Quyển bốn
Loại án về hôn nhân
Quan huyện doãn (người đứng đầu một huyện, tức tri huyện) họ Tô xử vụ "chỉ phúc" (cha mẹ hứa gả con cho nhau từ khi con còn trong bụng mẹ) mà bội ước.
Ở huyện Vũ Xương, phủ Vũ Xương có Hoàng Lợi và Diệp Vinh, hai người cùng một làng. Họ thường uống rượu với nhau ở nhà tá điền, rất hiểu nhau. Lúc rảnh, mỗi người kể chuyện nhà mình, nhân đó nói đến việc vợ cả hai người đều đang có mang. Vinh nói: "Hai chúng ta vẫn được gọi là bạn tâm đầu ý hợp, quen biết đã lâu. Tôi muốn con cháu đời đời đều thân nhau như anh với tôi." Lợi nói: "Có lòng ấy thì rất tốt, nhưng e lòng con cháu chưa chắc đã được như vậy." Vinh nói: "Anh nói rất phải. Chi bằng hôm nay hai ta bàn định: mai này hai nhà sinh con, hễ một trai một gái thì kết làm vợ chồng. Ý anh thế nào?" Lợi nói: "Như vậy càng hay." Hai người nhỏ rượu thề với trời, mỗi người cắt một vạt áo làm tin, hẹn không bao giờ trái lời đã bàn.
Về sau Hoàng Lợi sinh một con trai, đặt tên là Thế Lộc; Diệp Vinh sinh một con gái, đặt tên là Nguyệt Tiên. Lợi nhờ người láng giềng trong làng là Đặng Tấn làm mối, đem một đôi khuyên vàng sang làm lễ hỏi; Vinh đáp lại bằng một đôi trâm vàng. Năm năm sau, Lợi lâm bệnh qua đời. Lại mười hai, mười ba năm nữa, Thế Lộc chỉ biết đọc sách, không biết làm ăn buôn bán, trong nhà nghèo xơ xác. Vinh bèn (?) bội ước, đem con gái hứa gả cho một tú tài (người đã đỗ kỳ thi ở huyện, phủ và được vào học trường nhà nước) tên là Đường Quốc Khanh. Lúc ấy Thế Lộc đã mười tám tuổi, bèn đến nói phải trái với Vinh. Vinh cậy mình giàu có, lại cậy Quốc Khanh là tú tài, nên chẳng coi Thế Lộc ra gì. Thế Lộc đành chán nản ra về. Người trong họ biết chuyện, nghe rõ đầu đuôi thì đều bất bình, bèn bảo Thế Lộc lên huyện kiện. Đơn rằng:
"Người đứng đơn là Hoàng Thế Lộc, kiện về việc một nho sinh gian tà cướp hôn. Cha tôi lúc còn sống cùng nhạc phụ (bố vợ) là Diệp Vinh cắt vạt áo, hứa hôn từ khi con còn trong bụng mẹ, có người láng giềng trong làng là Đặng Tấn làm mối. Từ khi chúng tôi còn trong tã lót đã làm lễ hỏi, thề non hẹn biển. Khuyên vàng làm lễ hỏi, trâm vàng làm lễ đáp, xóm giềng ai cũng biết. Nào ngờ sinh viên (học trò đã đỗ, được vào học ở trường huyện hay trường phủ) vô liêm sỉ Đường Quốc Khanh, mặc áo khăn nhà nho mà làm việc của kẻ cướp lớn. Hắn rình lúc cha tôi đã mất, người mối đã chết, ức hiếp tôi nghèo không tranh nổi với nhà giàu, uốn lưỡi xúi nhạc phụ tôi đổi lời thề, cướp lấy làm vợ. Hắn chẳng nghĩ rằng hôn nhân lấy một chút tơ (lễ hỏi) (?) làm định, con người lấy chữ tín chữ nghĩa làm gốc. Tham của mà dứt ân tình, mưu cưới vợ mà phá phép nước. Khẩn xin quan trên làm chủ, đòi lại cho vợ chồng đoàn tụ, thì người sống kẻ chết đều đội ơn. Kính trình."
Hôm sau Đường Quốc Khanh làm đơn biện bạch rằng:
"Người làm đơn biện bạch là sinh viên Đường Quốc Khanh, biện về việc soi rõ kẻ gian, trừ kẻ điêu ngoa. Người mối chưa nhận sính lễ, chẳng phải thông gia thì khó chấp nhận (?). Hắn bịa chuyện cắt vạt áo để kiện bừa. Một cô gái có trăm nhà đến hỏi, phải nhận lễ hỏi mới là định. Tôi đã nhờ mối là Diệp Xuân Phương hỏi con gái Diệp Vinh làm vợ, đã làm lễ vấn danh (hỏi tên tuổi, ngày sinh của cô gái — một bước trong lễ cưới) và lễ nạp thái (đưa lễ vật dạm hỏi) được một năm. Nay Hoàng Thế Lộc bỗng kiện tôi cướp hôn, chẳng hay hắn nhờ mối nào đưa lễ? Chỉ dựa vào chuyện hứa hôn từ trong bụng mẹ mà bắt bóng; nếu thế thì dân đều bắt chước thành thói. Vả lại cắt vạt áo không phải là phép đúng theo luật, còn lễ hỏi từ trong tã lót thật là lời rỗng. Gian dối như thế, chỉ có trời mới trừng trị được. Xin quan ra tay như sấm sét đánh kẻ gian, ngửa trông lòng từ, kêu khóc trình bày."
Ông Tô nhận đơn, tự nghĩ: "Thế Lộc nghèo mà còn non trẻ, lại vội vàng đến kiện, ắt là có thật." Hôm sau ông phát thẻ lệnh, bắt đủ những người liên quan đến xét. Quan huyện nói: "Diệp Vinh, khi trước ngươi đã có lòng thương mà hứa hôn từ trong bụng mẹ, nay sao lại bỏ nghèo tham giàu?" Vinh nói: "Lúc ấy không hề có chuyện hứa hôn trong bụng mẹ, nay hắn bỗng kiện bừa. Nếu đã có khuyên vàng làm lễ hỏi thì ắt phải có người mối làm chứng." Thế Lộc nói: "Lúc ấy nhờ mối là Đặng Tấn, nay ông ấy đã già mà chết, nên ông ta mới phụ lòng." Vinh nói: "Chưa định mà bảo đã nhận lễ, mối thì đưa người đã chết ra; toàn là chuyện dối. Xin ông lớn dùng hình phạt nặng trừ kẻ điêu ngoa, tra ra kẻ xúi giục." Thế Lộc nói: "Ông ta lừa người chết, dối người sống, tham của phụ nghĩa. Kẻ hèn này nếu dối lòng mà kiện bậy thì trời không che, đất không chở."
Quan huyện thấy Thế Lộc nói ra từ lòng thật, bèn nghĩ ra một kế. Ông giả vờ bảo Quốc Khanh: "Việc này ta đều biết cả. Ngày trước họ thương nhau mà hứa gả, có lẽ là có. Nhưng nghĩ hiền khế (cách quan gọi học trò một cách thân mật) đã đưa lễ hỏi, chắc cũng chưa tốn bao nhiêu. Ta xử mối hôn này cho ngươi, nhưng ngươi phải bỏ ra năm mươi lạng bạc, Diệp Vinh bỏ ra ba mươi lạng, cộng tám mươi lạng, giao cho Thế Lộc để cưới vợ khác. Tất cả đều được cho người bảo lãnh về." Quốc Khanh cãi, không chịu. Quan huyện chẳng nghe nửa lời, hẹn ba ngày sau phải mang bạc đến nộp. Ba ngày sau, ông lại phát thẻ thúc giục. Hai người đều đem đủ bạc đến cân trước mặt. Quan lại bảo Quốc Khanh và Diệp Vinh: "Hôm nay bạc đã cân đủ, tạm cất vào kho. Các ngươi chọn ngày lành, cho Nguyệt Tiên đến nha môn, ta sẽ sai phường kèn trống đưa nàng về nhà hiền khế thành thân, rồi mới giao bạc (?), để sau này Thế Lộc không còn nói gì được nữa. Nếu không, ngươi chưa thành thân mà hắn lại kiện lên trên thì e không tiện." Hai người dập đầu tạ ơn ra về.
Hôm sau, chọn được ngày lành, Diệp Vinh đưa con gái đến công đường. Quốc Khanh cũng mặc áo đội khăn nho sinh, cùng Thế Lộc vào ra mắt quan huyện. Quan huyện thấy cô gái đã có mặt đủ, bèn quát lớn: "Đường Quốc Khanh, ngươi làm sinh viên mà không giữ những điều răn khắc trên ngọa bi (tấm bia đá đặt nằm ở trường học, khắc các điều cấm học trò), cướp vợ người, là lẽ gì? Lính hầu đâu, lột áo khăn của hắn cất vào kho (?), lập tức làm văn thư trình lên quan Đề học đạo (quan coi việc học trong tỉnh) và hai viện (tức quan tuần phủ và quan tuần án của tỉnh) để truy xét nặng." Quốc Khanh sững sờ, dập đầu xin tội. Quan huyện cho giam Thế Lộc và Nguyệt Tiên chung một phòng.
Kéo dài đến nửa tháng, Thế Lộc và Nguyệt Tiên ngày ngày cùng ăn cùng ngủ, tình ý quấn quýt, đã ăn nằm với nhau rồi. Quốc Khanh nhờ các thầy dạy ở trường huyện đến xin, mong giữ được áo khăn (tức danh phận học trò); bạn học cả trường cũng đều đến bảo lãnh. Quan huyện giả vờ nguôi giận, gọi đủ những người liên quan đến xét lại. Quan huyện hỏi: "Nguyệt Tiên, ngươi muốn lấy Quốc Khanh chăng?" Cô gái không đáp, chỉ lắc đầu. "Ngươi muốn lấy Thế Lộc chăng?" Cô gái cũng không đáp. Quan huyện nói: "Cô gái này lại là người tốt, không vì người ta nghèo mà đổi lòng." Ông liền xử cho nàng vẫn về với Thế Lộc. Rồi nói: "Quốc Khanh đã đứng vào hàng y quan (giới người có học, được mặc áo đội mũ nho sinh), sao lại không tuân phép tắc? Ta vốn muốn trình lên trên truất bỏ danh phận học trò của ngươi, nhưng vì các thầy ở trường cùng học trò cả trường đến bảo lãnh, nên giữ lại áo khăn cho ngươi. Tám mươi lạng bạc nộp trước kia, giao cho Nguyệt Tiên làm của hồi môn." Thế Lộc và Nguyệt Tiên dập đầu tạ ơn.
Quan huyện cầm bút phán rằng: "Đời nay chẳng phải thời Đường Ngu (thời vua Nghiêu, vua Thuấn, được coi là thời thịnh trị lý tưởng), dân đều xảo quyệt. Dùng mưu khôn riêng để lừa kẻ nghèo, mượn uy thế để làm càn. Kẻ nhẹ lời ít giữ chữ tín, tham của bỏ nghĩa thì nhan nhản khắp nơi. Diệp Vinh có con gái là Nguyệt Tiên; khi chưa sinh, hai nhà đã thương nhau, hứa hôn từ trong bụng mẹ, cắt vạt áo làm tin, thề non hẹn biển bên chén rượu. Khi đã sinh thì giữ lời, trâm và khuyên trao đổi làm lễ hỏi, lại nhờ người mối kết lời thề hôn nhân. Thịnh suy khác đường, năm tháng thoáng qua. Thế Lộc vì cha mất mà gia tư thiếu thốn, đó cũng là số phận lận đận của Nguyệt Tiên vậy! Thói đời nóng lạnh, bỏ nghèo theo giàu, Diệp Vinh nhân người mối đã chết mà bội ước. Đường Quốc Khanh đã được dự vào trường học nhà nước, lẽ ra phải theo lời dạy của thánh hiền, cớ sao lại ức hiếp kẻ mồ côi mà cướp vợ người? Cậy thế hiếp kẻ nghèo, làm trái lẽ trời quá lắm! Trường học có người như thế, là gai góc trong giới sĩ phu, đáng trình lên truất bỏ để dẹp thói điêu ngoa. Song vì các thầy và học trò cả trường bảo lãnh, cho hắn tự sửa mình, tạm giữ ở lại trường. Xét đòi của hắn năm mươi lạng bạc, giao cho Thế Lộc và Nguyệt Tiên làm tiền bù cho nỗi xấu hổ; đòi Diệp Vinh ba mươi lạng bạc, giao cho con rể làm tiền hồi môn. Nguyệt Tiên và Thế Lộc nên cùng hát khúc Đào yêu (bài thơ trong Kinh Thi chúc mừng cô gái về nhà chồng); còn Diệp Vinh và Quốc Khanh thì xét xử theo điều 'bất ưng' (điều luật phạt những việc không nên làm, thuộc tội nhẹ)."
Tôi xem vụ xử này, nếu không phải người có tài lớn thì không làm nổi. Trước lấy việc xử cho thành hôn để lừa họ bỏ bạc ra, rồi cho giam chung để hai người thân yêu nhau, sau mới giữ phép công, lột áo khăn, khiến Quốc Khanh cứng miệng (?) không còn lời nào chống chế. Ngay thẳng không thiên vị, khiến vợ chồng Thế Lộc (?) có của cải đáng kể. Ông giỏi giúp kẻ yếu, trừ kẻ mạnh, vì thế người trong huyện đều phục ông là người tài giỏi và nhân hậu.
Quan phủ doãn (người đứng đầu một phủ, tức tri phủ) họ Đại xử vụ thông gia bị nhận lầm là giặc cướp.
Ở phủ Triều Châu có ba người là Trâu Sĩ Long, Lưu Bá Liêm và Vương Chi Thần chơi thân với nhau. Tình thân như Quản Trọng với Bão Thúc Nha (đôi bạn tri kỷ nổi tiếng thời Xuân Thu), nghĩa nặng đến mức chia vàng cho nhau (Bão Thúc từng nhường phần lời buôn bán cho Quản Trọng). Về sau Chi Thần và Sĩ Long cùng đỗ hương tiến (đỗ kỳ thi Hương, tức đỗ cử nhân), cùng đi chung thuyền lên kinh dự thi Hội (kỳ thi lớn tổ chức ở kinh đô cho các cử nhân). Trâu Sĩ Long lên thuyền, trong lòng buồn bã không vui. Vương Chi Thần an ủi: "Chí của bậc đại trượng phu là ở công danh, ly biệt có gì đáng than!" Sĩ Long nói: "Không phải vì thế. Vợ tôi có mang đã bảy tháng, bấm đốt tay thì tháng Giêng sẽ sinh. Tình vợ chồng, nên không yên lòng." Chi Thần nói: "Nếu là chuyện ấy thì vợ tôi cũng vậy. Nghĩ trời giúp người lành, chắc sẽ được bình an, chẳng cần lo nghĩ." Sĩ Long nói: "Hai ta từ nhỏ cùng học một thầy, lớn lên cùng vào trường học, mới rồi cùng đỗ bảng rồng hổ (bảng thi đỗ), nay hai chị nhà lại cùng có mang, đâu phải là chuyện ngẫu nhiên?" Chi Thần nói: "Anh nói rất phải. Đời có người cùng lòng, chưa chắc đã cùng cảnh ngộ; giống nhau một việc, chưa chắc việc gì cũng giống. Chuyện của chúng ta thật là lạ." Sĩ Long nói: "Nếu anh không chê, mai này nếu cả hai đều sinh con trai thì gọi nhau là anh em; cả hai đều sinh con gái thì gọi nhau là chị em; nếu một trai một gái thì kết làm vợ chồng. Ý anh thế nào?" Chi Thần nói: "Lời ấy anh nói trước điều mà lòng tôi cũng nghĩ vậy." Ông sai đầy tớ lấy rượu, hai người uống thỏa thích, từ đó càng thân thiết.
Đến kinh dự thi Hội, Sĩ Long đỗ tiếp, còn Chi Thần thì thi trượt, bèn từ biệt về trước. Sĩ Long tiễn ra ngoài thành, dặn: "Nay có một lá thư nhà, phiền anh mang về giúp. Việc trong nhà, xin anh lo liệu giúp đôi chút." Chi Thần nói: "Việc nhà anh, tôi tự khắc hết sức, anh đừng bận lòng. Chỉ mong anh gắng sức ở kỳ thi Đình (kỳ thi do nhà vua đích thân ra đề tại điện), tranh hơn thua với ba người đỗ đầu." Hai người lưu luyến chia tay, gạt lệ mà từ biệt.
Chi Thần về đến nhà, thấy vợ là Ngụy thị đã sinh một con trai, đặt tên là Triều Đống. Chi Thần hỏi sinh ngày nào, Ngụy thị nói: "Giờ Thìn ngày rằm tháng Giêng. Nhà ông Trâu cũng cùng ngày ấy, vào giờ Dậu, sinh được một con gái, tên là Quỳnh Ngọc." Chi Thần mừng rỡ, bèn đem thư nhà đến nhà Sĩ Long. Vợ Sĩ Long là Lý thị đã nhận được tin báo chồng đỗ tiếp, nay lại nhận được thư nhà báo bình an, trong thư kể đủ chuyện hứa hôn trên thuyền. Lý thị sai thị tì bày rượu đãi Chi Thần. Từ đó về sau, việc bên ngoài của nhà Sĩ Long, Chi Thần đều đứng ra lo liệu, không chút tư lợi.
Vài tháng sau, Sĩ Long được bổ làm tri huyện rồi về quê, chọn ngày mời Bá Liêm làm mối, hai nhà trao lễ hỏi. Chi Thần đem một hộp vàng (?) và một cây ngọc như ý (vật bằng ngọc có cán cong, tượng trưng cho mọi việc như ý) làm lễ hỏi; Sĩ Long đáp lại bằng một đôi trâm ngọc bích hình chim loan. Đến khi Sĩ Long đi nhậm chức, hai nhà thư từ hỏi han qua lại, tháng nào cũng có. Chi Thần qua mấy khoa thi đều không đỗ, cũng được bổ chức dạy học, dần làm đến đồng tri (quan phó, giúp việc tri phủ) phủ Huệ Châu, tỉnh Quảng Đông. Khi bệnh nặng, ông gửi cho Sĩ Long một lá thư, trong đó không nói gì khác, chỉ ân cần dặn: "Xin nâng đỡ đứa con thơ." Rồi ông mất tại nơi làm quan.
Sĩ Long khi ấy tình cờ đang làm tuần đạo (quan đi tuần xét một vùng gồm nhiều phủ) ở Quảng Đông, nhận được thư thì khóc thương thảm thiết, đích thân đến viếng. Chi Thần làm quan thanh liêm, trong túi chẳng còn gì. Sĩ Long tặng một trăm lạng bạc, lại thay mặt trình lên quan trên, xin cấp phu, ngựa, thuyền dọc đường để đưa linh cữu về quê an táng. Xong việc tang, Sĩ Long muốn đón Triều Đống đến nơi mình làm quan để học. Triều Đống từ chối: "Tang cha chưa mãn, mẹ góa nhà nghèo, làm con sao dám đi xa?" Sĩ Long nghe vậy khen là hiếu thảo, thỉnh thoảng gửi tiền giúp đỡ, khuyên cậu chăm học. Nhưng gia tư ngày một sa sút. Năm mười bốn tuổi, Triều Đống đỗ vào làm sinh viên trường huyện; Sĩ Long nghe tin rất mừng, cũng sai người đến chúc. Từ đó Triều Đống chỉ biết đọc sách, ngồi không ăn mãi thì núi cũng lở, đến nỗi nghèo xơ xác.
Còn Sĩ Long thì làm quan dần lên đến chức tham chính (quan phó của ty Bố chính, coi việc hành chính một tỉnh), vì không có con trai nên xin về hưu. Triều Đống cùng Bá Liêm đến mừng, quần áo rách rưới. Gặp lúc quan phủ quan huyện đến thăm, Sĩ Long tự thấy xấu hổ, trong lòng rất không vui. Triều Đống đã mười sáu tuổi, bèn nhờ Lưu Bá Liêm đến nói, xin chọn ngày cưới. Ông tham chính gây khó dễ, nói: "Lúc cha nó còn sống, tuy đã đưa lễ hỏi nhỏ, nhưng chưa từng làm lễ nạp thái. Nó là con nhà quan, con gái ta là tiểu thư nghìn vàng, hai nhà đều chẳng phải hạng tầm thường. Đã muốn cưới thì phải làm đủ lục lễ (sáu lễ trong việc cưới hỏi: nạp thái, vấn danh, nạp cát, nạp trưng, thỉnh kỳ, thân nghênh)." Triều Đống nghe vậy nói: "Ông ấy đã biết nhà ta nghèo, không xoay xở được, cớ sao lại gây khó dễ như thế? Ta phải gắng sức, nếu may thi đỗ thì ông ấy sao còn giữ con gái lại được!" Rồi chàng không nói gì nữa.
Một hôm, ông tham chính bảo phu nhân: "Con gái nay đã lớn, đến lúc phải gả đi." Phu nhân nói: "Lần trước cậu Vương đến bàn việc cưới, cậu ấy tuy nhà nghèo, nhưng ta chỉ có một mụn con gái, sao không cho cậu ấy về ở rể, chẳng phải hai bên đều tiện sao, cần gì bắt cậu ấy nộp lễ?" Ông tham chính nói: "Ta xem Triều Đống về sau e chỉ là một anh học trò nghèo. Ta ở địa vị này, cần gì một anh học trò nghèo làm con rể? Ta đoán nó không có bạc làm lễ nạp thái, nên mới làm khó. Vả lại nó nói khoác chẳng biết ngượng. Đợi qua một năm nữa, ta nhờ anh Lưu đến nói: đã không làm lễ nạp thái thì bảo nó nhận một trăm lạng bạc mà cưới vợ khác. Ta sẽ chọn cho con gái một nhà danh giá quan lớn khác, để khỏi lỡ dở đời con." Phu nhân nói: "Nó nay tuy nghèo nhưng vẫn ham đọc sách, sau này ắt không thua ai, chỉ vì không biết làm ăn nên mới đến nỗi này. Cha nó tuy đã mất, nhưng lời dặn (?) vẫn còn, sao có thể vì thế mà đổi lời thề?" Ông tham chính nói: "Việc này bà không hiểu đâu, tự ta có cách xử."
Không ngờ con gái ông là Quỳnh Ngọc đứng sau bình phong đã nghe hết. Hôm sau, nàng cùng thị tì Đan Quế ra vườn hoa phía sau xem hoa, thấy Triều Đống đi qua ngoài tường. Quỳnh Ngọc hỏi: "Ngoài tường là ai?" Thị tì đáp: "Là cậu Vương đấy." Hai bên cùng liếc nhìn nhau rồi đi. Quỳnh Ngọc thấy Triều Đống dáng vẻ tuấn tú thanh nhã, chỉ có quần áo rách rưới, trong lòng thầm thích. Ngày thứ hai, nàng lại cùng Đan Quế ra vườn hoa. Triều Đống thấy cô gái mắt sáng như sao, mặt đẹp như trăng, rực rỡ động lòng người, cùng thị tì xem hoa, đoán chắc là Quỳnh Ngọc, nên hôm sau lại đi qua ngoài vườn. Quỳnh Ngọc sai Đan Quế gọi: "Cậu Vương, cậu Vương." Triều Đống sợ người khác trông thấy, không dám lại gần. Thị tì lại gọi. Chàng thấy gọi tha thiết, đoán ắt có chuyện muốn nói, bèn lại sát chân tường; nàng sai mở cửa nhỏ.
Quỳnh Ngọc kể hết những lời cha nói cho Triều Đống nghe. Triều Đống nói: "Mối thân này vốn do cha tôi định, nay tôi tuy nghèo, há lại là kẻ hèn chỉ biết giữ tiền sao? Bạc thì tôi quyết không nhận, mối thân thì tôi quyết không trái lệnh cha mà từ bỏ. Cha nàng muốn bội ước mà gả nàng đi nơi khác, thì cũng tùy cha nàng." Quỳnh Ngọc nói: "Cha thiếp tuy có ý ấy, nhưng thiếp quyết không theo. Chàng hãy chăm chỉ đọc sách, rốt cuộc sẽ được đoàn tụ. Sao chàng không mặc quần áo tử tế một chút, sao lại rách rưới thế này?" Triều Đống nói: "Biết làm sao được." Nàng nói: "Chàng đã không có áo, tối nay hãy đến đây, thiếp có việc muốn hỏi. Sợ có người đến, nay hãy tạm đi."
Triều Đống về, đợi đến lúc khuya khoắt vắng người, đi thẳng đến cửa vườn. Thấy Đan Quế đứng đợi, nói: "Tiểu thư mời cậu vào nói chuyện." Triều Đống nói: "E ông nhà em biết được thì cả hai bên đều mất thể diện." Đan Quế nói: "Ông bà đã ngủ rồi, vào không sao đâu." Triều Đống còn do dự, Đan Quế giục mãi chàng mới vào. Chỉ thấy đã bày sẵn rượu và thức nhắm, nàng bèn giữ Triều Đống ngồi đối diện cùng uống. Chàng không nén được lòng ham muốn, định ôm nàng để chuyện mây mưa (chuyện ân ái). Quỳnh Ngọc nhất quyết không cho, nói: "Buổi gặp hôm nay là vì thương chàng nghèo khó! Đâu phải vì ham muốn riêng mà đến nông nỗi này? Nếu nay cẩu thả chiều theo, thì đến lúc hợp cẩn (nghi lễ vợ chồng cùng uống rượu trong ngày cưới) lấy gì làm bằng?" Triều Đống nói: "Việc này tôi vốn không dám ép, nhưng cha nàng muốn đổi lời thề, gả nàng đi nơi khác, thì biết làm sao?" Quỳnh Ngọc nói: "Cha thiếp dù muốn chọn người khác làm rể, thiếp đâu chịu theo? Người xưa nói: 'Một sợi tơ đã định, sao có thể đổi lại'!" Triều Đống nói: "Lời nàng nói nay rất hợp lẽ, nhưng rốt cuộc tôi vẫn sợ cha nàng dùng thế ép, nàng không cưỡng được." Quỳnh Ngọc nói: "Cha thiếp nếu dùng thế ép, thiếp không theo thì chỉ có chết mà thôi." Rồi nàng nắm tay chàng, cùng thề với trời.
Sau đó hai người lại uống, lúc ấy đã canh ba (khoảng nửa đêm). Cô gái còn nhỏ, uống rượu quá chén (?), say mệt quên cả việc tiễn chàng về, cứ để nguyên áo mà ngủ. Chàng định ra về, Đan Quế nói: "Tiểu thư chưa chào, chắc còn có chuyện muốn nói. Cậu ngồi một lát, đợi tiểu thư tỉnh dậy." Chàng đến nhìn nàng, thật giống như đóa hải đường còn chưa ngủ đủ giấc. Chàng không nén nổi lòng, ôm nàng cùng nằm. Quỳnh Ngọc hơi tỉnh, nói: "Thiếp nhất thời say mệt, sơ suất mất rồi." Chàng xin chuyện chăn gối; nàng cũng đang tình ý quấn quýt, không cự được, bèn cùng ăn nằm. Đêm ấy hai người ân ái mặn nồng, không hay vết đỏ đã thấm cả áo. Nàng nửa đẩy nửa chiều, chàng một tiến một lui. Nàng khẽ rên mấy tiếng, chẳng biết xuân từ đâu tới. Hai người quấn quýt đến lúc gà gáy mới cùng dậy. Quỳnh Ngọc đưa cho chàng ba tấm lụa, một đôi vòng tay bằng vàng, vài đôi trâm bạc. Lúc chia tay, nàng lại dặn đêm sau đến nữa. Từ đó chàng tối đến sáng về, được hơn hai tháng.
Một tối, Triều Đống tình cờ vì mẹ ốm nên không đến. Đan Quế đợi ở cửa, lâu không thấy chàng đến, bỗng nghe có tiếng chân, liền nói: "Cậu đến rồi!" Không ngờ đó là Chúc Thánh Bát, một tên quen nghề trộm vặt, đi ngang qua, nghe thấy bèn xông vào. Đan Quế thấy là kẻ trộm, hoảng hốt chạy vào trong. Thánh Bát đuổi theo; Đan Quế định kêu lên, Thánh Bát rút dao đâm chết nàng rồi xông vào. Quỳnh Ngọc đang ở dưới đèn, thấy kẻ trộm đến, mở cửa chạy ra nhà giữa, nấp vào chỗ tối. Thánh Bát vào phòng, vơ sạch đồ đạc rồi đi.
Đến lúc trời tờ mờ sáng, Quỳnh Ngọc mới gọi mẹ: "Phòng con bị trộm vào." Ông tham chính hỏi: "Sao không kêu lên?" Quỳnh Ngọc nói: "Con thấy nó giết Đan Quế, chỉ còn cách mở cửa chạy trốn, nấp vào chỗ tối, nên không dám kêu." Ông tham chính đi xem, thấy Đan Quế bị giết ở cửa sau, bèn hỏi Quỳnh Ngọc: "Sao Đan Quế lại bị giết ở chỗ này?" Cô gái không trả lời được. Ông rất nghi ngờ. Quỳnh Ngọc vì sợ hãi mà sinh bệnh, không dậy nổi.
Ông tham chính muốn đi báo quan nhưng không có tang vật làm chứng, bèn sai gia nhân là Mai Vượng ra phố dò hỏi khắp nơi. Triều Đống vì mẹ ốm, không có bạc mua thuốc, đem một chiếc vòng tay bằng vàng nhờ thợ bạc Nhiêu Quý đổi lấy bạc. Nhiêu Quý nhận lời nhưng chưa cất vòng đi. Triều Đống vừa ra khỏi hiệu thì Mai Vượng tình cờ đi qua cửa, trông thấy trên bàn hiệu bạc có chiếc vòng vàng, bèn vào hỏi: "Đồ này của nhà ai?" Thợ bạc nói: "Vừa rồi cậu Vương mang đến nhờ tôi đổi lấy bạc." Mai Vượng nói: "Đã muốn đổi bạc thì để tôi mang về, bảo ông chủ tôi cân bạc trả cho cậu ấy." Thợ bạc nói: "Cậu ấy dặn đừng nói ra là của ai, anh cũng đừng nói, kẻo cậu ấy biết lại trách tôi." Rồi đưa vòng cho Mai Vượng.
Mai Vượng mang về nhà, thưa với ông tham chính: "Vật này hơi giống đồ nhà mình, xin mời bà và tiểu thư ra nhận." Phu nhân ra xem, nhận ra ngay: "Đây là của tiểu thư, lấy từ đâu ra?" Mai Vượng nói: "Lấy ở hiệu thợ bạc Nhiêu, là cậu Vương mang đến nhờ ông ấy đổi lấy bạc." Ông tham chính hỏi: "Cậu Vương nào?" Mai Vượng nói: "Chính là cậu Triều Đống." Ông tham chính nói: "Hóa ra thằng này vì nghèo mà đổi tiết tháo, đến nông nỗi này." Ông viết đơn, sai Mai Vượng lên phủ kiện. Đơn rằng:
"Người đứng đơn là Trâu Sĩ Long, kiện về việc bắt cướp. Kẻ hung ác như lang sói là Vương Triều Đống, đứa con hư của cố đồng tri Vương Chi Thần. Vì cha nó quen biết tôi, nên nó qua lại thân thuộc. Bỗng đêm mười một tháng năm, vào khoảng canh hai, nó tụ đảng xông vào nhà, giết thị tì Đan Quế, đuổi con gái tôi phải chạy trốn, cướp sạch của cải đồ đạc. Hôm sau tìm được tang vật gốc là một chiếc vòng vàng, có thợ bạc Nhiêu Quý làm chứng. Xin quan trên đích thân trừng trị, đòi tang vật, bắt đền mạng, trừ hại cho dân lành. Sống chết đều cảm kích. Kính trình."
Lúc ấy Đại Triều Dụng đang làm tri phủ Triều Châu, trong sạch như nước lặng, sáng suốt như trăng thu. Ông lập tức sai lính là Triệu Thắng và Tôn Dũng đi bắt Triều Đống ngay. Sáng hôm sau, Triều Đống làm đơn biện bạch rằng:
"Người làm đơn biện bạch là sinh viên Vương Triều Đống, biện về việc soi rõ kẻ gian. Cha tôi nối nghiệp nhà, khá thông Kinh Thi Kinh Lễ, được đỗ hương tiến, làm quan phó ở phủ Huệ Châu. Làm quan giữ tiết thanh liêm, chỉ để lại cái túi rỗng. Kẻ hèn mọn vô dụng này được có tên ở trường học. Nhạc phụ tôi là Trâu Sĩ Long từng có giao ước hứa hôn từ trong bụng mẹ. Con gái lớn là Trâu Quỳnh Ngọc được hứa kết duyên vợ chồng với tôi. Nhà tôi đưa ngọc như ý làm lễ hỏi, nhà ấy đáp lại bằng trâm loan. Nào ngờ gia cảnh tôi dần sa sút, khó làm đủ sáu lễ. Quỳnh Ngọc trọng nghĩa thương kẻ nghèo, lén cho tôi vòng, trâm và lụa. Nhạc phụ thì ưa giàu ghét nghèo, nhiều lần muốn từ hôn để gả nơi khác, đặt bẫy đã lâu mà chưa có cớ. Nay nhân có giặc cướp, tôi bị đẩy vào hố tai họa; ông muốn dứt duyên cũ, toan kết duyên mới. Giặc giết mạng thị tì, mà lại đẩy mạng con rể xuống hố. Kêu trời soi rõ kẻ gian, tra bắt giặc thật, xử cho con gái ông ấy thành hôn với tôi, phá án vu hãm, cho dân lành yên ổn. Kêu khóc trình bày."
Tri phủ Đại hỏi: "Nếu không phải ngươi giết Đan Quế, thì chiếc vòng vàng này ở đâu ra?" Triều Đống nói: "Vòng vàng là tiểu thư nhà ông ấy cho học trò." Quan phủ nói: "Việc ấy chưa chắc." Triều Đống nói: "Xin cho bắt tiểu thư đến đối chứng." Quan phủ trầm ngâm hồi lâu, hỏi: "Ngươi với Quỳnh Ngọc có tư thông chăng?" Triều Đống nói: "Không dám." Nhưng chàng dường như muốn nói gì, lại liếc nhìn mọi người xung quanh. Quan phủ hiểu ý, liền lui vào gian nhà phía sau công đường, dẫn chàng cùng vào, cho lui hết người hầu, rồi hỏi: "Nếu không tư thông, sao nàng ấy lại cho ngươi nhiều đồ thế?" Triều Đống nói: "Hôm nay nếu không phải mắc oan lớn thế này, học trò quyết không nói ra mà làm tổn đức. Nay gặp việc này, không thể không nói thật." Rồi chàng kể tường tận mọi chuyện một lượt. Quan phủ nói: "Chỉ sợ việc này chưa chắc đã đúng. Ngày mai lúc đối chất, ngươi cứ kể tường tận như thế, xem cha nàng xử thế nào. Ta ắt cho bắt con gái ông ấy đến làm chứng; nếu đúng, ta ắt xử cho thành hôn; nếu sai, ta ắt bắt ngươi đền mạng." Triều Đống dập đầu mấy lần, nói: "Trông cậy đại nhân lo cho chu toàn."
Hôm sau, quan phủ cho gọi Sĩ Long đến xét. Ông đích thân ra đối chất, nói với quan phủ: "Thằng này bất lương, mong đại nhân vì phép triều đình mà giữ đúng luật, xử nó đền mạng." Quan phủ nói: "Lý ở đâu thì giữ phép ở đó; phép đã có thì còn bàn gì đến tình. Triều Đống cũng là con nhà quan, là người tài trẻ của trường học, sao lại phân biệt dày mỏng?" Rồi gọi Triều Đống, bảo: "Cha làm quan thanh liêm, con làm giặc cướp, ngươi nỡ làm nhơ gia phả sao?" Triều Đống nói: "Học trò xưa nay theo lời dạy của Kinh Thi Kinh Lễ truyền lại, ở theo điều nhân, làm theo điều nghĩa, sao lại làm việc đại nghịch ấy!" Quan phủ nói: "Ngươi đã không làm thì tang vật từ đâu ra?" Triều Đống nói: "Con gái ông ấy đưa cho tôi, đâu phải là đồ cướp được!" Sĩ Long nói: "Rõ ràng nó đuối lý không đáp được, lại đổ sang cho con gái tôi." Quan phủ hỏi: "Con gái ông ấy ở chốn khuê phòng sâu kín, ngươi làm sao đến được?" Triều Đống nói: "Việc này có nguyên do." Quan phủ nói: "Có nguyên do gì, kể tường tận ra."
Triều Đống nói: "Tháng ba mùa xuân, học trò nhân có việc đi qua vườn hoa nhà ấy, tiểu thư tình cờ cùng Đan Quế đang xem hoa, hai bên nhìn nhau hồi lâu rồi đi. Hôm sau học trò lại qua chỗ ấy, tiểu thư đã ở đó trước. Nàng sai Đan Quế gọi học trò đến cửa nhỏ vườn hoa, kể rõ cha nàng bàn với mẹ nàng muốn bội hôn để gả nơi khác, định nhờ ông Bá Liêm đến nói, cho một trăm lạng bạc để từ hôn, chỉ có phu nhân không chịu. Tiểu thư thấy học trò quần áo rách rưới, hẹn tối đến nói chuyện. Học trò y hẹn mà đến, Đan Quế đợi ở cửa, đưa vào, bày rượu. Gà gáy học trò ra về, nàng đưa cho một chiếc vòng vàng, mấy chiếc trâm bạc, ba tấm lụa. Lúc chia tay nàng dặn lại đến. Vì thế đêm đến sáng về, đêm nào Đan Quế cũng đợi ở cửa, cho đến nay. Đêm mười một vừa rồi, vì mẹ ốm, tối ấy không đi được, chẳng biết tên giặc nào rình biết, nên mới xảy ra biến này. Tình cờ vì túng thiếu, không có bạc mua thuốc cho mẹ già, nên mang một chiếc vòng vàng nhờ thợ bạc Nhiêu đổi lấy bạc tiêu, bị Mai Vượng lừa lấy đi, nên gieo vạ hãm hại học trò. Mong tổ phụ mẫu (cách học trò tôn xưng quan tri phủ, là bậc cha mẹ của dân ở trên quan huyện) lấy đức hiếu sinh (lòng thương sự sống), nghĩ cha tôi chỉ có mình tôi, mẹ già đang đau ốm, xin quan lo cho trọn việc hôn nhân, tra bắt giặc thật, để giữ đúng hình phép. Ngày sau tôi nguyện ngậm vành kết cỏ (báo đáp ơn sâu) đền ơn."
Quan phủ nói: "Đã như thế, thì đại nhân cũng quản thúc trong nhà không nghiêm, sao trách được học trò này?" Ông tham chính nói: "Đó toàn là lời bịa đặt. Con gái tôi cử chỉ đứng đắn, sao có chuyện ấy?" Quan phủ nói: "Dù không có chuyện ấy, cũng phải cho lệnh ái (con gái ông) ra làm chứng thì phải trái tự khắc rõ ràng như sông Kinh đục sông Vị trong." Triều Đống nói: "Nếu lệnh ái của ông chịu ra đối mặt, tôi mà nói sai thì cam chịu chết."
Sĩ Long trong lòng rất nghi hoặc. Nghĩ việc này là bịa thì: "Lời ta nói với phu nhân, sao thằng này biết được?" Nghĩ việc này là thật thì một là khó nói, hai là tự thấy mất mặt, nên trong lòng do dự không quyết. Quan phủ bèn khích: "Lão đại nhân là người gánh vác kỷ cương triều đình, sao không xét cho kỹ?" Sĩ Long bị khích, nói: "Biết con không ai bằng cha. Nhà có chuyện ấy, học sinh (lời quan tự xưng khiêm nhường) lẽ nào lại không biết chút nào!" Quan phủ nói: "Chỉ sợ có chuyện ấy thì không được hay; còn đã không có chuyện ấy, lệnh ái ra làm chứng một chút thì có hại gì?" Sĩ Long nhất thời không xoay xở được, bèn sai Mai Vượng gọi kiệu đón tiểu thư đến.
Mai Vượng lập tức về nhà, kể lại việc trước cho phu nhân nghe. Phu nhân vào phòng kể hết cho Quỳnh Ngọc; tiểu thư sững sờ. Mấy hôm nay nàng ốm nằm liệt, hoàn toàn không biết cha đã kiện chàng. Lúc đầu nàng không chịu đi, rồi tự nghĩ: "Chàng này nếu ta không ra giải oan thì không sao tỏ rõ được." Mai Vượng lại giục: "Quan phủ đang chờ tiểu thư đến để xét." Tiểu thư bèn ngẩng cao đầu lên kiệu mà đi. Đến cổng thứ hai thì xuống kiệu, vào ra mắt quan phủ.
Quan phủ nói: "Học trò này bảo vòng vàng là cô cho hắn, còn cha cô bảo là tang vật bị cướp. Đúng sai là ở cô, hãy nói cho công bằng." Tiểu thư xấu hổ không đáp. Triều Đống nói: "Đã được nàng thương mà trao cho, nói thẳng ra có hại gì? Nàng nỡ để ta phải chết sao!" Tiểu thư còn non trẻ, vẫn không dám đáp. Quan phủ gõ liên hồi (?), quát mắng: "Học trò này thật đáng ghét, miệng nói đạo Khổng Mạnh mà làm việc của bọn cướp đường, sao đem bao nhiêu lời dối để lừa quan trên? Đánh nặng bốn mươi, xử ngươi tội chết."
Triều Đống lại trở về cái tính trẻ con, nằm lăn ra đất, khóc lớn mà nói: "Tiểu thư ơi, có lúc trước ắt có hôm nay; lời thề đêm ấy nay ở đâu rồi? Nay tôi chịu hình là do nàng hại tôi. Tôi chết thì chẳng tiếc, nhưng nhà còn mẹ già, ai sẽ phụng dưỡng?" Tiểu thư cũng cúi đầu rưng rưng nước mắt, nói: "Vòng vàng là thiếp cho chàng này. Kẻ giết Đan Quế không phải chàng. Tên giặc vào phòng, dưới bóng đèn thiếp thoáng thấy hắn đã ngoài trung niên, có râu." Quan phủ nói: "Lời ấy là công bằng, tha cho ngươi khỏi đánh." Chàng hớn hở đứng dậy, quỳ bên cạnh tiểu thư. Tiểu thư thấy tóc chàng xổ tung, bèn quỳ sát lại búi tóc cho chàng.
Ông tham chính thấy vậy, nghe tiếng nói thì nổi giận, nói: "Con nha đầu này sợ đến hoa mắt, nhìn không rõ, nói bậy cả. Đã nói rõ rồi (?)." Tiểu thư thấy cha giận, không dám nói nữa. Quan phủ nói: "Lệnh ái đã sợ đến hoa mắt nhìn không rõ, chắc lão đại nhân nhìn rõ. Lão đại nhân giữ chức tham chính, quyền chức còn nặng hơn học sinh, chi bằng tự ông xử học trò này tội chết, chẳng tiện hơn sao, cần gì học sinh phải nói nghìn lời vạn lời? Huống chi Đan Quế làm Hồng Nương đợi trăng cho học trò này (Hồng Nương là thị tì giúp Trương Sinh và Thôi Oanh Oanh lén hẹn hò trong truyện Tây Sương ký), hắn nỡ nào giết nàng?" Ông tham chính nói: "Con gái tôi còn nhỏ, lẽ nào lại có chuyện Tây Sương sao?" Quan phủ nói: "Ông bảo không có chuyện Tây Sương, nhưng tình thật đã lộ ra lúc nàng búi tóc cho hắn rồi, cần gì phải khổ công cãi. Theo lời ông thì phải xử học trò này tội chết mới vừa lòng ông." Ông tham chính nói: "Biết tội rồi, biết tội rồi! Tôi không nên đẻ ra đứa con gái hư hỏng làm chuyện này. Xin lão đại nhân xử cho công bằng."
Quan phủ nói: "Theo ý tôi, ông với cha hắn xưa có tình bạn đồng môn tốt đẹp, học trò này lại có lời hứa hôn từ trong bụng mẹ, thêm nữa trai có lòng gái có ý, chi bằng cho hai người thành vợ chồng. Một là giữ được chữ tín ngày trước, hai là được lòng hai đứa trẻ, thật vẹn cả đôi đường." Ông tham chính nói: "Theo lời hắn thì cái chết của Đan Quế tuy không phải hắn giết, nhưng thật là do hắn gây ra. Phải để hắn tìm ra tên giặc mới thoát được tội; nếu không, lòng tôi rốt cuộc khó nguôi." Quan phủ nói: "Tên giặc dễ tra ra thôi, đợi bảy ngày sau ắt sẽ bắt được. Sau đó chọn ngày cưới." Ông tham chính hậm hực ra về. Quan phủ cho chàng và nàng đều về nhà.
Đêm ấy, Triều Đống về nhà, thắp hương khấn cha: "Con chẳng may mắc phải tai họa này, chịu tiếng xấu. Chẳng biết tra tên giặc ở đâu, rốt cuộc việc không xong. Cha nếu có linh thiêng, xin bảo cho rõ." Khấn xong đi ngủ, mơ thấy cha ngồi ở nhà giữa. Triều Đống bước tới vái chào, cha ném một thẻ tre xuống đất, được quẻ "thánh" (trong lối gieo quẻ ở đền miếu, quẻ thánh là quẻ thần linh chấp thuận), thẻ nằm thành hình như chữ "bát" (số tám). Triều Đống chạy lại nhặt lên thì cha đi ra. Rồi chàng tỉnh giấc.
Ông Đại lui khỏi công đường, trong lòng suy nghĩ: "Lấy kế gì để tra ra tên giặc này?" Đêm ấy ông mơ thấy một người đội mũ cao, thắt đai rộng (trang phục của quan lại), đến trước vái tạ: "Con tôi bất tài, đội ơn ngài vun đắp nhiều." Rồi ném thẻ tre mà đi. Ông Đại nhìn, thấy được quẻ thánh, thẻ nằm hình chữ bát. Tỉnh dậy ông nghĩ: "Tên giặc nếu không phải họ Chúc (chữ 'chúc' cũng có nghĩa là khấn vái) thì tên là Thánh hoặc tên là ... (?)."
Sáng hôm sau ông lên công đường, sai người: "Mời cậu Vương đến đây, có việc cần bàn." Triều Đống nghe gọi, liền mặc áo thường vào phủ ra mắt quan phủ. Quan phủ nói: "Hãy thay áo khăn nho sinh rồi gặp." Quan phủ lui vào trong tiếp, chào hỏi xong mời ngồi. Triều Đống không dám, quan phủ nói: "Ở nha riêng, ngồi bên cạnh không sao." Triều Đống mới ngồi. Quan phủ nói: "Đêm qua ta mơ thấy một người đội mũ cao, thắt đai rộng, vái tạ ta, rồi ném thẻ tre xuống đất, được quẻ thánh, thẻ nằm hình chữ bát." Triều Đống nói: "Đó là cha con cảm đức của đại nhân, đặc biệt đến tạ ơn. Môn sinh đêm qua cũng đã thắp hương khấn cha, xin báo cho biết tên giặc. Liền mơ thấy cha mũ áo ngồi ở nhà giữa, con vào vái chào, cha cũng ném thẻ xuống đất rồi đi. Giấc mơ của con hợp với giấc mơ của tổ phụ mẫu, nghĩ tên giặc ắt ẩn trong đó."
Quan phủ nói: "Canh năm ta nghĩ kỹ: tên giặc này nếu không phải họ Chúc thì tên là Thánh hoặc tên là ... (?), còn hình chữ bát thì có lẽ là hắn đứng thứ tám trong nhà. Hiền khế thử nghĩ xem, có ai tên như thế không?" Vừa lúc có một tên môn tử (người hầu giữ cửa nha môn) đứng bên, nghe vậy thưa: "Quan trước là ông Lưu đã bắt được một tên trộm vặt, tên là Chúc Thánh Bát. Sau vì phạm tội lần đầu, chỉ thích chữ vào cánh tay rồi tha." Quan phủ nói: "Chính là người này, không còn nghi ngờ gì!" Ông liền lên công đường, dùng bút son viết lệnh bắt, sai hai người đi bắt hắn về.
Lính đến cửa nhà Thánh Bát, thấy Thánh Bát vừa ra khỏi cửa, hai người xông tới, một tay túm chặt, khóa xích giải đi. Quan phủ nói: "Đồ súc sinh, đêm tối giết người cướp của, gan lớn thật!" Thánh Bát nói: "Tiểu nhân xưa nay giữ phép, không hề có việc ấy." Quan phủ nói: "Ngươi xưa nay giữ phép, sao quan trước là ông Lưu lại bắt mà thích chữ vào tay?" Thánh Bát nói: "Ông Lưu bắt lầm, xét rõ rồi tha." Quan phủ nói: "Vì ngươi phạm lần đầu nên thích chữ vào tay rồi tha. Nay lại không chừa, giết thị tì cướp của. Đánh nặng bốn mươi, khai thật ra." Thánh Bát chối quanh không khai. Quan cho kẹp tra tấn, hắn vẫn không chịu nhận.
Quan phủ thấy bên lưng hắn có hai chiếc chìa khóa, sai người hầu lấy lại, rồi hỏi: "Nhà hắn có cha mẹ vợ con không?" Người hầu thưa: "Không có cha mẹ, có vợ con." Ông sai hai người đến thẳng nhà hắn, dặn riêng: "Cứ thế này, theo kế mà làm. Nếu để lộ, mỗi người bị đánh nặng ba mươi và cách chức." Hai người cầm chìa khóa đến nhà hắn, nói: "Chồng chị hôm nay lên nha đã nhận có cướp của nhà họ Trâu, đưa chìa khóa này, chị mở rương ra, theo danh sách lấy ra tang vật gốc." Vợ hắn tưởng thật, bèn mở rương, theo danh sách lấy ra trả. Hai người gánh về công đường. Thánh Bát sững sờ, không còn lời chống chế, bèn khai: "Đêm ấy tiểu nhân đi qua cửa nhỏ vườn hoa nhà họ Trâu, tình cờ Đan Quế gọi: 'Cậu đến rồi.' Tiểu nhân xông vào, nó định kêu lên, nên giết đi, cướp của là thật." Quan liền sai người mời ông tham chính đến công đường, nhận rõ bốn mươi chiếc áo màu, ba mươi chiếc váy màu, một món đồ trang sức bằng vàng, một hộp đựng đồ trang điểm bằng bạc, lược ngà, gương đồng, nhận về đủ cả.
Ông Đại phán rằng: "Xét Chúc Thánh Bát xưa nay quen nghề trộm cắp, hung hăng hại dân; trong hồ sơ tội trạng chồng chất như vảy cá, đã bị thích chữ mà không chừa. Hắn buông tay trộm cướp, trong vườn hoa bỗng nổi lòng lang sói, giết thị tì mà vào, cướp của cải làm lợi cho mình, hại Triều Đống suýt bị trói vào ngục đến nỗi lỡ hôn nhân. Tang vật gốc đều còn đủ, xử tội đại tịch (tội chém đầu) là đúng. Trâu Sĩ Long uổng đứng trong hàng mũ áo, lòng tàn nhẫn mà chẳng đoái đến danh nghĩa, chán nghèo tham giàu, nghĩ chuyện từ hôn mà muốn bội lời thề cũ. Ông quản thúc trong nhà không nghiêm, đến nỗi gái lỡ thì trai chưa vợ lén trao gửi cho nhau; phòng giữ lỏng lẻo, để cho họ đội trăng đạp sao lén qua lại. Thị tì vì thế mất mạng, con rể suýt chịu cực hình. Lẽ ra phải chiếu luật mà xử, nhưng tiếc ông đã thôi làm quan, tuổi lại già, tạm theo luật giảm nhẹ, xử ông theo điều bất ưng (?). Vương Triều Đống không có tội mà chịu nhiều khổ nhục, đáng được miễn xử. Trâu Quỳnh Ngọc giữ mãi lòng tốt mà nối lại lời thề cũ, vẫn xử cho thành hôn, để vợ chồng noi theo đạo chồng xướng vợ họa mà cùng nhau đến bạc đầu, khiến lời thề non biển được trọn một lòng."
Vương Triều Đống chọn ngày thành hôn. Vợ chồng hòa thuận, thờ mẹ rất hiếu. Năm sau đi thi được đỗ kỳ thi Hương. Lên kinh thi Hội, lại đỗ liền trên bảng vàng. Được làm quan hành nhân (chức quan lo việc đi sứ, truyền chiếu chỉ của vua), những việc sau chưa kịp bàn.
Tôi xem ông Đại xét xử kỹ càng, phát hiện được kẻ gian ở chỗ ngoài ý nghĩ; còn ông Trâu mù tối trong việc biết người, không đoán được về sau. Triều Đống nhất thời gặp nạn, may được quan thanh liêm sáng suốt xét xử vô tư; dù dần sa vào cảnh thanh bần, nhưng gặp thời vận mà rốt cuộc thành người có ích lớn. Người xem người, há có thể lấy lúc vận tối mà luận anh hùng! Vụ xử này không chỉ có ích cho việc răn kẻ làm ác, mà còn rất đáng để người muốn biết người soi xét, người ta há không nên xét kỹ sao!
Quan huyện họ Triệu xử vụ hai nhà lấy hai chị em ruột kiện nhau về việc hôn nhân của con.
Ở huyện Thanh Hà, phủ Hoài An, Long Quang sinh hai con gái: con lớn tên Mỹ Ngọc, lấy Tiền Bội; con nhỏ tên Mỹ Trân, lấy Tư Khánh. Mỗi người đi lấy chồng được sáu bảy năm, Mỹ Ngọc sinh con trai là Tiền Minh, Mỹ Trân sinh con gái là Tái Anh, hai đứa cùng tuổi. Khi mới năm tuổi, nhân ngày sinh nhật cha mẹ, hai chị em đều dẫn con về mừng. Hai chị em ngày thường vốn hòa thuận. Chị thấy con gái em khôn ngoan lanh lợi, em thấy con trai chị tuấn tú khỏe mạnh, nhân đó hứa gả cho nhau. Ngay tại chỗ hai chị em cắt vạt áo định ước, người anh em trai của họ (cậu của hai đứa trẻ) là Long Tường làm mối. Mấy tháng sau ai về nhà nấy, Long Tường đứng ra nói, rồi đưa lễ định hôn.
Về sau, nhà Tiền Bội ngày một túng quẫn. Tư Khánh biết thế, bèn đem con gái hứa gả cho Lý Hiền, đã làm lễ nạp thái. Tiền Bội nhờ Long Tường đến nói, Tư Khánh chỉ giữ Long Tường lại uống rượu, chẳng hề lay chuyển. Tiền Bội ngày ngày ngóng tin, mãi không thấy, nghĩ mối thân đã định từ trước, đành làm đơn kiện lên huyện rằng:
"Người đứng đơn là Tiền Bội, dân huyện này, kiện về việc bội ước làm tuyệt dòng thờ cúng tổ tiên. Năm trước tôi nhờ mối là Long Tường, đem vòng bạc khuyên vàng hỏi con gái lớn của Tư Khánh là Tái Anh làm vợ cho con trai tôi là Tiền Minh, qua lại đã nhiều năm. Nay trai đã lớn gái đã khôn, tôi nhờ mối giục làm lễ cưới. Nào ngờ kẻ ác thấy nhà tôi sa sút, lại nhận sính lễ hậu của nhà giàu Lý Hiền, ép tôi làm giấy từ hôn. Cả nhà kinh hoàng đau xót, thương tôi chỉ sinh được một con. Cưới dâu là để nối dòng, nay gặp biến cố thù hằn này, thề không đội trời chung. Khẩn xin ông lớn thương kẻ nghèo, trừ kẻ ác, cho con tôi được cưới, thì âm công (phúc đức ngầm) để đến muôn đời. Kính trình."
Triệu Sĩ Đăng đang làm quan ở huyện này, nhận đơn, cho bắt Tư Khánh đến. Tư Khánh làm đơn biện bạch rằng:
"Người làm đơn biện bạch là Tư Khánh, biện về việc giữ đúng phép nước và luân lý. Con gái tôi là Tái Anh, nhờ dượng của nó là Tiền Bội làm mối, hứa gả cho cháu ông ta là Tiền Trung làm vợ. Không may cha con Tiền Trung lần lượt qua đời, ông ta lại ép gả cho con trai mình là Tiền Minh. Tôi không chịu, nên gả nơi khác. Tôi nghĩ họ hàng trên dưới tuy có khi được phép kết đôi, nhưng anh lấy vợ của em thì luân lý đảo lộn. Xin quan trên chiếu luật xét rõ, ngăn điều loạn, trừ kẻ mạnh. Kính biện."
Quan huyện nhận đơn biện. Hôm sau cho gọi, hai bên đều đến đủ. Quan huyện gọi Tư Khánh, hỏi: "Ngươi có một đứa con gái đã hứa cho Tiền Minh, sao lại đổi ước gả lần nữa?" Tư Khánh nói: "Lúc ấy tiểu nhân hứa gả con gái cho cháu ông ta là Tiền Trung; Trung chết thì gả nơi khác, là lẽ thường." Tiền Bội nói: "Lúc đưa lễ hỏi có thư mối làm bằng, sao lại hứa với cháu tôi là Tiền Trung? Toàn là lời che đậy. Mong ông lớn xử trả con gái cho con trai tôi cưới, để nối dòng họ, thì âm đức cao ngang trời." Quan huyện nói: "Long Tường, ngươi là người mối, ai đúng ai sai, hãy nói cho công bằng." Long Tường nói: "Năm trước hai chị tôi về mừng sinh nhật cha tôi, đều dẫn con đến, tự nguyện kết hôn. Sau đó đem vòng bạc khuyên vàng, nhờ tiểu nhân đưa lễ hỏi, là thật."
Quan huyện nói: "Đã như thế, thì vợ Tư Khánh và vợ Tiền Bội là chị em ruột, con của hai chị em ruột theo luật không được kết hôn, phải cho ly dị. Tư Khánh lúc đầu không cẩn thận, nhận lễ hỏi rồi lại bội ước về sau, đánh nặng ba mươi. Tiền Bội kết hôn trái luật, đánh nặng mười gậy." Rồi cầm bút phán rằng: "Xét vợ Tư Khánh và vợ Tiền Bội là chị em ruột. Lễ nghiêm ngặt về việc hôn phối, luật lệ rõ ràng chặt chẽ. Tư Khánh đã nhận lễ hỏi vòng khuyên của Tiền Bội thì không nên đổi ý gả sang họ khác. Nhưng Tái Anh với Tiền Minh thật là anh chị em con dì, sao có thể trái điều cấm mà thành hôn? Hai bên đều bịa lời dối, đều đáng xử đánh trượng. Của sính lễ sung vào công quỹ, trai gái phải ly dị."
Tôi xem hai họ Tư và Tiền, lúc đầu vì tình thương riêng mà kết hôn, rốt cuộc vì kiện tụng mà phải lìa nhau. Người lo việc hôn nhân nên cân nhắc theo lễ và luật, chớ vội vàng mà quyết, cẩn thận từ lúc đầu, lo xa đến lúc cuối, nên lấy việc này làm gương.
Quan huyện họ Chương xử vụ tranh hôn vì tật nguyền.
Ở huyện Thái Bình, phủ Ninh Quốc, Lã Trí sinh hai con gái: con lớn tên Thục Cô, hứa gả cho Diêu Kiệt; con thứ tên Mỹ Cô, hứa gả làm vợ con trai trưởng của Hà Tiêu là Hà Nam. Sáu lễ đã làm xong được ba năm thì Mỹ Cô bước lên lầu, trượt chân ngã xuống, gãy chân trái. Chạy chữa thuốc thang mới khỏi, nhưng đi lại hơi khập khiễng. Hà Tiêu nghe biết, bèn mưu tính đòi lấy cô con gái lớn, làm đơn kiện lên huyện rằng:
"Người đứng đơn là Hà Tiêu, dân huyện này, kiện về việc bội nghĩa, coi thường phép nước. Năm trước tôi nhờ mối là Quế Phương, hỏi con gái lớn của kẻ gian hào Lã Trí là Mỹ Cô làm dâu cho con trai út, đã nhận của tôi mười lạng bạc lễ nạp thái và hai chiếc trâm vàng, xóm giềng họ hàng ai cũng biết. Nào ngờ kẻ hào ác ấy tháng này lén nhận sính lễ hậu của Diêu Kiệt, đem con gái gả lần nữa. Tôi nghĩ: con gái đã nhận lễ một nhà thì không nhận nhà thứ hai, ấy là lẽ thường của đạo người. Tham của nhận lễ hậu thì luật pháp còn đâu? Xin quan trên ra tay như sấm sét, để chỉnh lại phép tắc. Kính trình."
Chương Tập Khổng đang làm quan ở đây, ghét thói đời bạc bẽo ấy, bèn nhận đơn, phát thẻ lệnh gọi đến. Lã Trí làm đơn biện bạch rằng:
"Người làm đơn biện bạch là Lã Trí, biện về việc bị bịa đặt vu hãm. Tôi sinh hai con gái, con lớn hứa gả cho Diêu Kiệt, con thứ hứa gả cho con trai út của Hà Tiêu, thư mối của hai nhà còn làm bằng. Vì con gái thứ xuống lầu trượt ngã, bị thương chân trái, kẻ thông gia gian xảo nhờ mối nhiều lần xin đổi. Tôi không chịu, hắn bèn bịa lời kiện dối. Xin quan xét kỹ, phân rõ phải trái, để dứt mối kiện tụng. Kính biện."
Quan nhận đơn biện, cho hai bên cùng người mối đối chất. Quan huyện bảo Quế Phương: "Hai nhà đã kết nghĩa Chu Trần (làm thông gia với nhau — theo điển thôn Chu Trần chỉ có hai họ đời đời lấy nhau), nay mỗi bên đua nhau viết đơn, ai cũng có lý của mình. Ngươi là người mối, phải giữ lẽ công bằng, chớ để hai nhà húc sừng nhau. Hà Tiêu vốn hỏi con gái lớn hay con gái thứ?" Quế Phương nói: "Vốn hỏi con thứ, nhưng con thứ tuổi hơi nhỏ, dường như không cân xứng; con lớn thì tương xứng, có vẻ hợp hơn. Vả lại Diêu Kiệt còn nhỏ tuổi, đem con thứ gả cho thì hai nhà đều tiện."
Quan huyện nói: "Tên này đáng ghét, lời nói lấp lửng, ở nhà nói năng há chẳng hai mặt? Khiến hai nhà như nước với lửa đều là lỗi của ngươi. Đã bảo không cân xứng, sao lúc ấy lại đứng ra mai mối? Sao đợi đến khi người ta gãy chân rồi mới nói thế? Đánh nặng hai mươi để răn kẻ không ngay thẳng. Hà Tiêu đã hỏi con gái nhỏ, sao lại vì người ta què chân mà ép đổi lấy con gái lớn? Điều ngươi không muốn thì ai muốn? Xét đánh mười gậy để răn kẻ gian điêu."
Ông phán rằng: "Vợ chồng ở đời là do trời kết hợp, đâu phải sức người can dự được! Con gái nhỏ của Lã Trí là Thục Cô (?) bị thương ở chân sau khi đã hứa hôn, ấy cũng là trời, là mệnh. Hà Tiêu đáng phải rước về, để thuận theo ý trời. Sao lại làm bậy gây ra kiện tụng, làm trái phong hóa? Lã Trí có lý, miễn tội, miễn đánh. Hôn sự vẫn theo như đã bàn trước, không được thay đổi. Hà Tiêu bị xử theo điều bất ưng, lấy lời khai làm bằng."
Tôi xem Lã Trí (?) bụng dạ bạc bẽo, tâm địa bất nhân, đã phải quả báo có nàng dâu què, sao không yên phận theo mệnh trời, mà còn ngang ngược, gây rối tranh giành con dâu của người khác? May mà ông Chương trong sạch sáng suốt, nên kẻ mạnh không được buông thói gian, kẻ yếu không bị hại. Trừng trị thích đáng, muôn dân đều khen phục.
Quan thôi quan (quan coi việc xét xử hình án của một phủ) họ Tần xử vụ người lương lấy người tiện (người lương là dân thường tự do; người tiện là kẻ có thân phận thấp hèn như tôi tớ, nô bộc — luật cấm hai hạng này lấy nhau).
Ở huyện Thường Thục, phủ Tô Châu có họ Đinh, đời nối đời đỗ đạt, dòng dõi nhà nho nối tiếp nhau. Trong họ có Đinh Tước, gia tư sa sút, chẳng theo lời dạy của tổ tiên, đảo lộn cương thường (những đạo lý căn bản giữa người với người), trong lòng chỉ biết có lợi, chẳng biết có nghĩa. Ông sinh con trai là Đinh Dự, mười bảy tuổi mà chưa bàn chuyện cưới hỏi. Gần đó có Vương Quý, ông nội là Dương Phúc từng làm gia nhân cho nhà quan cấp sự (chức quan can gián vua, xem xét tấu chương) họ Vương, nhân đó đổi sang họ Vương. Ông ta khá giỏi tích góp; sau khi quan cấp sự mất, Vương Phúc xin ra ở riêng, dần dần gây dựng cơ nghiệp. Truyền đến tay Vương Quý thì gia tư lên đến hàng vạn, có hai con trai một con gái.
Đinh Tước tham của nhà ấy, cho con trai kết hôn với con gái nhà ấy, không hề cho người trong họ biết. Bỗng dưng làm sáu lễ, hôm sau cưới luôn, của hồi môn tính bằng nghìn lạng vàng. Người trong họ không hiểu vì sao; sau biết là con gái Vương Quý thì các bậc tôn trưởng đều đến tận cửa chửi mắng. Cha con Đinh Tước không dám ra mặt. Người đứng đầu nhà thờ họ làm đơn tố cáo lên huyện rằng:
"Người tố cáo là Đinh Văn Nghĩa cùng những người khác, tố về việc kết hôn trái luật. Trai gái sang hèn, luật cấm lấy nhau. Nay cháu tôi là Đinh Tước, lòng bị lợi lộc hun đốt, chẳng đoái cương thường, tin chặt lời khéo của Chu Đại (?) xúi giục, không kể đến sự ngăn cấm giữa người lương và kẻ tiện, cưới con gái út của Dương Quý, kẻ tôi tớ nhà họ Vương, làm vợ cho con trai trưởng là Đinh Dự. Làm rối loạn nhân luân, trái với luật pháp. Tôi sợ bị liên lụy, nên tố cáo lên."
Quan huyện Thường Thục đang về kinh chầu vua, thôi quan Tần Bỉnh Trung tạm giữ ấn thay. Ông bình sinh rất ghét kẻ phá phép loạn kỷ cương, liền phát thẻ lệnh bắt đủ người liên quan đến đợi xét. Ông Tần lên công đường, lính dẫn người ra trình. Ông Tần nói: "Ngươi là danh gia có thế phiệt (dòng dõi quan lại, có công trạng hiển hách), sao lại kết thông gia với hạng người này, há chẳng làm nhơ gia phả của ngươi sao?" Đinh Tước nói: "Vương Quý là người cùng họ với cố cấp sự Vương Lân Thụy, bàn về xứng đôi thì tương đương, bàn về thế phiệt thì cân xứng." Tộc trưởng nói: "Ông nội Vương Quý tên là Phúc, vốn họ Dương, vào nhà quan cấp sự họ Vương làm nô, quan cấp sự cho mang họ Vương, sao lại là người cùng họ với quan cấp sự? Nếu là người cùng họ quan cấp sự thì bọn già chúng tôi đâu dám nói gì." Vương Quý nói: "Ông nội tiểu nhân tên là Vương Triều Hiển, không có ai tên Phúc. Đây đều là những người trước kia có thù cũ với tiểu nhân, nay cố bịa lời dối để kiện, nhằm ngăn trở hôn nhân."
Ông Tần nói: "Ngươi đã cùng tông với quan cấp sự họ Vương thì ắt có gia phả, mang gia phả đến xem thì sẽ rõ. Nếu không có gia phả thì ắt là họ giả." Vương Quý nói: "Gia phả vốn có, nhưng năm trước nhà bị cháy, đã bị thiêu mất." Ông Tần nói: "Nhà ngươi bị cháy thì các chi khác ắt có, mượn đến cho xem." Vương Quý nói: "Người trong họ nhiều kẻ ganh ghét, gặp việc này họ cũng không chịu cho mượn." Ông Tần nói: "Toàn là lời vá víu che đậy. Đinh Tước và Vương Quý mỗi người đánh hai mươi, trai gái phải ly dị." Đinh Tước nói: "Trai gái đã thành hôn được nửa tháng, sao có thể ly dị?" Ông Tần nói: "Ngươi không nghĩ tổ tông mình là bậc người thế nào sao? Nay cưới con gái kẻ tôi tớ về, lại để nàng làm chủ việc nhà (?), thì tổ tông ngươi sẽ vui lòng hưởng lễ cúng, hay sẽ quở trách? Theo luật lệ phải ly dị, không kể đã thành hôn bao lâu." Tộc trưởng dập đầu tạ ơn: "Ông lớn thật như trời xanh, xử rất công bằng. Không chỉ chúng tôi đội ơn, mà tổ tông dưới suối vàng cũng sẽ kết cỏ báo đáp."
Ông Tần phán rằng: "Kinh Thi mở đầu bằng bài Quan thư (bài thơ ca ngợi đạo vợ chồng), vì nhân luân là việc lớn; Lễ nghiêm ngặt về việc mai mối, vì danh phận là điều trước hết. Cho nên dòng dõi hai nhà cần tương đương, vợ chồng nên xứng đôi. Luật lệ nghiêm ngặt, há dung mảy may sai lệch; phép vua chỉnh tề, ai dám làm càn? Nay Đinh Tước thuộc dòng dõi danh gia, mà không biết chọn chỗ xứng đôi; Vương Quý vốn gốc tôi tớ, lại dám càn rỡ nhận lời thành hôn. Lợi lộc đốt lòng, chẳng đoái đến việc làm vấy bẩn ngọc trắng; dùng của hồi môn hậu để níu kéo nhà trên, mượn lời là sợi chỉ hồng (theo truyền thuyết, sợi chỉ đỏ do ông Tơ buộc chân đôi vợ chồng định sẵn) ràng buộc. Như cỏ lau dựa vào cành ngọc, chẳng thấy than rằng nhân duyên không xứng; như chim thường theo đuôi phượng ngũ sắc, nào biết sánh đôi là không hợp. Cỏ thơm cỏ hôi chẳng phân biệt, ngọc với đá lẫn lộn. Như bắt chước Hầu Cảnh xin cưới (Hầu Cảnh là tướng thời Nam Bắc triều, xin cưới con gái các họ danh giá Vương, Tạ, bị vua Lương từ chối vì dòng dõi không xứng), thật là phá hỏng luật pháp của Tiêu Hà (tể tướng đầu nhà Hán, người soạn bộ luật nhà Hán). Chồng chẳng ra chồng, vợ chẳng ra vợ, đều đáng phạt đánh trượng; lương ra lương, tiện ra tiện, mỗi bên xử trả về nhà mình."
Tôi xét: vụ xử này rất có quan hệ đến phong tục đời nay. Gần đây người ta kết thông gia, trước hết đo xem gia tư có giàu có hay không, sau đó chọn xem dung mạo cô gái có đoan trang hay không; hai điều ấy hễ được một, thì chẳng hề nghĩ đến xuất thân là hạng người nào, dù là kẻ hèn mọn (?) cũng kết lời thề hôn nhân. Điều ấy trái với lòng người quân tử đã lâu rồi. Mà ông Tần xử như thế này thì thói bạc bẽo có thể vãn hồi, nếp thuần hậu có thể vươn tới, xứng đáng gọi là người chấn chỉnh được kỷ cương.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video