Kinh Đại Bát-nê-hoàn (tức kinh Đại Bát Niết-bàn; "Bát-nê-hoàn" là sự diệt độ trọn vẹn, dứt hẳn mọi khổ đau và sinh tử), phẩm Văn tự (chữ viết), thứ mười bốn.
Phật lại bảo Ca-diếp (vị Bồ-tát thưa hỏi trong kinh này): Tất cả lời nói, chú thuật (thần chú, phép chú), sách ghi chép và luận thuyết, những gì Như Lai (danh hiệu của Phật) nói ra là gốc của tất cả. Bồ-tát (người tu hạnh giác ngộ, nguyện cứu độ mọi chúng sinh) Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn (bậc được thế gian tôn kính, tức Phật), nghĩa ấy thế nào? Phật bảo Ca-diếp: Ban đầu hiện ra bán tự (nửa chữ: các chữ cái đơn lẻ của chữ Phạn, chưa ghép thành từ trọn vẹn) làm gốc của tất cả; đó là kho pháp chân thật mà mọi chú thuật, lời nói đều nương giữ. Chúng sinh non dại từ gốc chữ này mà học thông các pháp, biết được sự khác biệt giữa đúng pháp và trái pháp. Vì thế Như Lai hóa hiện ra gốc chữ, không phải là việc trái pháp.
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn, thế nào là gốc chữ? Phật bảo Ca-diếp: Mười bốn âm đầu (mười bốn nguyên âm của chữ Phạn) gọi là gốc chữ. Mười bốn âm này thường là cái gốc không cùng tận của tất cả. Không cùng tận nghĩa là gì? Nghĩa không bị phá hoại, nghĩa không rỉ chảy, nghĩa Như Lai, gọi là nghĩa không cùng tận. Pháp thân (thân chân lý, thân thật của Phật) Như Lai như kim cương không hoại, nên gọi là không hoại. Như Lai không có các thứ rỉ chảy qua chín lỗ trên thân (hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng và hai đường đại tiểu tiện, nơi chất ô uế chảy ra; cũng ví cho phiền não rò rỉ), nên gọi là không rỉ chảy. Như Lai thường trụ (luôn còn mãi), nên nói là nghĩa không cùng tận, không do tạo tác.
Đầu tiên, chữ A ngắn (âm "a") có nghĩa là tốt lành; tốt lành là nghĩa Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng). Kế đến chữ A dài (âm "ā") có nghĩa là hiển hiện trí tuệ của bậc thánh. Gọi là thánh vì lìa khỏi đám đông thế gian, trong sạch, ít ham muốn, có thể vượt qua biển của ba cõi hữu (ba cõi còn trong sinh tử: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc); nên gọi là thánh. Thánh nghĩa là chính, có thể làm cho phép tắc, chỗ tu hành, luật nghi (giới luật và oai nghi của người tu) và phép tắc thế gian được chân chính; đó là nghĩa của nó. Lại nữa, A nghĩa là: mọi sự nuôi lớn đều nương vào bậc thánh, là gốc của mọi hạnh chân chính, chân thật; việc hiếu dưỡng cha mẹ đều nhờ đó mà biết; hiểu rõ chính pháp, an trụ trong Ma-ha-diễn (phiên âm chữ Phạn Mahāyāna, tức Đại thừa — giáo pháp cứu độ khắp mọi người). Thiện nam tử (người nam hiền lành), thiện nữ nhân (người nữ hiền lành), tỳ-kheo (người xuất gia thọ giới đầy đủ) giữ giới và Bồ-tát, những việc làm như thế đều gọi là nương vào bậc thánh. Lại nữa, A là chỗ nương của phép tắc ngôn ngữ thế gian, như nói: "Này thiện nam tử, a-già-xa (hãy lại đây)", như nói: "Này người kia, chớ làm a-na-già-la (việc trái phép tắc)". Vì thế A cũng là chỗ nương của ngôn ngữ thế gian.
Chữ Y ngắn (âm "i") nghĩa là "này". Nói "pháp này" tức là pháp của Như Lai, là phạm hạnh (hạnh trong sạch của người tu) lìa nhơ, trong sạch như trăng tròn; vì muốn làm hiển lộ pháp này nên chư Phật Thế Tôn hiện ra tên này. Lại nữa, Y là để nói: cái này là đúng nghĩa, cái này không đúng nghĩa; cái này là ma nói, cái này là Phật nói; nương vào đó mà phân biệt nên gọi là "này". Chữ Y dài (âm "ī") gọi là tự tại, gọi là đại tự tại. Phạm vương tự tại (vua trời Phạm) có thể đối với giáo pháp khó gặp của Như Lai mà dùng sức tự tại hộ trì chính pháp; vì thế gọi là tự tại. Lại nữa, Y là đối với kinh Bát-nê-hoàn phương đẳng (kinh điển Đại thừa, nói giáo lý rộng lớn, bình đẳng) Đại thừa tự tại này mà tự tại gìn giữ, khiến giáo pháp này tự tại rực sáng, khiến các chúng sinh khác tự tại thọ học kinh phương đẳng này. Lại nữa, Y là tự tại; kinh phương đẳng có thể trừ được thói ghen ghét và tà kiến (?), như dọn ruộng lúa nhổ bỏ cỏ dại. Vì những lẽ như thế nên Như Lai nói Y là tự tại.
Chữ Ưu ngắn (âm "u") nghĩa là trên. Trong khế kinh này nói nghĩa cao nhất, mà các Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát) và Bích-chi-phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên, không cần thầy) chưa từng được nghe lọt tai một câu, một chữ, một lời nào. Ví như trong các phương thì châu Uất-đan-việt (châu ở phía bắc núi Tu-di, nơi người sống sung sướng nhất) có phúc đức cao nhất; Đại thừa phương đẳng cũng như vậy, người được một lời lọt tai, nên biết người ấy là bậc cao nhất trong loài người, là Bồ-tát. Vì thế Như Lai nói chữ Ưu này. Chữ Ưu dài (âm "ū") như sữa bò thơm; vị thơm của sữa ấy là kinh Đại thừa, là vị cao nhất, nói rộng về tính chân thật của Như Lai, khiến mọi kiêu mạn trái pháp đều tiêu diệt. Lại nữa, Ưu gọi là "đại ưu" (nỗi lo buồn lớn): những người đối với Như Lai tạng (tính Phật ẩn chứa trong thân mỗi người) mà cắt đứt mạng sống của trí tuệ, bám vào thuyết vô ngã, nên biết những người ấy gọi là đại ưu. Vì thế nói chữ Ưu.
Chữ Yết (âm "e") nghĩa là "chính là". Nói "chính là" Phật pháp; Như Lai vào Nê-hoàn (Niết-bàn) cũng nói "chính là" pháp này. Yết là Như Lai, có nghĩa đến và đi; vì thế nói Như Lai, Như Khứ (đến như thế, đi như thế). Chữ Ô (âm "o") nghĩa là dưới; phiền não (những tâm xấu làm rối loạn, trói buộc con người) hèn hạ đã trừ diệt hết thì gọi là Như Lai; vì thế nói chữ Ô. Chữ Pháo (âm "au") là Ma-ha-diễn; trong mười bốn âm, Pháo là âm sau rốt, vì thế gọi là Ma-ha-diễn; trong tất cả luận, đó là luận rốt ráo; vì thế nói chữ Pháo. Chữ An (âm "aṃ") nghĩa là tất cả; giáo pháp của Như Lai lìa tất cả tiền của báu vật. An có nghĩa là ngăn chặn, là nghĩa nhất-xiển-đề (kẻ đã đoạn mất căn lành, không tin nhân quả, rất khó cứu độ) (?). Chữ A sau cùng (âm "aḥ") nghĩa là tận cùng; trong tất cả khế kinh, Ma-ha-diễn là tột cùng nhất.
Chữ Ca (âm "ka"): đối với tất cả chúng sinh coi như con một, đối với tất cả đều khởi lòng thương xót; vì thế nói chữ Ca. Chữ Khư (âm "kha") nghĩa là đào; đào bới kho pháp rất sâu của Như Lai, trí tuệ đi sâu vào, không gì cứng chắc ngăn được; vì thế nói chữ Khư. Chữ Già (âm "ga"; nguyên văn ghi là Ca) nghĩa là kho; tất cả chúng sinh đều có Như Lai tạng; vì thế nói chữ Già. Chữ Già âm nặng (âm "gha") nghĩa là rống; thường rống tiếng sư tử (thuyết pháp mạnh mẽ, không chút sợ hãi) nói rằng Như Lai thường trụ. Chữ Nga (âm "ṅa") nghĩa là giòn, dễ vỡ; tất cả các hành (mọi sự tạo tác, hiện tượng sinh diệt) mau sinh mau diệt; vì thế nói chữ Nga. Chữ Già (âm "ca") nghĩa là đi, thực hành; vì thành tựu cho chúng sinh nên gọi là Già. Chữ Xa (âm "cha") nghĩa là chiếu sáng, [chiếu rõ] tính thường trụ của Như Lai; vì thế nói chữ Xa. Chữ Xà (âm "ja") nghĩa là sinh; sinh ra các sự giải thoát, không phải cái sinh mong manh như sinh tử; vì thế nói chữ Xà. Chữ Xà âm nặng (âm "jha") nghĩa là đốt; đốt tất cả phiền não cho mau diệt; vì thế nói chữ Xà. Chữ Nhã (âm "ña") nghĩa là trí; biết pháp chân thật; vì thế nói chữ Nhã.
Chữ Tra (âm "ṭa") nghĩa là chỉ bày; ở cõi Diêm-phù-đề (châu ở phía nam núi Tu-di, tức thế giới loài người chúng ta) thị hiện (hiện ra cho người thấy) chưa đầy đủ, mà pháp thân Như Lai thì thường trụ; vì thế nói chữ Tra. Chữ Sá (âm "ṭha"; nguyên văn ghi là Tra) nghĩa là chỉ bày sự đầy đủ; bình đẳng, đầy đủ; vì thế nói chữ Sá. Chữ Trà (âm "ḍa") là bậc tiên nhẹ nhàng không chìm (?); vì thế nói chữ Trà. Chữ Trà âm nặng (âm "ḍha") là không biết hổ thẹn, được ơn nặng mà không đền; vì thế nói chữ Trà. Chữ Nã (âm "ṇa") là không chân chính, giống như các ngoại đạo (các đạo ngoài Phật giáo); vì thế nói chữ Nã. Chữ Đa (âm "ta") là ngăn tất cả các cõi hữu (các cõi tồn tại trong sinh tử), khiến không tiếp nối nữa; vì thế nói chữ Đa. Chữ Tha (âm "tha") là vô tri, như con tằm làm kén [tự trói mình]; vì thế nói chữ Tha. Chữ Đà (âm "da") là đối với Ma-ha-diễn mà vui mừng tìm phương tiện (cách khéo léo để tu, để dẫn dắt); vì thế nói chữ Đà. Chữ Đà âm nặng (âm "dha") nghĩa là giữ gìn; hộ trì Tam bảo như núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo), không để chìm mất; vì thế nói chữ Đà. Chữ Na (âm "na") như cột cờ Nhân-đà-la (cột cờ của trời Đế Thích, cũng gọi là Nhân-đà-la) dựng bên cổng thành, dựng đứng Tam bảo; vì thế nói chữ Na.
Chữ Ba (âm "pa") là khởi ý tưởng điên đảo (nhận thức lộn ngược với sự thật), [cho rằng] Tam bảo chìm mất mà tự mê loạn; vì thế nói chữ Ba. Chữ Phả (âm "pha") là thế giới thành và hoại, giữ giới thành và bại, bản thân thành và bại; vì thế nói chữ Phả. Chữ Bà (âm "ba") nghĩa là sức mạnh; như sức thần thông vô lượng của các Như Lai, không chỉ có mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật); vì thế nói chữ Bà. Chữ Bà âm nặng (âm "bha") là gánh vác được chính pháp, làm theo đạo Bồ-tát; vì thế nói chữ Bà. Chữ Ma (âm "ma") nghĩa là giới hạn; vào trong giới hạn của pháp Bồ-tát, tự làm mạnh ý chí mình, gánh vác gánh nặng cho mọi người; vì thế nói chữ Ma. Chữ Da (âm "ya") là tập theo bốn thứ công đức của Bồ-tát; vì thế nói chữ Da. Chữ La (âm "ra") là diệt dâm dục, giận dữ, si mê, vào pháp chân thật; vì thế nói chữ La. Chữ La âm nhẹ (âm "la") là không nhận lấy thừa (cỗ xe, tức con đường tu) Thanh văn và Bích-chi-phật mà thọ học Đại thừa; vì thế nói chữ La. Chữ Hòa (âm "va") là tất cả chú thuật, công việc chế tác của thế gian đều được Bồ-tát nói ra; vì thế nói chữ Hòa (nguyên văn ghi là Tri) (?). Chữ Xa (âm "śa") là ba thứ gai độc (tham, giận, si) đều đã nhổ sạch; vì thế nói chữ Xa. Chữ Sa (âm "ṣa") nghĩa là đầy đủ; đều có thể nghe và nhận khế kinh phương đẳng; vì thế nói chữ Sa. Chữ Sa (âm "sa") là dựng đứng chính pháp; vì thế nói chữ Sa. Chữ Ha (âm "ha") là tiếng kinh ngạc: lạ thay các hành đều đi đến chỗ tận cùng! Lạ thay Như Lai lại vào Bát-nê-hoàn, lìa mọi niềm vui! Vì thế nói chữ Ha. Chữ La (đọc theo lối ghép vần "lai-nhã", âm "ḷa") nghĩa là ma; hàng ức ngàn thiên ma (ma vương cõi trời) không thể phá hoại Tăng chân chính của Như Lai (?); chỉ là thuận theo thế gian mà hiện ra có sự phá hoại; lại thuận theo thế gian mà hiện làm cha mẹ và các bà con thân thuộc. Vì thế nói chữ La.
Li, li, lâu, lâu (âm "ṛ, ṝ, ḷ, ḹ"): bốn chữ này nuôi lớn bốn nghĩa: Phật, Pháp, Tăng, và thị hiện có kẻ chống đối để thuận theo thế gian. Thị hiện có kẻ chống đối như Điều-đạt (tức Đề-bà-đạt-đa, người em họ của Phật, từng chia rẽ Tăng đoàn) phá Tăng; Tăng thật ra không bị phá, đó là Như Lai dùng phương tiện thị hiện việc phá Tăng, hóa ra hình tướng ấy để chế định giới luật. Nếu biết nghĩa phương tiện của Như Lai thì không nên sợ hãi; nên biết đó gọi là thuận theo thế gian. Vì thế nói bốn chữ sau cùng này.
Tiếng hít hơi vào, tiếng ở gốc lưỡi, tiếng theo đường mũi, tiếng vượt cao (?), tiếng kéo dài — dùng những nghĩa ấy mà hòa hợp các chữ này. Các chữ như vậy hòa thuận với các âm, đi vào mọi lời nói, đều do lưỡi và răng mà có khác biệt. Nhờ các chữ này mà cái thân chứa đầy vô số tai hoạn — do ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành con người), giới (mười tám yếu tố của nhận thức), nhập (sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) theo nhân duyên hòa hợp mà thành — được dừng nghỉ vắng lặng, đi vào Như Lai tính (tính Phật), Phật tính hiển hiện, rốt ráo thành tựu. Vì thế bán tự gọi là gốc của tất cả các chữ. Nếu quán thật tướng của pháp và sự giải thoát của Như Lai thì cũng không có tướng văn tự, ngôn ngữ; tướng chữ, tướng nghĩa đều xa lìa. Vì thế lìa xa tất cả gọi là giải thoát. Giải thoát ấy chính là Như Lai. Nhờ bán tự mà có thể khởi ra các pháp, nhưng không có ý tưởng rằng các pháp do chữ mà có; đó gọi là khéo hiểu nghĩa của văn tự. Nếu khác điều này thì không hiểu văn tự, [không thể] phân biệt các pháp là đúng pháp hay trái pháp; với Như Lai tính, Tam bảo, giải thoát mà không biết được; là kinh hay không phải kinh, là luật hay không phải luật, ma nói hay Phật nói, đều không thể biết. Ta nói những người ấy là vì không biết chữ. Vì thế, thiện nam tử, các ông nên khéo học bán tự, cũng nên đi vào chỗ hiểu rõ các chữ kia.
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn, con sẽ khéo học các bán tự này. Nay con, thưa Thế Tôn, mới thật là con Phật, được bậc thầy cao nhất; nay con mới bước vào nhà học chữ. Phật bảo Ca-diếp: Lành thay, lành thay, thiện nam tử! Ưa tu chính pháp thì nên như vậy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video