to bằng viên đạn. Mỗi lần một viên, mài với rượu ấm mà uống. Tuỳ bệnh mà đổi thứ nước uống kèm như sau:
- Lậu thai, đau như đâm: uống với nước nấu gạo nếp.
- Rét sốt qua lại, tứ chi đau bứt rứt: uống với rượu sắc thanh hao (cây thanh hao).
- Phụ nữ hoặc con gái chưa chồng kinh huyết không thông: uống với rượu sắc hồng hoa.
- Huyết vận, không biết gì: uống với nước tiểu bé trai hoà rượu ấm.
- Giục sinh: uống với lòng trắng trứng gà hoà rượu.
- Huyết khí, cục huyết đâm đau tim và bụng: nung đỏ quả cân sắt, nhúng vào rượu mà uống.
- Thương hàn hoặc trúng phong cấm khẩu: uống với nước sắc ma hoàng, rồi đắp chăn cho ra mồ hôi là khỏi.
- Tim kinh sợ hồi hộp hoặc đau đầu: uống với rượu bạc hà.
- Ho: uống với nước sắc tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu).
- Huyết phong chạy khắp người, ngứa ngáy, đầu mặt tê bì: sao đậu đen ngâm rượu mà uống.
Trước khi sinh và sau khi sinh thường uống thì không sinh các bệnh, hiệu nghiệm như thần.
Quyển thứ chín — [Các phương mới thêm đời Bảo Khánh]
An thai ẩm ("ẩm" là thuốc uống)
Chữa người có thai từ tháng thứ ba, thứ tư cho đến tháng thứ chín bị ác trở. Trong lòng rối bời, đầu nặng, mắt hoa, tứ chi nặng nề, uể oải, ghét ngửi mùi thức ăn, thèm ăn mặn, chua, ngủ nhiều dậy ít, nôn oẹ không ăn được. Hoặc thai động không yên, thai cựa không đúng lúc, lưng bụng đau. Mọi bệnh khi có thai thuốc này đều chữa được. (Lại có phương khác, xem ở sau.)
Thành phần:
- Địa du (rễ cây địa du).
- Cam thảo, nướng qua cho đỏ.
- Phục linh, bỏ vỏ.
- Thục can địa hoàng, rửa, rưới rượu, đồ rồi sấy.
- Đương quy, bỏ cuống, rửa, ngâm rượu.
- Xuyên khung.
- Bạch truật.
- Bán hạ (củ cây bán hạ), rửa nước sôi bảy lần.
- A giao, đập vụn, sao với cám.
- Hoàng [kỳ] (?), bỏ cuống.
- Bạch thược dược.
- Các vị lượng bằng nhau.
Tán các vị trên thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, thêm một chén rưỡi nước, sắc còn tám phần. Bỏ bã, uống ấm, không kể giờ. Nếu sợ ăn thì cứ cho ăn thứ mình thèm tuỳ ý, ắt khỏi.
Xét về những điều kiêng kỵ khi có thai: chớ ăn thịt gà, trứng vịt, gỏi cá chép, thịt thỏ, thịt chó, thịt lừa, thịt la, thịt dê núi, trứng cá, trứng ba ba, chim trĩ, chim sẻ, quả dâu tằm.
Lại xét sách "Thai giáo luận" (sách bàn về việc dạy con từ khi còn trong bụng mẹ) nói: "Để người mẹ thường ở trong phòng yên tĩnh, nghe nhiều lời hay, nghe người giảng bàn thơ, sách, nói về lễ nhạc. Tai không nghe lời sai trái, mắt không nhìn việc xấu, lòng không nảy ý tà. Như vậy có thể khiến con sinh ra được hậu phúc, sống lâu, trung hiếu, nhân nghĩa, thông minh, [không bệnh tật] (?)". Đó là lời dạy của thánh nhân để lại, nên chép kèm theo phương thuốc.
Quyển thứ chín — [Các phương mới thêm đời Thuần (Hựu)] (?) (Thuần Hựu là niên hiệu của vua Tống Lý Tông, 1241–1252)
Thần tiên tụ bảo đan
Chữa phụ nữ huyết hải hư hàn, bên ngoài bị phong lạnh xâm vào, kết lại không tan, tích tụ thành khối hoặc thành "kiên hà" (khối cứng trong bụng). Huyết khí công lên (?), bụng dưới căng trướng, có lúc sôi bụng vì hư. Sắc mặt vàng úa, chân tay phù.
Kinh sắp đến thì trước đó như mắc bệnh nặng, hoặc ra nhiều hoặc [ra ít] (?), băng lậu không dứt. Kinh sợ, hay quên, tiểu tiện nhiều lần, hoặc ra nước trắng, có lúc phát "hư nhiệt" (sốt do cơ thể suy nhược), ra mồ hôi trộm, người gầy. Thuốc này không [kể phụ nữ hay] con gái chưa chồng (?), đều nên uống. Thường uống thì yên tâm thần, trừ tà khí, đuổi bại huyết, nuôi huyết mới, giúp có con.
Thành phần:
- Một dược (nhựa cây một dược), nghiền riêng.
- Hổ phách (nhựa cây cổ đã hoá thạch), nghiền riêng.
- Mộc hương, nướng vùi, lấy bột.
- Đương quy, rửa, sấy, lấy bột; bốn vị trên mỗi vị một lạng.
- Thần sa (chu sa đất Thần Châu)…
Nghiền các vị trên cho mịn, trộn đều, nhỏ nước đã đun sôi để nguội vào, giã làm viên, cứ một lạng làm mười lăm viên. Mỗi lần một viên, mài với rượu ấm mà uống. Tuỳ bệnh mà đổi cách uống như sau:
- Thai không thuận, trong bụng đau, mọi chứng khó đẻ: mài với rượu ấm hoà nước tiểu bé trai mà uống.
- Sau sinh huyết vận, bại huyết dồn lên tim, cấm khẩu, lưỡi cứng, hoặc ác lộ chưa hết, khát nước, mặt phù: mài với nước sắc ô mai hoà nước tiểu bé trai mà uống.
- Sau sinh khí lực hư nhược, các thuốc khác không mau có hiệu quả: mài với nước tiểu bé trai mà uống.
- Con gái chưa chồng kinh nguyệt không đều: mỗi lần nửa viên, mài với rượu ấm mà uống, không kể giờ.
Quyển thứ chín — [Các phương mới thêm đời Thuần (Hựu)] (?)
Sân sân hoàn ("sân sân" nghĩa là đông đúc, ý cầu con cháu đông đúc)
Chữa phụ nữ xung nhâm hư hàn, không thụ thai được, hoặc hay bị sẩy thai.
Thành phần:
- Trạch lan diệp (lá trạch lan) và bạch truật, mỗi vị một lạng rưỡi.
- Nhục quế (bỏ vỏ thô) và can khương (bào), mỗi vị nửa lạng.
- Thục địa hoàng, rửa, sấy.
- Đương quy.
- [Diên hồ] sách (?); ba vị này mỗi vị một lạng.
Tán các vị trên thành bột mịn, lấy giấm nấu bột mì làm hồ, trộn làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần năm mươi viên, uống với rượu ấm lúc bụng đói.
Quyển thứ chín — [Các phương mới thêm đời Thuần (Hựu)] (?)
Nhân sâm miết giáp hoàn
Chữa phụ nữ mọi chứng hư tổn, cơ thịt gầy rạc, ra mồ hôi trộm, tim hồi hộp, ho, khí nghịch lên, kinh mạch không điều hoà, hoặc lúc rét lúc sốt.
Thành phần:
- Hạnh nhân (nhân hạt mơ), ngâm nước sôi, bỏ vỏ và đầu nhọn, sao.
- Nhân sâm.
- Đương quy, rửa, sấy.
- Xích thược dược.
- Cam thảo, nướng.
- Sài hồ, bỏ cuống.
- … bì (?).
- Mộc hương; mỗi vị … (?).
Tán các vị trên thành bột mịn. Lấy một cân thanh hao ("cân" là đơn vị cân thời xưa, bằng mười sáu lạng), nghiền nát, vắt lấy nước. Cho thêm năm thăng nước tiểu bé trai và năm thăng rượu, nấu chung còn khoảng hai thăng. Sau đó cho ba lạng chân tô (bơ sữa loại thật) và ba lạng mật ong trắng vào, nấu tiếp thành cao. Để nguội rồi mới cho bột các vị thuốc vào, nhào cho đều, làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần năm mươi viên, uống với rượu ấm, không kể giờ.
Quyển thứ chín — [Các phương nổi tiếng của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào] (Ngô Trực Các: người họ Ngô giữ chức trực các, một chức quan làm việc ở các viện, các điện chứa sách đời Tống)
Tế nguy thượng đan (thuốc viên cứu nguy)
(Bài luận thứ hai mươi mốt trong sách "Bảo khánh tập") Bàn về chứng sau sinh ra [huyết] quá nhiều, hư đến cùng cực mà sinh phong. Đó đều là vì phụ nữ lấy vinh huyết (phần huyết nuôi dưỡng cơ thể) làm gốc. Do sinh nở, huyết ra quá nhiều, khí không còn chỗ nương tựa. Người bệnh môi xanh, da thịt lạnh, ra mồ hôi, mắt nhắm, thần trí mê man, tính mạng chỉ trong chốc lát. Gặp chứng ấy không được dùng nhầm thuốc [trị] phong, [mà nên dùng] thuốc này (?).
Thành phần nhóm thứ nhất:
- Thái âm huyền tinh (một loại khoáng chất kết tinh trong đất mặn).
- Ngũ linh chi (phân con sóc bay), bỏ cát sỏi.
- Lưu hoàng, dùng loại màu đỏ già.
- Nhũ hương, nghiền.
Bốn vị trên lượng bằng nhau, sao lửa nhỏ cho kết lại thành hạt như cát, rồi nghiền thật mịn.
Thành phần nhóm thứ hai:
- Tang ký sinh, phải dùng loại thật.
- Trần bì, bỏ hết phần trắng rồi mới cân.
- A giao, sao với bột vỏ cáp.
- Quyển bá, bỏ rễ, dùng sống.
Bốn vị trên lượng bằng nhau, chế biến xong thì sấy khô, tán thành bột.
Tám vị trên nghiền chung, dùng nước ép địa hoàng tươi hoà vào, giã một nghìn chày, làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần hai mươi viên, uống với rượu ấm hoặc rượu đương quy, trước bữa ăn.
Quyển thứ chín — [Các phương nổi tiếng của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào]
Hổ phách hắc long đan
Chữa mọi bệnh về huyết sau sinh: ác lộ rỉ rả ra không thông, nhi chẩm không tan, khối tích, khối hà cứng tụ lại, ấn vào thì vướng tay (?), đau xốc lên tim… Chỉ cần đổ được thuốc vào miệng thì không trường hợp nào không hiệu nghiệm, sự linh nghiệm không nói hết được.
Ngũ linh chi (phân khô của loài sóc bay, vị thuốc hoạt huyết, giảm đau; bỏ cát sỏi), đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ huyết; bỏ phần đầu rễ), xuyên khung (thân rễ cây khung cùng ở đất Tứ Xuyên, vị thuốc hoạt huyết), can địa hoàng (rễ sinh địa phơi khô; dùng loại sống), lương khương (củ riềng, vị thuốc làm ấm). Các vị trên, mỗi vị lượng bằng nhau, cho vào hộp sành. Dùng xích thạch chi (đất sét đỏ, một loại khoáng thuốc) trát kín khe hở. Lấy bùn trộn muối với giấy vụn trát bọc kín bên ngoài. Đốt bằng mười cân than (cân: đơn vị đo khối lượng thời xưa) cho đến khi hộp đỏ rực. Bỏ lửa, đợi nguội thì mở lấy hộp ra, thấy thuốc thành bã đen thì lấy ra tán mịn, rồi trộn với các vị thuốc dưới đây. (Một bản khác ghi: dùng loại hộp sành cỡ đầu cây rui nhà (?).)
Hoa nhũ thạch (một loại khoáng thạch dùng để cầm máu, tiêu máu ứ; cách chế bị mất chữ (?)), hổ phách (nhựa thông hóa thạch, vị thuốc an thần, hoạt huyết; tán, mỗi vị một phân — phân: đơn vị cân, bằng một phần tư lạng), nhũ hương (nhựa cây nhũ hương, vị thuốc giảm đau; tán riêng), lưu hoàng (lưu huỳnh; tán; mỗi vị một tiền rưỡi — tiền: đơn vị cân, bằng một phần mười lạng), bách thảo sương (muội than đọng ở đáy nồi, cửa bếp đun cỏ; tán riêng).
Các vị trên cùng tán thành bột mịn, lấy giấm gạo nấu thành hồ, viên thành viên to bằng viên đạn bắn ná. Mỗi lần dùng một viên: đốt viên thuốc trong lửa than cho đỏ rực, thả vào nước cốt gừng tươi và rượu không pha tro (rượu nguyên chất, không trộn tro để khử chua), mỗi thứ một hợp (hợp: đơn vị đo dung tích, bằng một phần mười thăng), thêm nửa chén nước tiểu, nghiền tan ra, uống một hơi hết, có hiệu quả ngay.
Quyển chín — [Các phương thuốc nổi tiếng của các nhà, do ông Ngô giữ chức Trực các (chức quan trông coi sách vở trong các điện các của triều đình) bổ sung]
Tế âm đan (viên thuốc giúp đỡ phần âm, tức cho phụ nữ) của Ngụy phu nhân ở Nam Nhạc (tức núi Hành Sơn)
Chữa phụ nữ có huyết và khí lạnh lâu ngày nên không có con. Cũng chữa người nhiều lần bị sẩy thai. Những chứng ấy đều do mạch Xung và mạch Nhâm bị hư tổn (theo Đông y, mạch Xung và mạch Nhâm là hai đường kinh mạch chủ về kinh nguyệt và thai nghén). Cũng chữa trong tử cung có bệnh cũ lâu ngày (?), ra dịch không dứt; trong một tháng thấy kinh hai lần; kinh khi đến sớm khi đến muộn; hoặc băng trung lậu hạ (băng trung: ra huyết ồ ạt ở đường sinh dục; lậu hạ: ra huyết rỉ rả kéo dài không dứt); ba mươi sáu bệnh của phụ nữ; tích tụ, phích hà (các loại khối cục, hòn báng kết lại trong bụng); các chứng bệnh ở dưới (?) rốn. Những bệnh này đều làm cho không thể mang thai, sinh nở, đến nỗi tuyệt đường con cái. Thuốc cũng chữa trăm bệnh sau khi sinh: trong vòng trăm ngày sau sinh thường xuyên uống thì trừ được bệnh cũ (?), và sinh con khỏe mạnh, chắc chắn. Thuốc cũng chữa các chứng mất máu của đàn ông.
Tần giao (rễ cây tần giao, vị thuốc trừ phong thấp), thạch hộc (một loại lan mọc trên đá, vị thuốc bổ âm; bỏ rễ, ngâm rượu, sấy khô), cảo bản (rễ cây cảo bản, vị thuốc trừ phong lạnh; bỏ phần đầu rễ), cam thảo (rễ cam thảo; chích, tức tẩm rồi sao hoặc nướng), tàm bố (giấy hoặc vải có trứng tằm đã nở; đốt thành tro), cát cánh (rễ cây cát cánh; sao; mỗi vị hai lạng (?) — lạng: đơn vị cân thời xưa). [Phần này chữ bị hỏng: có vị bỏ vỏ và đầu nhọn, sao, mỗi vị bốn lạng (?).] Đương quy (bỏ phần đầu rễ), nhục quế (vỏ cây quế; bỏ lớp vỏ thô ngoài), can khương (gừng khô; bào, tức vùi trong tro nóng hoặc sao lửa to cho phồng xém), tế tân (rễ cây tế tân, vị thuốc tán hàn; bỏ phần thân lá), xuyên khung, mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn; mỗi vị một lạng rưỡi), sơn dược (củ hoài sơn), xuyên tiêu (hạt tiêu vùng Tứ Xuyên; bỏ hạt đen bên trong, sao; nửa thăng — thăng: đơn vị đo dung tích), gạo nếp (sao, một thăng). (Một bản ghi khác (?).)
Các vị trên tán thành bột mịn, nhào với mật ong đã luyện (đun cho bớt nước), cứ mỗi lạng bột làm thành sáu viên. Mỗi lần uống một viên, nhai kỹ, uống lúc bụng đói, trước bữa ăn; chiêu bằng rượu ấm hay nước giấm đều được.
Quyển chín — [Các phương thuốc nổi tiếng của các nhà, do ông Ngô Trực các bổ sung]
Hổ phách hắc tán (thuốc bột màu đen có vị hổ phách)
Chữa mọi bệnh tật của sản phụ: trước khi sinh thai chết trong bụng, đẻ khó, thai nằm ngang, thai ngược. Sau khi sinh nhau thai không ra; dây rốn đứt trước (?); miệng khô, trong ngực bứt rứt; bỗng dưng không nói được.
Như huyết vận (chứng choáng váng, ngất xỉu sau sinh do mất máu hoặc huyết xấu dồn lên), hoa mắt, mà lầm tưởng là ám phong (chứng choáng váng, co giật do phong tà ẩn sâu bên trong); lúc rét lúc nóng mà lầm tưởng là bệnh sốt rét; tay chân (phù thũng (?)) mà lầm tưởng là thủy khí (chứng phù do nước ứ đọng trong người); nói năng điên cuồng, chợt thấy như ma quỷ, mà lầm tưởng là bị tà ma ám; bụng và sườn trướng đầy, nôn ọe không dứt, mà lầm tưởng là phiên vị (chứng ăn vào rồi lại trào ra); (?) tiểu ra máu mà lầm tưởng là ngũ lâm (năm chứng tiểu buốt, tiểu rắt).
Lại như ác lộ (máu và dịch hôi từ tử cung ra sau khi sinh) chưa sạch, kinh nguyệt chưa trở lại, mà ăn ở, uống ăn không kiêng cữ; (?) huyết đọng thành cục, tan ra thì xông ngược lên trên, thở gấp, đau vùng tim, ho, khạc nhiều đờm dãi; tay chân hư nhiệt (nóng do cơ thể suy yếu); ngủ hay giật mình, ra mồ hôi trộm; chứng băng huyết nặng; (?) quanh (rốn) đỏ; nhân đó biến thành cốt chưng (chứng sốt âm ỉ như hơi nóng hấp từ trong xương ra, người gầy mòn) — đều nên uống nhiều thuốc này.
Nếu sau sinh chảy máu cam, miệng mũi thâm đen, khí từ trong họng dồn lên, thở gấp; hoặc trúng phong (bị phong tà xâm nhập đột ngột, gây cứng người, méo miệng, cấm khẩu) miệng (cấm (?)) — thì phải uống ngay thuốc này. Phàm trước khi sinh nên uống một hai lần, có thể làm yên tinh thần, thuận thai. Sau sinh tuy không có bệnh, trong vòng bảy ngày cũng nên uống một (lần) (?). Hoặc vì kinh hãi, sợ sệt mà sinh ra chứng khác, nên uống liên tiếp cho đến khi có hiệu quả.
Hổ phách (tán riêng), chu sa (khoáng chất màu đỏ chứa thủy ngân, vị thuốc trấn an tinh thần; tán riêng), bách thảo sương (tán riêng), bạch phụ tử nước Tân La (củ bạch phụ tử, loại sản ở Tân La — một nước trên bán đảo Triều Tiên; bào), mực tùng yên (mực làm từ muội khói nhựa thông; đốt), hắc y (tức bụi đen bám trong nhà bếp), cương tàm (con tằm chết cứng vì nấm; sao, bỏ tơ).
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần uống hai tiền, hòa với gừng sao, rượu ấm và nước tiểu trẻ trai mà uống, trước bữa ăn.
Quyển chín — [Các phương thuốc nổi tiếng của các nhà, do ông Ngô Trực các bổ sung]
Hoạt thai chỉ xác tán (thuốc bột chỉ xác giúp thai trơn, dễ sinh)
Chữa phụ nữ khí của thai không đủ; thuốc làm cho thai trơn, dễ sinh. Thường uống thì nuôi thai, thêm khí, làm yên ổn tử cung; chữa mọi (bệnh) khi đang mang thai.
Chỉ xác (quả cam chua non đã già, bổ đôi phơi khô, vị thuốc hành khí; bỏ ruột, sao; hai mươi bốn lạng), cam thảo (chích (?); sáu lạng). Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng một tiền, uống lúc bụng đói, hòa với nước sôi. Đến tháng sắp sinh, mỗi ngày uống ba lần.
Quyển chín — [Các phương thuốc nổi tiếng của các nhà, do ông Ngô Trực các bổ sung]
Thuật hương tán
Chữa phụ nữ bị huyết phong (chứng bệnh của phụ nữ do huyết hư mà phong tà xâm nhập, gây choáng váng, đau nhức) làm rối loạn khí của tạng phủ, đầu váng mắt hoa, trong lòng bứt rứt, tim đập hồi hộp, tay chân nóng và đau, kinh nguyệt không đều, quanh rốn và bụng có lúc đau, hoặc ăn uống kém đi — đều nên uống thuốc này.
Ô dược Thiên Thai (rễ cây ô dược, loại tốt ở núi Thiên Thai; vị thuốc hành khí, giảm đau), tam lăng (thân rễ cây tam lăng, vị thuốc phá huyết ứ; lùi trong tro nóng), bồng nga truật (củ nghệ đen; lùi trong tro nóng), đương quy Tứ Xuyên (bỏ phần đầu rễ), bông kinh giới (vị thuốc trừ phong), thiên ma (củ thiên ma, vị thuốc trừ phong, chữa chóng mặt), quế tâm (phần lõi trong vỏ quế; không cho gặp lửa), diên hồ (sách) (củ cây diên hồ sách, vị thuốc hoạt huyết giảm đau).
Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần uống một tiền, thêm chút nước cốt gừng tươi, hòa với rượu ấm mà uống.
Quyển chín — [Các phương thuốc nổi tiếng của các nhà, do ông Ngô Trực các bổ sung]
Trúc nhự thang (thuốc sắc có tinh tre)
Chữa phụ nữ có thai kén ăn (ốm nghén), nôn mửa, đau đầu, chóng mặt quay cuồng, đờm dâng ngược lên, bứt rứt khó chịu, tay chân bải hoải — đều nên uống thuốc này.
Quất hồng (vỏ quýt đã cạo sạch lớp trắng bên trong), nhân sâm, bạch truật (thân rễ cây bạch truật, vị thuốc kiện tỳ), mạch môn đông (củ cây mạch môn; bỏ lõi; mỗi vị một lạng), bạch phục linh (nấm phục linh màu trắng, vị thuốc lợi thấp, an thần), hậu phác (vỏ cây hậu phác; tẩm nước cốt gừng chế; mỗi vị nửa (lạng)).
Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần dùng ba tiền, một chén nước, năm lát gừng tươi, cho thêm một nắm trúc nhự (lớp vỏ giữa cạo từ thân cây tre) to bằng viên đạn ná, cùng sắc còn bảy phần mười, bỏ bã mà uống.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp] (Cục: các cơ quan bào chế, bán thuốc của triều đình nhà Tống)
Hổ phách hoàn (thuốc viên có vị hổ phách)
Chữa phụ nữ dù già hay trẻ, trăm bệnh trước khi sinh và sau khi sinh; và chữa ba mươi sáu loại chứng huyết lạnh, thất sán bát hà (bảy loại chứng sán — đau co thắt vùng bụng dưới — và tám loại hà — khối cục di động trong bụng), trong ngực bụng đau như dao đâm (?), tê liệt, liệt nửa người, bát phong (tám loại phong tà), thập nhị tý (mười hai loại chứng tê đau do phong, hàn, thấp làm bế tắc kinh mạch), tay chân mỏi đau, trong vú có độc kết lại thành máu ứ, đang có thai bị động thai, bị tổn thương va chạm (?) (thai) không ra, cùng với nhau thai không ra — đều nên uống thuốc này.
Hổ phách (tán), thần sa (chu sa loại tốt ở đất Thần Châu; tán riêng), trầm hương (gỗ trầm, vị thuốc giáng khí), a giao (keo nấu từ da lừa, vị thuốc bổ huyết, cầm máu; đập vụn, sao), nhục quế (bỏ lớp vỏ thô), thạch hộc (bỏ rễ), phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng; bào, bỏ vỏ và rốn), ngũ vị tử (quả ngũ vị; nhặt sạch), xuyên khung (mỗi vị nửa lạng), ngưu tất (rễ cây cỏ xước, vị thuốc hoạt huyết; bỏ phần thân lá, ngâm rượu một đêm), đương quy (bỏ phần thân, sao), nhục thung dung (vị thuốc bổ thận; thái, ngâm rượu một đêm, sấy), nhân sâm, tục đoạn (rễ cây tục đoạn, vị thuốc bổ gân xương, an thai), một dược (nhựa cây một dược, vị thuốc tán máu ứ, giảm đau; tán; mỗi vị ba phân), thục can địa hoàng (thục địa — địa hoàng đã chưng chín rồi phơi khô), mộc hương (rễ cây mộc hương, vị thuốc hành khí; mỗi vị một phân).
Các vị trên tán thành bột mịn, trộn mật ong đã luyện viên thành viên to bằng viên đạn ná. Mỗi lần uống một viên, lúc bụng đói, hòa với rượu ấm mà uống; buổi trưa và buổi tối trước bữa ăn uống thêm. Thuốc có thể sinh tinh huyết, trừ huyết xấu.
Nếu người bị đau bụng, đau sườn, quanh rốn đau như dao đâm, lại nôn ọe, khí xông ngược lên đè vào tim, đờm độc làm không muốn ăn uống: dùng một ít nước cốt gừng hòa với rượu mà uống. Các chứng kiết lỵ và khí hư màu đỏ, màu trắng, huyết lạnh gây băng huyết, ra huyết khi đang có thai (lậu thai): dùng gừng tươi và lá ngải thái nhỏ sao cho đỏ, cho vào rượu cùng nấu sôi vài dạo, bỏ bã, hòa thuốc mà uống. Ỉa chảy không dứt: uống với nước cơm gạo cũ. Tiểu rắt và các chứng tiểu buốt: sắc nước thông thảo và bấc đèn để uống. Huyết vận, ngất không biết gì: sắc rượu đương quy hòa thuốc mà uống. Trên nóng dưới lạnh: sắc đặc nước nhân sâm để uống. Khắp người phù thũng do hư, do thủy khí: sắc nước đậu đỏ nhỏ để uống.
Trong thời kỳ sinh nở mắc hai loại độc thương hàn (bệnh do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài, gây sốt, rét), hoặc trúng phong mà người ưỡn cong như cánh cung (giác cung phản trương — co cứng, lưng ưỡn ngược ra sau), thân cứng như tấm ván: sắc nước ma hoàng để uống, rồi đắp chăn cho ra mồ hôi.
Kinh nguyệt không thông, hoặc ra lẫn năm màu, ra dồn dập liên tục, lúc đứt lúc tiếp không dứt, ăn uống không biết ngon, da thịt gầy yếu, mặt đỏ môi khô, lúc rét lúc nóng, tay chân đau nhức bứt rứt, ngũ tâm táo nhiệt (lòng bàn tay, lòng bàn chân và vùng ngực cùng nóng bứt rứt), (mặt có vết) đen (?), khắp mình nổi đốm huyết, sưng đỏ chạy khắp nơi, cùng với huyết phong, lao tổn yếu sức: dùng nước tiểu trẻ trai thêm chút nước cốt gừng hòa thuốc mà uống.
Thường uống thì chiêu bằng nước tiểu là tốt nhất; nếu sợ buồn nôn thì pha thêm nửa phần rượu. Như người mang thai, vào tháng sắp sinh mỗi ngày uống một lần, đến khi sinh không thấy đau đớn. Hoặc người bệnh uống đến năm lần, mười lần mà ăn uống ngày càng tăng gấp bội, đó là công hiệu của thuốc vậy. Công dụng của thuốc không thể ghi hết, chỉ tóm lược các loại nước thang dùng để chiêu thuốc trong lúc cấp bách như trên.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Trứu huyết hoàn
Chữa phụ nữ huyết hải (biển của huyết, tức mạch Xung và tử cung, nơi chứa huyết) hư lạnh, sinh ra trăm bệnh; khí huyết không điều hòa, lúc lúc phát rét phát nóng; hoặc ra huyết quá nhiều, hoặc kinh bế lâu ngày không thông (?); khí hư đỏ trắng; trưng hà (khối u cục trong bụng: trưng là khối cứng cố định, hà là khối lúc tụ lúc tan), phích khối (hòn báng) xông đâm đau đớn; bụng dưới căng chặt, sườn trướng đau, lưng nặng chân yếu, mặt vàng người hư, ít (ăn) (?), dần thành dạng bệnh lao; cùng với kinh mạch không điều hòa, thai nhiều lần bị tổn; mọi bệnh trước khi sinh và sau khi sinh — không bệnh nào là không chữa được.
Cúc hoa (hoa cúc; bỏ cuống), hồi hương (quả tiểu hồi), hương phụ (củ cỏ gấu, vị thuốc điều kinh; sao, ngâm rượu một đêm, sấy), thục can địa hoàng, đương quy, nhục quế (bỏ lớp vỏ thô), ngưu tất.
Các vị trên tán thành bột mịn. Dùng một thăng đậu đen nấu với giấm cho đến khi cạn, sấy khô tán thành bột; lại cho thêm hai bát giấm, nấu còn một bát, giữ lại làm hồ, viên thuốc thành viên to bằng hạt ngô đồng (cỡ hạt đậu nhỏ). Mỗi lần uống hai mươi viên, chiêu bằng rượu ấm hoặc nước giấm. Huyết khí xông đâm đau: chiêu bằng rượu gừng sao. Khối trưng đau quặn: chiêu bằng rượu đương quy. Kiêng thịt vịt, tiết dê. Thuốc này làm ấm tử cung, có thể giúp có con.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Nội cứu tán (thuốc bột có tác dụng làm ấm bên trong như phép cứu ngải)
Chữa phụ nữ trước khi sinh và sau khi sinh mắc mọi chứng bệnh về huyết: băng huyết, người hư nhược mỏi mệt, bụng sườn (quặn) đau, khí nghịch nôn mửa, huyết lạnh khí lạnh ngưng kết đau như đâm, đi ngoài ra chất xanh trắng hoặc ra năm màu, trong bụng sôi vì hư, khí đầy căng cứng, huyết rỉ rả, đau lưng, miệng nôn ra nước trong, đẻ dày nên huyết xanh vàng, lao lực tổn thương gầy yếu, kinh nguyệt không đều, ra huyết rồi sẩy thai, huyết mê, huyết vận, huyết hà (các chứng do huyết gây mê man, choáng ngất, kết khối), lúc lúc phát đau, đầu váng mắt hoa, (đau) tim (?), ngất lịm mê man, ác lộ không sạch, người hư ra nhiều mồ hôi, tay chân lạnh ngắt — đều nên uống thuốc này.
Hồi hương, hoắc hương (cây hoắc hương, vị thuốc thơm, hóa thấp, cầm nôn), đinh hương bì (vỏ cây đinh hương), thục can địa hoàng (rửa, sấy), nhục quế (bỏ lớp vỏ thô; mỗi vị một lạng rưỡi), cam thảo (nướng cho đỏ), sơn (?) (bỏ phần thân).
Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng ba tiền, một chén lớn nước, năm lát gừng tươi, một nắm lá ngải, cùng sắc còn bảy phần mười, uống nóng lúc bụng đói trước bữa ăn; hòa với rượu ấm mà uống cũng được.
Nếu sau sinh ra huyết quá nhiều: sắc thêm bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến, vị thuốc cầm máu) mà uống. Ác lộ ra không thông: thêm đương quy, hồng hoa sắc uống. Ỉa chảy toàn nước: thêm bột nhục đậu khấu sắc uống. Nôn mửa: thêm hoắc hương, gừng tươi mà sắc. Trên nóng dưới lạnh: thêm kinh giới mà sắc. Hễ trong bụng hư lạnh, khí huyết không hòa thì đều nên uống. Sau sinh mỗi ngày uống một lần thì trăm bệnh không sinh. Đàn ông hư lạnh, khí đâm đau, ngực bụng đau, lại càng nên uống.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Ô kê tiễn hoàn (thuốc viên nấu với gà ác)
Chữa mọi thứ bệnh của phụ nữ trước khi sinh và sau khi sinh, đều chữa được cả.
Gà trống ác (gà lông đen, xương đen; một con), ô dược, thạch sàng (?) (một loại địa y mọc trên đá (?)), mẫu đơn bì, nhân sâm (bỏ phần đầu rễ), bạch truật, hoàng (kỳ) (rễ cây hoàng kỳ, vị thuốc bổ khí; mỗi vị một lạng), thương truật (thân rễ cây thương truật, vị thuốc táo thấp; ngâm nước vo gạo) (?), bồng nga truật, xuyên ô (củ cái cây ô đầu, vị thuốc rất nóng; bào), hồng hoa (hoa cây rum, vị thuốc hoạt huyết), trần bì (vỏ quýt để lâu năm; mỗi vị hai lạng), diên hồ sách, mộc hương, hổ phách, thục can địa hoàng (rửa, sấy), nhục đậu khấu, thảo quả.
Các vị trên thái nhỏ. Dùng một con gà trống ác, nhúng nước sôi (?) vặt lông, bỏ ruột và lòng; đem các vị thuốc trên nhét vào bụng gà, dùng bình sứ mới đựng một đấu rượu ngon (đấu: đơn vị dung tích, bằng mười thăng) cùng nấu cho cạn; bỏ xương gà, đựng vào phên có thấm dầu (?), sấy khô, tán thành bột mịn, trộn mật ong đã luyện viên thành viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống ba mươi viên.
Trước hay sau khi sinh bị thương hàn: chiêu bằng rượu mật đường. Trước khi sinh khí bức bối, sốt cao: chiêu bằng rượu gừng sao. Khí hư đỏ trắng: chiêu bằng rượu nấu gừng tươi và địa hoàng. Sau sinh huyết hôi xông lên tim: nuốt với nước tiểu trẻ trai và rượu gừng sao. Sau sinh huyết kết khối xông đẩy, ngực bụng đau: chiêu bằng rượu diên hồ sách. Trước khi sinh nôn ọe: chiêu bằng nước gừng. Thúc đẻ (giúp sinh nhanh): chiêu bằng rượu hạt thục quỳ sao. An thai: chiêu bằng rượu muối. Con gái chưa chồng đến tuổi lẽ ra có kinh mà không có, tay chân đau: sắc rượu hồng hoa để chiêu. Huyết khí xông đâm, ngực bụng đau: sắc rượu đương quy để chiêu. Huyết vận: đốt thành tro cây cọ (tông lư), hòa với rượu mà nuốt thuốc. Huyết tà (huyết xấu làm thần trí rối loạn): chiêu bằng rượu có chu sa, xạ hương tán nhỏ. Huyết muộn (huyết làm bức bối, ngột ngạt): sắc nước ô mai, tán chu sa vào để chiêu. Tử cung lạnh lâu ngày: chiêu bằng rượu ấm hoặc nước táo, lúc bụng đói, mỗi ngày một lần. Huyết phong lao: nuốt với rượu nhân sâm. Bụng dưới (quặn) đau: chiêu bằng rượu muối có hồi hương sao. Huyết tản ra tay chân, khắp người phù nề vàng sưng: chiêu bằng rượu đậu đỏ nhỏ. Khi uống thường ngày thì chiêu bằng rượu ấm hay nước giấm đều được, đều uống lúc bụng đói trước bữa ăn.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Bạch ác đan (thuốc viên có vị đất sét trắng)
Chữa ba mươi sáu bệnh của phụ nữ: băng trung lậu hạ, người gầy, tay chân nóng, sợ gió sợ lạnh, ho ngược, bứt rứt đầy tức, co rút, hơi thở ngắn, lưng, bụng cùng tử cung kéo nhau mà đau, ra huyết rỉ rả năm màu, trong lòng thường sợ hãi, gặp giận dữ, lo buồn, mệt nhọc là phát bệnh — đều là do nội thương (tổn thương từ bên trong do tình chí, lao lực) gây nên; (thuốc này) chữa được (?).
Mẫu lệ (vỏ hàu; nung (?), tán), bạch ác (đất sét trắng), tế tân (bỏ phần thân lá), vũ dư lương (một loại khoáng thạch chứa sắt, vị thuốc cầm huyết; nung (?), tôi giấm chín lần, tán), bạch thạch chi (đất sét trắng loại khoáng thuốc; nung (?)), long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, vị thuốc cố sáp, an thần; ...) (?), vi (?) (bỏ lông), bạch liễm (rễ cây bạch liễm, vị thuốc tiêu sưng), hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị thuốc đắng, thanh nhiệt; bỏ lông), phục linh (bỏ vỏ), nhục quế (bỏ lớp vỏ thô), bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ, vị thuốc trừ phong, chỉ thống), đương quy (bỏ phần thân), can khương (bào), nhân sâm.
Các vị trên tán thành bột mịn, trộn mật ong đã luyện viên thành viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống từ ba mươi đến năm mươi viên, lúc bụng đói, chiêu bằng rượu ấm.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Noãn cung hoàn (thuốc viên làm ấm tử cung)
Chứng bệnh chữa giống như bài Noãn cung hoàn ở trước.
Sa sâm (rễ cây sa sâm, vị thuốc bổ âm; rửa sạch), địa du (rễ cây địa du, vị thuốc cầm máu), hoàng (kỳ), cát cánh, bạch vi (rễ cây bạch vi, vị thuốc thanh nhiệt), ngưu tất (ngâm rượu một đêm), đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng, vị thuốc bổ thận, mạnh lưng; bỏ lớp vỏ thô, tẩm nước cốt gừng nướng), (xuyên tiêu (?) chọn hạt) đặc, ngậm miệng, sao cho ra mồ hôi (?).
Các vị trên tán thành bột mịn, trộn mật ong đã luyện viên thành viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống hai mươi, ba mươi viên, lúc bụng đói, nuốt với rượu ấm hoặc nước táo. Thuốc cũng chữa phụ nữ tử cung lạnh lâu ngày, không thụ thai được.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Tư huyết thang (thuốc sắc nuôi dưỡng huyết)
Chữa phụ nữ huyết nóng khí hư, kinh nguyệt rít trệ không thông, khiến huyết dồn tụ lại, tay chân tê dại, da thịt nóng mà sinh mụn nhọt, khắp người đau mỏi, (thành) lao (?) — không được uống bừa thuốc khác, chỉ nên dùng thuốc này để nuôi dưỡng và làm thông lợi. (Lại có chứng chữa giống như bài Tư huyết thang ở trước, có thể xem đối chiếu.)
Mã tiên thảo (cỏ roi ngựa, vị thuốc hoạt huyết), bông kinh giới (mỗi vị bốn lạng), mẫu đơn bì (một lạng), xích thược dược (rễ thược dược đỏ, vị thuốc hoạt huyết, mát huyết), chỉ xác (bỏ ruột, sao với cám lúa mì), nhục quế (bỏ lớp vỏ thô).
Các vị trên tán thô. Mỗi lần dùng bốn tiền, một quả ô mai, hai chén nước, sắc còn một chén, bỏ bã, uống trước bữa ăn lúc bụng đói, mỗi ngày bốn năm lần. Người có chứng này uống đến nửa tháng hay một tháng thì kinh mạch tự thông, trăm bệnh đều khỏi, hiệu nghiệm như thần.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
An thai ẩm (thuốc uống giữ yên thai)
Chứng bệnh chữa và các vị thuốc giống như bài An thai ẩm ở trước. (Một bài không có bán hạ, địa du mà có nhân sâm, tang ký sinh. Một bài không có bạch (?), bán hạ, địa du mà có lá ngải; các vị đều lượng bằng nhau.)
Các vị trên tán thô. Mỗi lần dùng bốn tiền, một chén rưỡi nước, sắc còn tám phần mười, bỏ bã, uống ấm, không kể giờ giấc.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Ích âm đan (thuốc viên bồi bổ phần âm)
Chữa phụ nữ huyết hải hư lâu ngày, tạng phủ yếu ớt, phong lạnh và tà khí (khí độc từ bên ngoài gây bệnh) thừa lúc hư mà xâm vào, đóng lại, đánh vào trong, đầu gối (?) và bụng lạnh đau, đại tiện có lúc tiết lỏng; hoặc lâu ngày không thụ thai, kinh nguyệt không đều, lúc nhiều lúc ít; hoặc kinh đến trước hay sau kỳ, rỉ rả không dứt, khí hư năm màu; hoặc kinh bế tắc không (thông), (kết) hà (?), mặt mũi thân thể kém sắc, ăn uống lúc được lúc không, da thịt gầy mòn, các khớp mỏi đau, lúc lúc phát rét phát nóng; khi kinh sắp hành thì quanh rốn và bụng trước đã rít đau, mặt nổi (nám) (?), da đầu sưng ngứa, tóc theo lược mà rụng; hoặc sau sinh lao tổn chưa hồi phục, sắc mặt khô héo, ăn uống không biết ngon — đều chữa được.
Bài thuốc giống như bài Tế âm đan của Ngụy phu nhân ở Nam Nhạc ở trước.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Diệu ứng đan (thuốc viên ứng nghiệm kỳ diệu)
(Còn có tên là Diên linh đan — thuốc viên kéo dài tuổi thọ.) Chữa các bệnh của phụ nữ, không bệnh nào là không chữa được.
Vãn tàm sa (phân của lứa tằm muộn, vị thuốc trừ phong thấp; sao), vảy cá chép (đốt tán bột), đương quy (bỏ phần đầu rễ), thạch cao (khoáng chất, vị thuốc thanh nhiệt; nung (?), tán), trạch lan (cây mần tưới, vị thuốc hoạt huyết; bỏ cành), phụ tử (bào...) (?), (... bỏ phần đầu rễ và nhánh) (?), (...) tán riêng (?), thiền thoái (xác ve sầu; bỏ chân, rửa), (cảo) bản (bỏ phần thân), bạch khương (gừng trắng phơi khô; bào), cam (thảo) (...) lạng (?).
Các vị trên tán thành bột, trộn nhào với mật ong đã luyện, giã vài nghìn chày, viên thành viên to bằng viên đạn ná. Mỗi lần uống một viên. Huyết hà kết khối đau: chiêu bằng rượu có tro bông (vải) tơ. Thúc đẻ: nuốt với rượu ấm (nhai kỹ (?)). Huyết lao, huyết hư: chiêu bằng rượu cát cánh. Băng huyết: chiêu bằng rượu có tro cây cọ. Huyết khí đau: chiêu bằng rượu gừng trắng sao. Huyết phong: chiêu bằng rượu kinh giới. Huyết vận ngất lịm, thai chết trong bụng, nhau thai không ra: đều dùng nước cốt sinh địa hoàng, nước tiểu trẻ trai và rượu, mỗi thứ một chén, nấu sôi hai dạo rồi hòa thuốc mà uống. Uống thường ngày thì hòa tan với nước giấm hay rượu ấm, đều uống lúc bụng đói trước bữa ăn.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Nhân sâm dưỡng huyết hoàn
Chữa người nữ thể chất bẩm sinh yếu ớt, khí huyết hư tổn. Thường uống thì bổ mạch Xung, mạch Nhâm, điều hòa huyết mạch, khơi thông chỗ ứ tắc, phá khối tích, lui tà nhiệt, làm hạ chỗ cứng trướng, an thần, làm nhuận sắc mặt, thông khí, tan bức bối. Kiêm chữa phụ nữ có thai mà trong bụng đau quặn, miệng khô không ăn được, băng (huyết) hằng tháng (?), gầy yếu không hồi phục như thường.
Thịt quả ô mai (ba lạng), thục can địa hoàng (năm lạng), đương quy (bỏ phần thân, hai lạng), nhân sâm, xuyên khung, xích thược dược, thạch xương bồ (thân rễ cây thủy xương bồ, vị thuốc khai khiếu; hơi (sao) (?)).
Các vị trên tán thành bột mịn, nhào với mật ong, giã vài nghìn chày, viên thành viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống từ năm mươi đến một trăm viên, chiêu bằng rượu ấm hoặc nước cơm, uống trước bữa ăn.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Mẫu đơn tán
Chữa huyết hư, lao lực mỏi mệt, ngũ tâm phiền nhiệt (lòng bàn tay, lòng bàn chân và vùng ngực nóng bứt rứt), tay chân thân mình đau nhức, đầu váng mắt nặng, tim hồi hộp, gò má đỏ, miệng ráo họng khô, phát sốt, (ra mồ hôi) trộm, hay buồn ngủ; cùng với huyết và nhiệt đánh nhau, kinh nguyệt không thông lợi, quanh rốn và bụng trướng đau, rét nóng như sốt rét. Lại chữa con gái chưa chồng huyết yếu, âm hư, vinh vệ (vinh: phần dinh dưỡng chạy trong mạch; vệ: khí bảo vệ chạy ngoài mạch) không (hòa), sốt cơn theo giờ (triều nhiệt — sốt lên xuống đều đặn như nước triều), thân thể gầy mòn, dần thành cốt chưng.
Can tất (sơn khô, vị thuốc phá huyết ứ; sao), tô mộc (gỗ cây tô mộc, vị thuốc hoạt huyết), quỷ tiễn (cành có cánh của cây vệ mâu, vị thuốc phá huyết), bồng nga truật (bào; mỗi vị một phân), cam thảo (một nửa tẩm nước muối nướng, một nửa để sống), đương quy, quế tâm (... lạng) (?).
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền, một chén nước, sắc còn bảy phần mười, (uống) không kể giờ giấc.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Hồng hoa đương quy tán
Chữa phụ nữ huyết tạng (tử cung, nơi chứa huyết) hư kiệt, hoặc tích máu ứ khiến kinh nguyệt không ra; hoặc lúc đứt lúc tiếp không định kỳ, lúc lúc đau bụng, hông háng đau, căng cứng; con gái chưa chồng không có kinh — đều nên uống.
Lưu ký nô thảo (cây ngải lưu ký nô, vị thuốc phá huyết; năm lạng), đương quy (bỏ phần đầu rễ), ngưu tất (ngâm rượu), cam thảo (chích), tử uy (hoa lăng tiêu, vị thuốc phá huyết ứ), hồng hoa, tô mộc [(một bản ghi là nga truật), mỗi vị hai lạng], xích thược dược (chín lạng), nhục quế (bỏ lớp vỏ thô), bạch chỉ (mỗi vị một lạng rưỡi).
Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng ba tiền, hòa với rượu nóng mà uống, lúc bụng đói và lúc sắp đi ngủ mỗi lúc uống một lần. Nếu kinh lâu ngày không ra, sắc đặc rượu hồng hoa hòa thuốc mà uống.
Người có thai không được uống.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Ô kim tán (thuốc bột màu đen ánh)
Chữa sau sinh huyết mê, huyết vận, huyết hôi ra không dứt, rỉ rả không ngừng, quanh rốn và bụng đau, đầu váng mắt hoa, không có sức, ra nhiều mồ hôi.
Ra huyết quá nhiều không dứt — đều nên uống.
Kỳ lân kiệt (huyết giác, nhựa đỏ của cây song mây, vị thuốc tán ứ, cầm máu), bách thảo sương, tóc rối (phải dùng tóc đàn ông, đốt thành tro), mực tùng yên (nung (?), tôi giấm), vảy cá chép (đốt tán bột), diên hồ sách.
Các vị trên lượng bằng nhau, giã, rây thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền, hòa với rượu ấm mà uống.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Ngải tiễn hoàn (thuốc viên nấu với lá ngải)
Chữa băng huyết tổn thương, rỉ rả không dứt, tiểu trường (ruột non, theo Đông y liên quan đến tiểu tiện) đầy đau.
Nhân sâm, xuyên khung, thạch xương bồ (dùng đốt, tẩm mật sao; mỗi vị một lạng), thục ngải (lá ngải giã nhuyễn để lâu; trộn với nước cơm nếp làm thành bánh, sấy khô; bốn lạng), thực thù du (quả cây thù du ăn được, vị thuốc làm ấm) (...) (?).
Các vị trên tán thành bột, nấu hồ với rượu viên thành viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống năm mươi viên, chiêu bằng rượu hay nước cơm đều được. Thường uống thì bổ vinh vệ, làm vững kinh mạch.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Đương quy thược dược tán
Chữa phụ nữ có thai trong bụng đau quặn, dưới tim căng gấp đầy tức; cùng với sau sinh huyết vận, bên trong hư, khí thiếu, băng huyết, kiết lỵ lâu ngày — đều nên uống.
Đương quy, phục linh (bỏ vỏ), bạch truật (mỗi vị hai lạng), xuyên khung, trạch tả (củ cây trạch tả, vị thuốc lợi tiểu; mỗi vị bốn lạng), bạch thược dược (rễ thược dược trắng, vị thuốc bổ huyết, giảm đau; tám lạng).
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền, hòa với rượu ấm mà uống, uống trước bữa ăn. Thường uống thì làm huyết mạch thông suốt, không sinh nhọt độc, tiêu đờm, nuôi dạ dày, sáng mắt, thêm tân dịch (các chất dịch trong cơ thể).
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Điều kinh tán
Chữa sau sinh huyết hôi thừa lúc hư mà đọng lại ở năm tạng, theo kinh mạch chảy ra tay chân, ứ trệ ngày càng sâu, thối rữa như nước, dần dần làm người sưng phù. Lại chữa do sinh nở mà huyết hôi xông ngược lên phạm vào tim, phía dưới bị chạm đến (?), khiến lòng bứt rứt vật vã, nằm ngồi không yên, như thấy ma quỷ, nói năng lộn xộn.
Đương quy (bỏ phần đầu rễ), nhục quế (bỏ lớp vỏ thô), một dược (tán riêng), hổ phách (tán riêng), xích thược dược (mỗi vị một lạng), tế tân (bỏ phần thân lá).
Các vị trên giã thành bột mịn, cho các vị đã tán riêng vào trộn đều. Mỗi lần dùng một tiền, cho vào rượu ấm cùng chút nước cốt gừng tươi, hòa đều mà uống.
Nói chung sau sinh người phù nề do hư, thầy thuốc không biết, liền chữa như chứng thủy khí. Phàm chữa thủy khí phần nhiều dùng thuốc dẫn nước ra ngoài, rất làm hư người. Vả sau sinh người vốn đã hư, lại dùng thuốc làm cho hư thêm, ấy gọi là "trùng hư" (hư chồng lên hư), thường vì thế mà chết oan, chết yểu. Chỉ cần uống thuốc này, huyết lưu thông thì sưng tiêu, liền khỏi.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Điều trung thang (thuốc sắc điều hòa phần giữa, tức tỳ vị)
Chữa sau sinh ruột và dạ dày hư yếu, bị hàn tà (khí lạnh gây bệnh) xâm phạm; cùng với chưa đầy tháng mà uống đồ lạnh, ngồi chỗ gió, (hàn tà) thừa lúc hư mà xâm vào, đọng ở hoang mạc (lớp màng mỡ giữa tim và cơ hoành trong cơ thể), tản ra trong bụng gây đau từng cơn; hoặc đau như dùi dao đâm, chảy vào ruột già, thức ăn không tiêu, ỉa chảy xối xả, sôi bụng; hoặc đi ngoài ra đỏ trắng; sườn (?) trướng; hoặc (đau) gấp (?) — nên uống thuốc này.
Đương quy, nhục quế (bỏ lớp vỏ thô), xuyên khung, bạch thược dược, phụ tử (bào), lương khương (mỗi vị một lạng), cam thảo (chích, nửa lạng).
Các vị trên thái thành thuốc thô. Mỗi lần dùng ba tiền thìa (lượng thuốc xúc đầy một đồng tiền mà không rơi), ba chén nước, sắc còn một chén, bỏ bã, uống nóng.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Toàn phúc thang
Chữa sau sinh bị thương phong (cảm gió), cảm lạnh, cảm nắng, cảm ẩm thấp, ho, suyễn, tức đầy, đờm dãi ủng tắc, nằm ngồi không yên.
Toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc, vị thuốc giáng khí, tiêu đờm), ngũ vị tử, tiền hồ (rễ cây tiền hồ, vị thuốc trừ đờm, chữa ho), ma hoàng (thân cây ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi, chữa suyễn; bỏ đốt), xích thược dược, bán hạ khúc (bán hạ lên men làm thành bánh, vị thuốc tiêu đờm), hạnh nhân (nhân hạt mơ; bỏ vỏ và đầu nhọn, sao với cám lúa mì), phục linh.
Các vị trên lượng bằng nhau, tán thành bột thô. Mỗi lần dùng bốn tiền đầy, một chén rưỡi nước, năm lát gừng, một quả táo, sắc còn bảy phần mười, bỏ bã, uống trước bữa ăn.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Hắc long đan (thuốc viên Rồng đen)
Chứng bệnh chữa và các vị thuốc giống như bài Hổ phách hắc long đan ở trước.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Nhân sâm đương quy tán
Chữa sau sinh mất huyết quá nhiều. Huyết hư thì âm hư, âm hư thì sinh nội nhiệt (nóng từ bên trong), nội nhiệt gọi là "phiền" (bứt rứt). Chứng của nó là trong ngực bứt rứt đầy tức, (đau) (?), rối loạn bức bối, các khớp xương đau nhức, đến giờ Thân (khoảng 3–5 giờ chiều) thì càng nặng, giống với chứng hư phiền sau khi bệnh nặng — nên uống gấp thuốc này.
Can địa hoàng, nhân sâm, đương quy, nhục quế (bỏ lớp vỏ thô), mạch môn đông (bỏ lõi; mỗi vị một lạng), bạch thược dược (hai lạng).
Các vị trên tán thô. Mỗi lần dùng bốn tiền đầy, hai chén nước; trước hết đem một hợp gạo tẻ, mười lá đạm trúc diệp (lá cây cỏ lá tre, vị thuốc thanh nhiệt) sắc còn một chén, bỏ gạo và lá, cho thuốc vào cùng ba quả táo, sắc còn bảy phần mười, bỏ bã, uống trước bữa ăn. Địa hoàng nên dùng loại sống phơi khô; nếu hư nhiều thì dùng loại đã chưng chín (thục địa).
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Đương quy dưỡng huyết hoàn
Chữa sau sinh huyết xấu không tan, lúc đau lúc ngừng; cùng với ác lộ ra không thông, quanh rốn và bụng cứng trướng; kiêm chữa con gái chưa chồng kinh nguyệt không đều, khí hư đỏ trắng, ngực bụng lưng chân đau nhức.
Đương quy, mẫu đơn bì, xích thược dược, diên hồ sách (mỗi vị hai lạng, sao), nhục quế (một lạng).
Các vị trên tán thành bột mịn, viên với mật ong thành viên to bằng hạt ngô đồng. Chiêu bằng rượu ấm hoặc nước cơm, mỗi lần ba mươi viên, uống ấm trước bữa ăn. Nếu đau nhiều thì nhai kỹ rồi nuốt.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Tứ thần tán (thuốc bột bốn vị thần hiệu)
Chữa sau sinh huyết đọng lại không tiêu, tích tụ thành khối, đau gấp dữ dội như chứng độn thi (một chứng đau quặn đột ngột ở ngực bụng, người xưa cho là do tà khí ẩn nấp trong người gây ra), cùng với ngực bụng đau quặn, đi kiết lỵ.
Đương quy, can khương (bào), xuyên khung, xích thược dược.
Các vị trên lượng bằng nhau, giã thành bột. Mỗi lần dùng một phương thốn chủy (lượng thuốc xúc đầy một cái thìa vuông mỗi chiều một tấc), hòa với rượu ấm mà uống.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Đương quy hoàng (kỳ) thang
Chữa sau sinh lưng chân đau nhức, không trở mình được, sốt cao, tự ra mồ hôi, thân cứng, hơi thở ngắn.
Đương quy (bỏ phần thân, ba lạng), hoàng (kỳ), thược dược (mỗi vị hai lạng).
Các vị trên tán thô. Mỗi lần dùng bốn tiền đầy, một chén rưỡi nước, năm lát gừng, sắc còn bảy phần mười, bỏ bã, uống ấm trước bữa ăn.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Thần thụ tán (thuốc bột do thần linh truyền cho)
Chữa mọi bệnh tật sau sinh, không kể lớn nhỏ, kể cả đến lúc nguy kịch.
Thanh bì (vỏ quýt xanh; bỏ lớp trắng), quế tâm, mẫu đơn bì, trần quất bì (vỏ quýt để lâu năm; bỏ lớp trắng), bạch thược dược (mỗi vị năm lạng), hồng hoa (một lạng rưỡi), bách hợp (củ cây bách hợp; ... phần đầu rễ) (?), mạch (nha) (?) (mầm lúa mạch; sao...).
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền, một chén nước, ba lát gừng, một quả táo, sắc còn bảy phần mười, uống lúc bụng đói. Phụ nữ có thai không được uống. (Một bản không dùng hồng hoa.)
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Tiểu địa hoàng hoàn
Chữa phụ nữ có thai ợ chua, nôn ra nước trong, đau bụng, không ăn uống được.
Nhân sâm (bỏ phần đầu rễ), can khương (bào; các vị lượng bằng nhau).
Các vị trên tán thành bột, dùng nước cốt sinh địa hoàng viên thành viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần năm mươi viên, chiêu bằng nước cơm, uống trước bữa ăn.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Giao cảm địa hoàng tiễn hoàn
Chữa phụ nữ trước khi sinh và sau khi sinh mắt thấy đốm đen, hoặc liền phát cuồng như thấy ma quỷ; nhau thai không ra; mất tiếng, không (nói được) (?); thức ăn không tiêu; miệng khô, bứt rứt khát nước; rét nóng qua lại; trong miệng lở loét; trong họng sưng đau; tim hư hồi hộp; đêm không (ngủ) được (?); người ưỡn cong như cánh cung; mặt đỏ, hàm răng cắn chặt; băng huyết ra như miếng gan lợn; quanh rốn và bụng (quặn) đau; huyết nhiều huyết ít; mê man; tay chân sưng đầy; trước khi sinh thai không yên, sau khi sinh huyết đâm đau — đều chữa được.
Sinh địa hoàng (rửa sạch, nghiền nát, dùng vải vắt lấy nước, giữ lại bã; dùng nước cốt gừng tươi sao bã địa hoàng, dùng nước cốt địa hoàng sao bã gừng tươi, mỗi thứ sao đến khô, tán được thành bột là được), gừng tươi (rửa sạch, nghiền nát, dùng vải vắt lấy nước, giữ lại bã; mỗi vị hai cân), diên hồ sách (trộn với gạo nếp sao cho đỏ, bỏ gạo), đương quy (bỏ phần thân), hổ phách (tán riêng; mỗi vị một lạng), bồ hoàng (sao thơm; bốn lạng).
Các vị trên tán thành bột, viên với mật ong thành viên to bằng viên đạn ná. Mỗi lần hòa tan một viên với nước sắc đương quy, uống trước bữa ăn.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Gia giảm Ngô thù du thang (bài Ngô thù du thang có thêm bớt vị)
Chứng bệnh và cách chữa giống bài Ngô thù du thang; bài này rất hay.
Phòng phong (rễ cây phòng phong, vị thuốc trừ phong; bỏ phần đầu rễ và nhánh), can khương (bào), đương quy (bỏ phần đầu rễ, ngâm rượu, sao), mẫu đơn bì, quế tâm (không cho gặp lửa), phục linh (mỗi vị một lạng), Ngô (thù du) (quả cây thù du đất Ngô, vị thuốc rất ấm, chữa đau bụng lạnh, nôn) (...) (?).
Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần dùng bốn tiền, một chén rưỡi nước, sắc còn bảy phần mười, bỏ bã, uống nóng trước bữa ăn.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Thục can địa hoàng thang
Chữa sau sinh khát do hư không dứt, hơi thở yếu, chân yếu, mắt mờ đầu choáng, ăn uống không biết ngon.
Thục can địa hoàng (rửa sạch, ngâm rượu, đồ, sấy; một lạng), nhân sâm (ba lạng), mạch môn đông (bỏ lõi; hai lạng), quát lâu căn (rễ cây qua lâu, tức thiên hoa phấn, vị thuốc sinh tân, chữa khát) (...) (?).
Các vị trên thái thành thuốc thô. Mỗi lần dùng bốn tiền, hai chén nước, một nhúm gạo nếp, ba lát gừng tươi, ba quả táo, sắc còn bảy phần mười, bỏ bã, uống trước bữa ăn.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
A giao chỉ xác hoàn
Chữa sau sinh hư yếu gầy mòn, đại tiện táo bón khó đi.
A giao (đập vụn, sao), chỉ xác (ngâm, bỏ ruột, sao với cám lúa mì; mỗi vị hai lạng), hoạt thạch (khoáng chất trơn mịn, vị thuốc lợi tiểu, làm trơn; thủy phi, tức tán trong nước rồi gạn lấy phần bột thật mịn, dùng làm áo bọc ngoài viên; nửa lạng).
Các vị trên tán thành bột, trộn mật ong đã luyện viên thành viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống hai mươi viên, chiêu bằng nước ấm; khoảng nửa ngày mà chưa thông thì uống lần nữa.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Thất tiếu tán (thuốc bột "bật cười" — vì người bệnh khỏi đau đến bật cười)
Chữa sau sinh ngực bụng đau như muốn chết, trăm thuốc không hiệu nghiệm, uống thuốc này khỏi ngay.
Bồ hoàng (sao thơm), ngũ linh chi (nghiền với rượu, đãi bỏ cát đất; các vị lượng bằng nhau, tán bột).
Các vị trên, trước hết lấy giấm thật chua hòa hai tiền thuốc, nấu thành cao, cho thêm một chén nước, sắc còn bảy phần mười, uống nóng trước bữa ăn.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Tăng tổn tứ vật thang (bài Tứ vật thang có thêm bớt vị)
(Theo sách "Dịch giản phương".) Chữa phụ nữ khí huyết không đủ, tay chân uể oải, yếu sức, hơi thở yếu. Kiêm chữa sau sinh ra huyết quá nhiều, âm dương không hòa, lúc rét lúc nóng — đều uống được.
Đương quy, xuyên khung, nhân sâm, can khương (bào), cam thảo (chích), bạch thược dược (các vị lượng bằng nhau).
Các vị trên phủ trở (giã hoặc cắt thành miếng nhỏ). Mỗi lần dùng bốn tiền, một chén nước, sắc còn sáu phần mười, bỏ bã, uống nóng.
Nếu sau sinh rét nóng, trong bụng đau như đâm, thì là có huyết hôi, nên dùng Ngũ tích tán thêm giấm mà sắc, cùng với Đại thánh tán mà uống. Nếu huyết ra quá nhiều mà vẫn còn đau như đâm, cũng nên uống hai thuốc này.
Một bài chữa kinh huyết ngưng trệ trong bụng, huyết khí gây đau: dùng Tứ vật thang thêm nga truật, quan quế lượng bằng nhau, gọi là Lục hợp thang. Một bài chữa ra huyết không dứt và phụ nữ có thai bị động thai: thêm thục ngải, can khương, cam thảo, a giao, hoàng (kỳ) lượng bằng nhau, gọi là Giao ngải thang. Một cách chữa kiết lỵ ra máu: chỉ thêm a giao, lá ngải. Chữa sau sinh huyết đánh nhau (với nhiệt), miệng khô bứt rứt khát: thêm qua lâu, mạch môn đông. Bứt rứt nóng, tiểu tiện rít, đại tiện bí: thêm đại hoàng, đào nhân (nhân hạt đào). Sườn trướng: thêm hậu phác, chỉ thực (quả cam chua non). Hư phiền không ngủ được: thêm lá tre, nhân sâm. Khát nhiều, bứt rứt vật vã: thêm tri mẫu, thạch cao. Một bài chữa phụ nữ huyết hư, ngực bụng (quặn) đau không chịu nổi: bỏ địa hoàng thêm can khương, gọi là Tứ thần thang.
Đại khái sau sinh, không kể ra huyết nhiều hay ít, mỗi ngày phải uống ba lần Hắc thần tán. Người ra huyết ít thì xen kẽ uống Đại thánh tán. Đến sau hai lạp (hai tuần bảy ngày, tức mười bốn ngày), trong bụng hoàn toàn không còn đau, mới uống các thuốc như Tứ vật thang, Kiến trung thang. Nếu uống sớm thì bổ giữ lại huyết hôi, để lại hậu họa không nhỏ. Hắc thần tán, Đại thánh tán không phải thuốc đuổi huyết, chỉ có thể đẩy cái cũ ra, đưa cái mới đến, uống nhiều cũng không hại. Người nay thường ngờ chúng đuổi huyết và có tính lạnh, thật ra không phải vậy, cứ xem các vị thuốc dùng trong đó là thấy. Nếu huyết xấu đã ra nhiều thì từ từ bổ dần cũng chưa muộn, không được nể nang dễ dãi mà để lại hậu họa.
Lại như phương cổ dùng Tứ thuận lý trung hoàn làm thuốc giúp ăn được sau sinh: đã viên bằng mật lại dùng gấp đôi cam thảo, ngọt quá mức, sao có thể làm tỳ thoải mái được? Chẳng bằng chỉ dùng Lý trung thang, bớt chút cam thảo. Người vốn có đờm ẩm (đờm và dịch ứ đọng trong người) thì uống loại như Nhị trần thang là tốt.
Lại như phụ nữ có thai bị ác trở (chứng nghén nặng: nôn, chán ăn), phương cổ có Phục linh hoàn, Phục linh thang, trong có các vị địa hoàng, trúc nhự, xuyên khung, cho rằng hẳn sẽ cầm được nôn, nhưng uống vào thì lại thấy nặng thêm cùng cực. Đại khái ác trở đều do vốn có đờm ẩm mà gây ra, có thể dùng Nhị trần thang đổi tên là Tiểu phục linh thang, dùng rất hiệu nghiệm, không thể không biết.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Thành luyện chung nhũ tán (thuốc bột thạch nhũ đã chế luyện sẵn)
Chữa phụ nữ đang cho con bú khí ít huyết suy, mạch rít không lưu thông, sữa ra rất ít.
Bột chung nhũ (thạch nhũ trong hang đá vôi, vị thuốc làm ấm, thông sữa). Dùng loại đã chế luyện sẵn, mỗi lần uống hai tiền, sắc đặc nước lậu lô (rễ cây lậu lô, vị thuốc thông sữa) mà hòa uống.
Quyển chín — [Các phương thuốc bí truyền đã được kiểm nghiệm của các Cục, được bổ sung tiếp]
Trư đề thang (canh móng giò lợn)
Chữa phụ nữ đang cho con bú khí ít huyết suy, mạch rít không lưu thông, hoàn toàn không có sữa.
Móng giò lợn (một cái), thông thảo (lõi thân cây thông thảo, vị thuốc lợi tiểu, thông sữa; năm lạng).
Đem móng giò rửa sạch, sơ chế như cách làm món ăn, rồi dùng một đấu nước cùng thông thảo ngâm nấu, còn bốn năm thăng, lấy nước mà uống. Nếu sữa không xuống thì uống lại là tốt.
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Đồ hình yên việc sinh nở khi vào tháng đẻ
Phàm sinh nở, vào ngày mồng một của tháng sắp sinh, dán đồ hình này lên vách chính bắc trong buồng ngủ. Phàm các phương pháp về chỗ sinh và chỗ chôn nhau đều bố trí ngay trong buồng ngủ. Phàm việc yên chỗ sinh, chôn nhau từng tháng, tránh phương vị của các thần sát (các vị thần, sát khí mà người xưa tin là gây hại theo phương hướng và thời gian), đều thay đổi theo tiết khí (hai mươi bốn mốc thời tiết trong năm theo lịch xưa); hễ đến tiết của tháng sau thì đổi sang đồ hình sinh nở của tháng sau. Phàm sinh xong, (các thứ) nước (bẩn), đều theo phương hướng chôn nhau mà đổ đi, không kể xa gần, tối kỵ đổ về phương Bế đỗ (phương của thần sát chủ về đóng bít bụng sản phụ).
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Phép mượn đất của Thể Huyền Tử (tên hiệu một đạo sĩ)
Lời chú rằng: "Phía đông mượn mười bước, phía tây mượn mười bước, phía nam mượn mười bước, phía bắc mượn mười bước, phía trên mượn mười bước, phía dưới mượn hơn bốn mươi bước. Mượn đất để yên việc sinh nở, sợ có ô uế. Hoặc có Thần vương Đông Hải, hoặc có Thần vương Tây Hải, hoặc có Thần vương (Nam Hải), hoặc có Nhật Du tướng quân (vị thần đi tuần ban ngày), Bạch Hổ phu nhân, hãy đi xa mười trượng; Hiên Viên, Chiêu Dao (các vị thần sao), hãy cất cao lên mười trượng. Thiên Phù (bùa lệnh của trời) truyền lệnh cho đất này được trống trải yên tĩnh. Sản phụ họ… ở yên, không bị điều gì ngăn trở, không có gì phải sợ kiêng; các thần che chở, trăm tà bị đuổi đi."
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Phép cấm cỏ (phép làm sạch ổ rơm để sinh)
Trải cỏ và chăn đệm xong, liền đọc chú rằng: "Sắt sắt, nước nước, không phải chỗ của ngươi, là (chỗ) của vua (?); một lời được đồng, một lời được sắt, sinh ra đều là sắt (?). Mau mau như luật lệnh (câu kết thúc bùa chú Đạo giáo, nghĩa là phải làm ngay như phép lệnh)!"
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Phép cấm nước
Khi sắp sinh, chứa nước rồi đọc chú rằng: "Nam mô Tam Bảo (kính lễ Phật, Pháp, Tăng) nước. Nước ở trong giếng là nước giếng, nước ở trong sông là nước sông, nước ở trong đồ đựng (là nước trong đồ đựng (?)), nước ở trong phép là nước chân thật; tự biết không phải chân thì đừng nhận là nước chân. Lấy sạch để giữ đục, lấy chính để trị tà. Nhật Du, Dạ Sát, Ngũ Thổ tướng, (Bạch) Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ, Chiêu Dao, Thiên Cẩu, Hiên Viên nữ (?), Thiên Thôn, Địa Thôn, Huyền Thi, Bế Đỗ, Lục Giáp cấm húy, mười hai vị thần (?) — đều yên chỗ của mình, không được động tĩnh, không được phạm vào. Nếu có động tĩnh, nếu có phạm vào, sẽ dùng thần chú, bắt giữ các ngươi: A-tì-la, mạc-đa-lê, bà-địa-lê, sa-ha."
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Phép giữ gìn trước khi sinh
Theo các sách bàn về sinh nở của các nhà: Phàm sản phụ đã vào tháng đẻ, tối kỵ uống rượu, sợ lúc sinh tâm thần mê loạn. Lúc sắp sinh, cả nhà lớn nhỏ không được vội vàng hấp tấp, e làm sản phụ kinh động. Chỉ nên cho bà đỡ thạo việc và hai ba người thân thiết, chín chắn, cẩn thận, già dặn đỡ đần khi đau; chỉ nên để sản phụ tùy ý ngồi nằm, gắng ăn uống, sợ đến lúc sinh sức lực hư yếu.
Nếu đau bụng dần dần nặng, chỉ nên nhẫn nại chịu đựng, uống một hai lần Hoạt thai du bạch bì tán. Cách uống thuốc: chớ uống quá sớm, phải đúng lúc. Lại, người bên cạnh không được (không) dìu cho đi chầm chậm (?). Nếu đi lại hơi khó thì dựa vào vật mà đứng, chốc lát lại dìu đi tiếp, cho đến khi đau bụng lan liền sang lưng, (dồn dập) liên tiếp, thì uống một lần Thôi sinh đan (thuốc viên thúc đẻ), lại gắng dìu đi. Cơn đau chuyển nặng, khó mà đứng được, xác định lúc sinh sắp đến, thì cho lên cỏ (lên ổ rơm để sinh) một cách thong thả. Khi lên cỏ, chớ để quá sớm; nếu quá sớm thì đứa con trong bụng khó xoay chuyển. Lại phải xem kỹ khi sắp sinh thật rồi mới cho người ôm lưng. Người ôm lưng không được nghiêng lệch, thì đứa trẻ được thuận theo lẽ, tự nhiên dễ sinh.
Đợi nằm yên, lưng áp phẳng xuống chiếu, thân không co gập thì đứa con không lạc đường ra. Nếu không theo đúng cách tiết độ này thì ắt dẫn đến sinh (khó), ắt sẽ biến sinh các bệnh.
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Phép giữ gìn sau khi sinh
Theo sách kinh nói: Phụ nữ không chỉ lúc sắp sinh mới phải lo, đến sau sinh lại càng phải chăm sóc điều dưỡng; chớ cho rằng lúc sinh không có gì, nên chẳng phạm gì cả — khi phạm vào thì nhỏ như sợi lông mùa thu, mà mắc bệnh thì nặng hơn núi Tung, núi Đại (núi Tung Sơn và núi Thái Sơn; ý nói việc phạm cấm tuy rất nhỏ mà hậu quả bệnh tật rất nặng).
Vả lại, vừa mới sinh xong, tối kỵ hỏi là trai hay gái; xem huyết (?) mà uống thuốc trấn huyết vận. Một lúc lâu sau ăn cháo, uống Tứ thuận lý trung hoàn, rồi cho người xoa ấn từ dưới tim xuống đến rốn và bụng, mỗi ngày năm bảy lần; rồi tùy chứng mà uống thuốc, cháo và thuốc xen nhau, uống luôn luôn. Lại nên nhắm mắt mà ngồi, sau lưng tựa vào vật, hai bên có người trông nom. Thường dù có lúc ngủ, phải luôn gọi dậy; qua một ngày đêm mới được lên giường, cũng phải co gối dựng lên. Kê cao đầu giường, trải đệm dày, bịt kín các lỗ hở để phòng gió độc lùa vào.
Trong một lạp (tuần bảy ngày đầu), thường cho ngửi khói giấm để phòng choáng ngất bức bối. Sau một lạp, dần dần thêm đồ ăn có vị; nấu gà lấy nước đặc làm cháo, cho đến trăm (ngày) (?). Thường uống Đương quy hoàn, Đương quy kiến trung thang, Tứ thuận lý trung hoàn, mỗi ngày đều (uống) để nuôi khí tạng phủ, bổ huyết mạch. Sau hai lạp mới được ăn thịt nấu nhừ. Trong vòng đầy tháng, càng kiêng ăn uống tùy tiện, động đến vui giận, chải đầu, gắng sức, nói to, làm việc nhọc, làm việc khéo tay tỉ mỉ và những việc tương tự, cùng với lên nhà xí đại tiểu tiện. Cứ tiết độ, nuôi dưỡng, giữ gìn như thế cho đến trăm ngày (?) thì tạng phủ bình phục. Nếu không theo như vậy thì sẽ để lại bệnh sau sinh.
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Phương vị du hành của Thai thần (vị thần giữ thai, theo tín ngưỡng xưa đi lại các nơi trong nhà theo từng tháng)
Chỗ Thai thần trú ngụ thì kiêng sửa chữa, xây dựng, phạm vào thì chủ về tổn hại thai: tháng giêng, hai, ba, tư, năm, sáu, bảy, tám, chín, mười, mười một, mười hai — giường, cửa buồng, cổng, bếp, bếp, nhà xí, cổng, cửa buồng, bếp, giường (bảng bị thiếu, không đủ cho mười hai tháng (?)).
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Bùa thúc đẻ
[Hình bùa thúc đẻ.] Lá bùa trên dùng chu sa đã thủy phi mà viết, dán lên vách bắc trong buồng. Đến lúc lên cỏ (lúc lâm bồn), xiên bùa vào kim, hơ vào đèn mà đốt, không để tro bay mất, hòa với nước ấm mà uống.
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Phép tính theo tuổi hành niên của phụ nữ (hành niên: tuổi của người trong năm đó, dùng để tra phương hướng tốt xấu)
Phương Sinh khí: sản phụ nên ngồi nằm hướng về phương này, và màn sinh nở mở cửa hướng về phương này thì rất tốt.
Tháng Phản chi: gặp tháng này thì rải tro, trên đó trải da bò hoặc da ngựa, da lừa xong rồi mới trải cỏ, đừng để huyết xấu làm bẩn đất, thì tốt.
Tháng Họa hại: không được sinh ở phương ấy, cũng không được hướng về phương ấy mà đại tiểu tiện; tránh đi thì rất tốt.
Phương Tuyệt mệnh: không được sinh ở phương ấy, cũng không được hướng về phương ấy mà đại tiểu tiện; tránh đi thì rất tốt.
Ngày Huyền thi (treo xác): gặp ngày này mà sinh thì không được vịn dây, nên treo dây cương ngựa mà vịn thì rất tốt.
Ngày Bế đỗ (đóng bụng): từ khi vào tháng đẻ đến khi đầy tháng sau sinh, đều không được hướng về phía ấy mà đại tiểu tiện và đổ nước bẩn; giữ cẩn thận thì tốt.
Phương Bát chú: màn sinh nở không được mở cửa hướng về phương này; kiêng đi thì rất tốt.
Lần lượt bày ra các phương tốt xấu theo tuổi hành niên ở sau đây; căn cứ vào bảy vị thần nói trên mà đoán xét kỹ tốt xấu.
[Bảng một.] [Bảng hai.] [Bảng ba.] [Bảng bốn.]
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Phương hướng sản phụ nên quay về khi sinh con theo từng ngày
Ngày Tý, Ngọ, Mão, Dậu (ngày tính theo mười hai địa chi) nên quay về phương nam; ngày Dần, Thân, Tỵ, Hợi nên quay về phương tây bắc; ngày Thìn, Tuất, Sửu, Mùi nên quay về phương đông nam.
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Phương hướng sản phụ phải kiêng theo từng tháng
(Kiêng sinh nở ở phương xấu của tháng sau (?).)
[Bảng một.] [Bảng hai.]
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Phương tốt để chôn nhau thai
Lấy từ sách "Quảng tế lịch".
[Bảng.]
Quyển chín — Các đồ hình về sinh nở
Thần Nhật du theo từng ngày (vị thần đi tuần ban ngày, chỗ thần ở thì phải kiêng)
Các ngày Quý Tỵ, Giáp Ngọ, Ất Mùi, Bính Thân, Đinh Dậu (ngày tính theo can chi, tức kết hợp thiên can và địa chi) thì thần ở phía bắc trong buồng; các ngày Canh Tý, Tân Sửu, Nhâm Dần thì ở phía nam trong buồng; các ngày Giáp Thìn, Ất Tỵ, Bính Ngọ, Đinh Mùi thì ở phía đông trong buồng; sáu ngày Mậu (?), sáu ngày Kỷ thì ở chính giữa buồng; các ngày còn lại thần ở ngoài buồng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video