Thiên 15 — Phẩm 15 – Ví dụ loài chim

 Kinh Đại Bát-nê-hoàn (tức kinh Đại Bát Niết-bàn; "Bát-nê-hoàn" là sự diệt độ trọn vẹn, dứt hẳn mọi khổ đau và sinh tử), phẩm Thí dụ loài chim, thứ mười lăm.

 Phật lại bảo Ca-diếp (vị Bồ-tát thưa hỏi trong kinh này): Chim nhạn, chim hạc, chim xá-lợi (một loài chim ở Ấn Độ, giống chim sáo, thường bay đi từng đôi) tức là các pháp vô thường (không còn mãi), khổ, không (trống rỗng, không có thực thể), không phải ngã (không có cái tôi chân thật) v.v.; giống như những đàn nhạn, hạc, xá-lợi [đi từng cặp với nhau]. Ca-diếp bạch Phật: Nghĩa ấy thế nào? Phật bảo Ca-diếp: Có pháp vô thường, có pháp thường; có pháp là khổ, có pháp là vui; có pháp là ngã, có pháp không phải ngã. Ví như người nông dân trồng năm thứ lúa và các cây ăn quả; từ khi nảy mầm cho đến khi ra hoa lá, người ấy luôn nghĩ là không bền; đến khi chín, thu hái quả, được dùng rồi thì sinh ý nghĩ là bền lâu. Vì sao? Vì cái chân thật đã hiện ra.

 Bồ-tát (người tu hạnh giác ngộ, nguyện cứu độ mọi chúng sinh) Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn (bậc được thế gian tôn kính, tức Phật), làm sao cái thường của năm thứ lúa lại giống với Như Lai (danh hiệu của Phật) là không tiêu diệt? Phật bảo Ca-diếp: Cũng như lấy núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) để ví với Như Lai; núi Tu-di ấy khi thế giới hoại há lại không hoại sao? Thiện nam tử (người nam hiền lành, cách Phật gọi người nghe pháp), đừng đối với thí dụ mà hỏi như vậy. Tất cả các pháp đều đi đến tiêu diệt, chỉ có Nê-hoàn (Niết-bàn, trạng thái vắng lặng dứt hết khổ) là pháp thường mà thôi; chỉ là theo lời nói thế gian mà lấy những thứ kia làm thí dụ. Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Vâng, thưa Thế Tôn, lời ấy hay thay!

 Phật bảo Ca-diếp: Như vậy đó, thiện nam tử, [chúng sinh tu theo] tất cả khế kinh (kinh điển hợp với chân lý và hợp với người nghe) và tu các tam-muội (trạng thái tâm định, tập trung sâu lặng), cho đến khi chưa được nghe kinh phương đẳng (kinh điển Đại thừa, nói giáo lý rộng lớn, bình đẳng) Đại Bát-nê-hoàn, thì các chúng sinh ấy đều tu tưởng vô thường. Nghe kinh này rồi, những thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nữ hiền lành) ấy lìa hẳn phiền não (những tâm xấu làm rối loạn, trói buộc con người) và những mối nghi ngờ đang ôm giữ, hiểu rõ pháp thường. Vì sao? Vì Như Lai tính (tính Phật) trong thân mỗi người đã được hiển hiện.

 Lại nữa, thiện nam tử, ví như thợ vàng nấu chảy vàng; khi đồ vật chưa thành thì nghĩ là không bền, khi đồ quý đã thành thì được dùng lâu dài. Như vậy đó, thiện nam tử, [chúng sinh tu theo] tất cả khế kinh và tu các tam-muội, cho đến khi chưa được nghe kinh phương đẳng Đại Bát-nê-hoàn, thì các chúng sinh ấy đều tu tưởng vô thường. Nghe kinh này rồi, họ lìa hẳn phiền não và những mối nghi ngờ đang ôm giữ, hiểu rõ pháp thường. Vì sao? Vì Như Lai tính trong thân mỗi người đã được hiển hiện.

 Lại nữa, thiện nam tử, ví như có người trồng mía, trồng mè, cho đến khi chưa chín thì thường nghĩ đến đủ thứ vị khác nhau; khi dầu mè, đường phèn làm xong rồi mới biết vị thật. Như vậy đó, thiện nam tử, [chúng sinh tu theo] tất cả khế kinh và tu các tam-muội, cho đến khi chưa được nghe kinh phương đẳng Đại Bát-nê-hoàn, thì các chúng sinh ấy đều tu tưởng vô thường. Nghe kinh này rồi, họ lìa hẳn phiền não và những mối nghi ngờ đang ôm giữ, hiểu rõ pháp thường. Vì sao? Vì Như Lai tính trong thân mỗi người đã được hiển hiện. Ví như trăm sông đều đổ về biển; cũng vậy, tất cả khế kinh và các tam-muội đều quy về kinh phương đẳng Bát-nê-hoàn. Vì sao? Vì kinh này nói đến chỗ rốt ráo của Như Lai tính. Vì thế ta nói có pháp vô thường, có pháp thường, như chim xá-lợi.

 Lưỡi gươm lo buồn đâm vào thì Như Lai đã dứt hẳn rồi, nhưng đối với lời bàn này có nhiều người nghi ngờ. Thế nhưng Như Lai hiện ra có lo buồn, không phải như nỗi lo buồn của người, của trời và các chúng sinh khác. Như ở cõi Phi tưởng (cõi trời cao nhất, nơi tâm ở trạng thái chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng) thì làm sao có tưởng? Nếu không có tưởng thì lẽ ra không có thọ mạng; đã có thọ mạng mà không có tưởng, thì sao lại có tên gọi tưởng ấm (nhóm tri giác, một trong năm nhóm hợp thành con người), giới, nhập? Lại như rừng cây đều có thần nương ở; nếu thần nương vào cây thì nương ở rễ, ở thân hay ở cành? Những chỗ ấy đều không thấy thần, vậy thần nương ở đâu? Giáo pháp của Như Lai sâu xa cũng như vậy. Nên biết Như Lai hiện có lo buồn, như đối với La-hầu-la (con trai của Phật khi còn tại gia, sau xuất gia làm đệ tử) mà khởi lòng thương; cho đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng cũng như vậy. Chỉ có Phật với Phật mới biết nghĩa này. Những điều ấy đều là pháp của chư Phật.

 [Có người nói]: "Còn không có tâm ý thì sao có lo buồn?" Nhưng nếu không có lo buồn thì trái với giáo pháp; [lời dạy Phật thương chúng sinh] như thương con một sẽ thành lời nói suông, và tất cả pháp được nói ra đều không đáng tin. Nhưng điều Như Lai nói là không thể nghĩ bàn, giáo pháp chư Phật cũng không thể nghĩ bàn, Phật pháp của Như Lai không thể nghĩ bàn; đó là chân thật. Ví như trong hư không thì không thể dựng cung điện nhà cửa, nhưng các nhà ảo thuật lại có thể dựng lên trong đó. Kẻ phàm ngu thấy rồi nghĩ: "Sao trong hư không lại dựng được, lại xoay chuyển theo tâm ý như thế?" Cũng vậy, điều nói rằng "còn không có tâm ý thì sao có lo buồn; nếu không có lo buồn thì thí dụ La-hầu-la là không thật" — thì như trong hư không, lo buồn của Như Lai là không thể có được; nhưng như trò ảo hóa xoay chuyển theo tâm ý, Như Lai lại có ý tưởng lo buồn. Nghe về Bát-nê-hoàn thì nghĩ: "Sao có lo buồn?"; nghe về sự hóa hiện xoay chuyển thì [biết] thường có lo buồn. Vì thế Như Lai thường trụ (luôn còn mãi). Nếu là vô thường thì không có lo buồn; mà nay Như Lai không phải là vô thường.

 Việc Như Lai có lo buồn hay không lo buồn, [chúng sinh] đều không thể biết. Bậc dưới biết bậc dưới, không biết bậc giữa và bậc trên; bậc giữa biết bậc giữa và bậc dưới, không biết bậc trên; chỉ có bậc trên thì biết tất cả. Các Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát) và Bích-chi-phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên, không cần thầy) mỗi người tự biết [cảnh giới của mình], mà không thể biết cảnh giới của Như Lai. Như Lai biết hết, vì thế gọi là lìa mọi chướng ngại. Ví như nhà ảo thuật biến hóa ra đủ thứ, Như Lai cũng vậy, thị hiện (hiện ra cho người thấy) đủ cách để thuận theo thế gian. Ai biết được điều này thì gọi là người sáng trí. Đối với phàm phu chỉ có mắt thịt, cái tưởng mà không tưởng ấy không phải là cảnh giới của họ, nên họ đối với Như Lai mà khởi ý tưởng có lo hay không lo. Vì thế ta nói có pháp là ngã, có pháp không phải ngã, như chim xá-lợi.

 Lại nữa, thiện nam tử, ví như chim nhạn, chim hạc và chim xá-lợi, vào mùa mưa tháng hạ sông ngòi tràn ngập, thì chọn chỗ cao để đặt con rồi mới bay đi kiếm ăn. Cũng vậy, Như Lai ra đời giáo hóa vô số chúng sinh, khiến họ vào chính pháp; vì người được giáo hóa mà dùng phương tiện (cách khéo léo tùy hoàn cảnh để dẫn dắt) nói pháp, khi nói pháp khổ, khi nói pháp vui. Các hành hữu vi (mọi thứ do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) gọi là khổ; Nê-hoàn là vui tột bậc, lìa các hành hữu vi, nên gọi là vui. Ca-diếp bạch Phật: Nghĩa ấy thế nào? Phật bảo Ca-diếp: Tức là như như (chân như: cái thật như vốn có, không biến đổi). Ca-diếp bạch Phật: Làm sao chúng sinh được cái vui của Nê-hoàn? Phật nói: Ca-diếp, như ta đã nói trước đây, tất cả các hành [khi đã thoát ra] thì không còn sinh, già, chết (?), tức là:

 Nếu không buông lung (phóng túng, lơ là không giữ tâm), / chỗ ấy không chết; / nếu mà buông lung

 Ấy là con đường đến chết. / Người không buông lung / được chỗ không chết;

 Còn kẻ buông lung / thường ở trong sinh tử.

 Buông lung là hành hữu vi; hành hữu vi ấy là pháp khổ, không phải Nê-hoàn, là chỗ chết. Nếu làm điều buông lung thì gọi là tạo tác các hành; nên biết các hành ấy là khổ lớn, không đi đến Nê-hoàn, là con đường chết. Không buông lung là không tạo tác các hành; dù có làm việc cũng không bị sinh tử; đó gọi là thân kim cương không hoại. Thế tục gọi là buông lung; lìa thế tục là không buông lung, lìa sinh già chết, được Nê-hoàn an vui. Vì thế Như Lai có khi nói pháp khổ, có khi nói pháp vui, có khi nói không phải ngã, có khi nói là ngã. Như chim bay trên không không thấy dấu vết; người không có thiên nhãn (con mắt nhà trời, thấy được những điều mắt thường không thấy), phiền não chưa dứt, thì không tự thấy Như Lai tính trong thân mình. Vì thế ta nói có pháp không có ngã; vì phiền não nên nói lời dạy vi mật (sâu kín, bí mật). Các chúng sinh không có thiên nhãn mà chấp có "ta", do vô số phiền não mà tạo các hành hữu vi, nên ta vì họ mà nói các pháp vô thường. Vì thế ta nói có pháp vô thường.

 Như người mắt sáng đứng trên đỉnh núi / nhìn rõ những kẻ ngu dưới mặt đất;

 Như Lai có mắt đạo, lên đài trí tuệ, / không lo mà vẫn lo nghĩ cho các loài chúng sinh.

 Vô số phiền não như thế đều đã diệt hết, gọi là đứng trên đỉnh núi, nhìn những chúng sinh thấp kém đang bị vô số phiền não thiêu đốt. Ai là người lên đài trí tuệ? Thế nào gọi là không lo? Nếu không lo thì sao gọi là lo nghĩ cho thế gian? Nếu Nê-hoàn là diệt hết thì sao lại có việc nhìn kẻ ngu? Nếu Như Lai vào Nê-hoàn diệt hết thì sao lên được đài trí tuệ cao? Nếu đã vào Nê-hoàn thì sao ở đỉnh núi nhìn xuống dưới được? Đài trí tuệ nghĩa là Nê-hoàn diệt hết [phiền não]; không lo mà lo nghĩ nghĩa là Như Lai lo nghĩ cho vô số chúng sinh trong thế gian; đỉnh núi nghĩa là giải thoát; người đứng là người tu hành; mặt đất là các hành hữu vi; kẻ ngu là người không có phương tiện khéo léo để nói; nhìn rõ là chính giác (giác ngộ chân chính). Như Lai là bậc đã lìa hẳn lo khổ, vì là pháp thường. Tự mình đã lìa lo, nhưng thấy chúng sinh bị gai nhọn đâm, lo buồn khổ não, nên vì họ mà sinh lo. Nếu Như Lai lìa hẳn mối lo [cho chúng sinh] thì không gọi là chính giác. Tùy theo chúng sinh nào đáng được giáo hóa, Như Lai, bậc Đẳng chính giác (bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn, tức Phật), liền vì họ mà hiện ra. Vì thế nên biết Như Lai thường trụ, thị hiện đủ cách như chim nhạn, chim hạc, chim xá-lợi.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video