Thiên 6 — Quyển 6 — Án trộm cắp, cướp giật, cường đạo

 Quyển sáu

 Loại án trộm cắp

 **Huyện doãn họ Phùng xử tấm bia gỗ, truy tìm lại vải**

 Ở huyện Sùng Nhân, phủ Phủ Châu có Ngô Gia Khánh, vợ là Lâm thị, nhà khá giàu có. Ông sinh được con trai là Úc Văn. Năm Úc Văn mười tám tuổi, Khánh cưới cho con một người vợ họ Lôi. Vợ chồng hòa thuận, hiếu thảo với cha mẹ chồng.

 Một hôm, Khánh bảo Úc Văn: "Nhà ta tuy dư dả, nhưng cha nghĩ gây dựng cơ nghiệp thì khó như lên trời, còn để sa sút thì dễ như lửa đốt sợi lông. Nay trong nhà người ăn thì đông mà nguồn thu thì ít. Cha sợ thu không đủ chi, đâu thể cứ ngồi giữ của mà không tính chuyện làm ăn? Con nay đang tuổi trai tráng, đúng lúc lập nghiệp. Cha muốn cho con ra ngoài buôn bán, nếu kiếm được chút lời thì cũng đủ nuôi nhà. Không biết ý con thế nào?"

 Úc Văn thưa: "Cha đã dạy thì con xin đi ngay. Có điều con chưa biết buôn mặt hàng nào thì dễ?" Khánh nói: "Ở Thành Đô đất Tứ Xuyên, vải dệt khung cửi bán chạy nhất. Con cầm một trăm lạng bạc (lạng: đơn vị đo bạc theo cân, khoảng ba mươi bảy gam) làm vốn, sang Phúc Kiến mua vải rồi đem sang Tứ Xuyên bán. Chưa tới một năm là về được."

 Úc Văn vâng lời cha, nhận một trăm lạng bạc, đến vùng Thiệu Vũ mua được bảy gánh vải. Chàng từ biệt cha mẹ, vợ con, sang Tứ Xuyên bán vải. Đêm nghỉ sáng đi, vài tháng thì tới Thành Đô. Chàng tìm được quán trọ của Trương Hoa ở ngoài cửa Đông thành, dỡ hàng ra bán.

 Chưa được hai ngày, Úc Văn nghĩ mình đi xa nhà, trong lòng buồn bực, bèn sai đứa hầu nhỏ đi mua rượu về uống cho khuây. Gắng uống mấy chén, chàng bất giác say mèm, nằm vật ra ngủ. Không ngờ nhà bên cạnh quán Trương Hoa có kẻ tên Lưu Thắng. Hắn thấy Úc Văn say rượu, khoảng canh ba (khoảng mười một giờ đêm đến một giờ sáng) lấy trộm mất ba gánh vải.

 Sáng ra Úc Văn tỉnh rượu dậy mới biết bị mất trộm. Chàng gọi ngay chủ quán mà nói: "Ta vào trọ quán ông, đêm qua say rượu thì ông giở trò bất lương, thông đồng với kẻ trộm lấy mất ba gánh vải. Người xưa có câu 'chủ nhà có mắt, khách không có mắt', lại có câu 'ở nhà nhờ cha mẹ, ra ngoài nhờ chủ trọ'. Ông là người coi giữ, khó chối được trách nhiệm. Ông hãy tra xét giúp ta, nếu không ta lên huyện kiện thì hối không kịp."

 Trương Hoa đáp: "Tôi mở quán trọ, cơm áo nhờ cả vào khách, lẽ nào lại thông đồng với trộm để lấy hàng của khách?" Úc Văn không nghe, làm đơn kiện lên huyện Thành Đô. Đơn viết:

 "Người đứng đơn kiện: Ngô Úc Văn, người huyện Sùng Nhân, tỉnh Giang Tây. Kiện về việc thông đồng với kẻ trộm lấy vải. Tôi buôn vải dệt, sang Tứ Xuyên bán, tình cờ vào nghỉ ở quán Trương Hoa. Nào ngờ kẻ ác thấy của thì muốn lợi cho mình, ức hiếp tôi là khách lẻ loi, thông đồng với trộm lấy ba gánh vải. Hắn hại tôi nghèo khó, phải tay trắng về nhà. Khẩn xin quan dùng hình nghiêm truy xét, diệt trộm để khách buôn được thông đường (?). Kính trình."

 Bấy giờ quan huyện là Phùng Sĩ Kỳ. Xem đơn xong, ông nói: "Có tang vật mới xử được. Nay không có tang chứng thì xử làm sao?" Ông không nhận đơn. Úc Văn van nài mãi, quan đành nhận.

 Hôm sau, Trương Hoa làm đơn biện bạch: "Người đứng đơn: Trương Hoa, dân huyện này. Trình về việc bị vu hãm. Tôi mở quán trọ, làm ăn đúng bổn phận. Ngô Úc Văn buôn vải tới nhà tôi nghỉ trọ, chỉ vì ham rượu, say ngủ nên bị trộm vải. Y lại bịa chuyện tôi thông đồng với trộm mà kiện lên quan, tôi thật vô tội. Khẩn xin bắt kẻ trộm, truy lại của, để tôi khỏi bị liên lụy. Kính trình."

 Huyện doãn (quan đứng đầu một huyện) liền tra hỏi Trương Hoa ngay trên công đường. Trương Hoa thưa: "Tiểu nhân chứa khách trọ, cơm áo cả nhà trông vào đó mà sống, sao lại thông đồng với trộm lấy của khách? Làm vậy là tự chặn đường khách tới nhà mình. Mong lão gia xét kỹ." Huyện doãn nghĩ lời ấy cũng phải. Nhưng Úc Văn cứ một mực đổ tội cho Trương Hoa, huyện doãn thấy chưa xử được, tạm giam cả hai người.

 Sáng hôm sau, quan cho đưa hai người ra, hỏi Úc Văn: "Vải ngươi bị trộm mà không có chút manh mối nào, xử làm sao được?" Lại hỏi Trương Hoa: "Trước cửa nhà ngươi có vật gì không?" Hoa thưa: "Không có gì, chỉ cạnh nhà có tấm bia gỗ 'khứ tư' của một vị lão gia trước kia (bia dân dựng để ghi nhớ công đức của vị quan cũ sau khi ông đã đi nhậm chức nơi khác)." Huyện doãn bèn cho đánh mỗi người mười trượng (gậy to dùng đánh phạt), rồi cho về nhà.

 Lại nói Lưu Thắng đêm ấy trộm được vải, đem giấu vào chỗ vắng vẻ. Hắn xóa sạch các dấu hiệu ở đầu và cuối mỗi tấm vải, rồi đóng dấu của mình lên, khiến người khác khó nhận ra. Đổi dấu xong xuôi, hắn lần lượt gánh vào thành, bán cho hiệu buôn của Lý Phương. Lưu Thắng có bạc trong tay mà không ai hay biết, tưởng mình đã tính được mưu hay.

 Sau khi phạt Trương Hoa và Úc Văn rồi cho về, huyện doãn rời công đường, suy nghĩ ra một kế. Sáng hôm sau lên công đường, ông sai hai tên lính lệ (lính hầu việc ở nha môn, mặc áo đen) đến cạnh nhà Trương Hoa khiêng tấm bia gỗ về huyện, nói là để hỏi tấm bia gỗ, đòi vải trả cho khách. Lúc ấy những người rảnh rỗi đi lại trước cửa huyện đều kéo vào nha môn xem.

 Huyện doãn thấy người xem lũ lượt kéo đến, liền quát lớn: "Tấm bia gỗ này thật đáng ghét! Tả hữu đánh nặng cho ta hai mươi gậy." Đánh xong, ông lại đem việc khác ra hỏi. Chẳng bao lâu ông lại quát: "Đánh!" Như thế ba lần, rồi cho khiêng tấm bia vào hẳn dưới thềm. Huyện doãn thấy người xem càng lúc càng đông, liền quát tả hữu đóng cổng ngoài lại, bắt lấy bốn người trong đám trông có vẻ lanh lợi (?).

 Người xem không biết vì sao. Huyện doãn nổi giận nói: "Ta đang xử án, không cho người ngoài lộn xộn trong nha môn. Các ngươi không giữ phép tắc, vô cớ tự tiện vào công đường, tội thật khó tha. Nay giao cho bốn người các ngươi ghi tên những người đang xem: ai bán gạo thì phạt gạo, ai bán thịt thì phạt thịt, ai bán vải thì phạt vải, bán thứ gì phạt thứ ấy. Hạn đến giờ Mùi (khoảng một giờ đến ba giờ chiều) phải nộp, trễ thì tội đổ lên đầu bốn người các ngươi."

 Bốn người nhận lệnh. Trong chốc lát họ đã thu gom đủ, đủ mọi thứ hàng, đem vào nộp. Huyện doãn thấy trong đó có hai tấm vải dệt khung cửi, bèn gọi bốn người lại bảo: "Vải này để lại đây, còn các thứ khác đem ra trả lại chủ cũ, không được bớt xén." Bốn người vâng lời lui ra.

 Huyện doãn sai lính gọi Úc Văn và Trương Hoa tới huyện. Ông sợ Úc Văn nhận bừa, nên trước tiên sai lấy hai tấm vải trong nha đưa cho chàng xem, hỏi: "Ngươi xem vải này có phải của ngươi không?" Úc Văn xem xong thưa: "Vải này không phải, tiểu nhân không dám nhận bừa." Huyện doãn thấy chàng thật thà, mới đưa hai tấm vải vừa thu được cho chàng nhận.

 Úc Văn xem đi xem lại rồi thưa: "Trong hai tấm này có một tấm là của tiểu nhân, không biết lão gia lấy ở đâu ra?" Quan huyện hỏi: "Dấu trên vải này không phải dấu của ngươi, sao ngươi nhận ra được?" Úc Văn thưa: "Dấu ở đầu và cuối tấm vải đã bị kẻ trộm đổi, nhưng ở giữa còn có dấu kín đánh theo số trượng, số thước có thể kiểm lại. Nếu lão gia không tin, xin cho đo tấm vải này; nếu không đúng, tiểu nhân cam chịu tội nhận bừa." Huyện doãn làm theo lời chàng, đo ra đúng không sai mảy may.

 Quan liền sai gọi bốn người lúc trước tới, hỏi: "Vải này do ai nộp?" Họ thưa: "Tấm này là của hiệu Lý Phương, tấm kia là của hiệu Tạ Thái." Huyện doãn nói: "Vải của Tạ Thái thì đem trả lại." Rồi cho bắt ngay Lý Phương tới hỏi: "Vải này ngươi mua từ đâu?" Lý Phương thưa: "Vải này do Lưu Thắng bán cho."

 Quan lại sai tả hữu bắt Lưu Thắng tới tra hỏi. Lưu Thắng bị bắt tới ngay. Huyện doãn quát đánh Lưu Thắng bốn mươi gậy, đánh đến da tróc thịt bong. Hắn khai nhận từng việc: "Tôi trộm của khách ba gánh vải, mới bán được hai gánh, còn một gánh gửi ở nhà người khác." Huyện doãn sai người áp giải hắn cùng đi lấy về, trả lại cho Úc Văn. Số bạc đã bán vải cũng truy đòi trả lại hết.

 Lại có người coi sóc địa phương làm giấy cam đoan rằng Lưu Thắng xưa nay vẫn quen thói trộm cắp. Quan bèn xử hắn tội đồ (bị đưa đi làm lao dịch khổ sai có thời hạn) ba năm. Lời phán rằng:

 "Xét thấy Lưu Thắng xưa nay không chịu làm ăn chân chính, nết hạnh đã hư hỏng từ lâu; nay lại rình chỗ không ai biết mà trộm vải hàng. Đem vải đi bán, hắn tưởng đêm tối không ai hay; nay tang thật bị phát hiện, đúng là lưới trời không để lọt. Huống chi người địa phương đã làm giấy cam đoan, tội của hắn đầy rẫy. Trong làng có kẻ như thế thì đáng phải trừng trị, xử tội theo luật. Xử đồ ba năm. Tang vật truy lại, giao người bị mất nhận về."

 Huyện doãn phán xong, lập tức làm công văn giải phạm nhân đi. Úc Văn và Trương Hoa dập đầu tạ ơn rồi về. Từ đó trộm cướp ở Thành Đô bặt dấu, dân chúng được nhờ ơn ông rất nhiều.

 **Điển sử họ Hứa xử vụ người đàn bà trộm gà**

 Hứa Báo Quốc làm điển sử (chức quan nhỏ ở huyện, coi việc tuần tra, bắt giữ và giam giữ phạm nhân) ở huyện Thọ Xương, phủ Nghiêm Châu. Nhân có Lý tam phủ (tức quan thông phán, vị quan phụ tá đứng hàng thứ ba ở phủ) xuống kiểm tra sổ sách huyện, ông đi đón rồi quay về huyện. Vào tới giữa phố cửa Bắc, ông nghe có tiếng đàn bà chửi rủa. Lúc ấy trời đã tối, ông về nha.

 Sáng hôm sau, đi chào tam phủ về, ông lại nghe tiếng chửi rủa, liền dừng ngựa hỏi: "Chửi vì mất thứ gì?" Lính lệ bẩm: "Vì mất gà nên chửi." Ông bèn sai tả hữu bắt mười ba người đàn bà của mười nhà xung quanh vào nha.

 Hứa công hỏi: "Các ngươi là đàn bà, sao không giữ khuôn phép, lại trộm gà bắt chó, thật đáng ghét. Ai trộm thì tự nhận, ta chỉ bắt đền một con gà; không nhận thì lát nữa ta tra ra, sẽ trị tội từng người." Không ai chịu nhận.

 Hứa công nghĩ ra một kế. Ông sai môn tử (đứa hầu canh cửa ở nha môn) lấy mười bốn cọng ruột rơm, cắt dài bằng nhau rồi dâng lên. Hứa công giả vờ nói: "Hồi nhỏ ta có học được phép Mao Sơn (phép thuật của phái đạo sĩ núi Mao Sơn), chuyên bắt kẻ trộm gà." Ông cố ý lấy ngón tay vạch mấy chữ ký hiệu lên các cọng rơm, bảo những người đàn bà đứng thẳng hàng, không được thì thầm với nhau, rồi sai môn tử phát cho mỗi người một cọng.

 Ông nói: "Rơm này có ký hiệu ở trên. Mỗi người giấu trong tay áo một khắc (khoảng mười lăm phút), lát nữa đưa ra. Ai trộm gà thì cọng rơm dài thêm một tấc; ai không trộm thì rơm vẫn như cũ, không dài không ngắn." Trong đó có một người đàn bà chột dạ, sợ cọng rơm của mình dài ra, bèn lấy tay bấm cho ngắn dần, chừng một tấc.

 Một lúc lâu sau, Hứa công sai môn tử thu rơm lại từng cọng, đem ra so. Các cọng đều dài như cũ, riêng cọng của người đàn bà này ngắn đi một tấc. Ông bèn hỏi: "Người đàn bà này là vợ ai?" Người hầu thưa: "Đây là Cung thị, chồng tên là Phú Giáo Tứ." Hứa công hỏi: "Cung thị, đêm qua ngươi trộm gà, nay còn không?" Cung thị thưa: "Tiểu phụ nhân không hề trộm gà." Hứa công nói: "Đã không trộm gà, sao lại bấm cọng rơm cho ngắn đi? Khai thật đi, khỏi phải chịu thêm hình (?)."

 Người đàn bà vẫn một mực không nhận, ông bèn cho kẹp ngón tay. Bà ta mới khai: "Gà hôm qua đã ăn rồi, chỉ còn lại hai cái đùi." Hứa công hỏi: "Đã còn đùi thì để ở đâu?" Cung thị thưa: "Để trong cái tủ nhỏ trong buồng." Ông liền phẩy tay (?) sai hai lính lệ vào nhà bà ta, lục ra được tang vật, đồng thời bắt cả người chồng tới.

 Hứa công nói: "Phú Giáo Tứ, vợ ngươi trộm gà, sao ngươi không ngăn lại mà còn hùa theo?" Ông cho đánh nặng hai vợ chồng mỗi người hai mươi gậy, bắt Giáo Tứ vừa đánh thanh la vừa hô to, dẫn vợ đi khắp các phố ở bốn cửa thành cho mọi người thấy, để từ nay đàn bà các nhà khác đừng theo vết xe ấy. Ông lại sai hai người cầm roi gai đi theo, hễ không hô thì đánh thật nặng. Những người đàn bà vô tội đều được về nhà. Dân cả thành ai cũng phục ông như thần.

 Về sau, trộm cắp trong thành bặt dấu. Quan huyện mỗi khi có việc khó xử đều giao cho ông, việc nào ông cũng tìm ra được sự thật. Tam phủ nghe biết, khen tài năng của ông, tâu lên cấp trên. Năm sau, ông được thăng làm huyện thừa (quan phó, giúp việc cho quan đứng đầu huyện) huyện Lộc Thủy, phủ Xử Châu, nhiều lần xử án sáng suốt.

 Loại án cướp giật

 **Đại tuần họ Từ xử vụ cướp giết người buôn lụa**

 Từ Kiều người Giang Tây, quê gốc Hà Nam, được cử làm tuần sát ngự sử Quảng Đông (quan do triều đình phái đi tuần xét một vùng, xem xét quan lại và xét lại các án kiện), vâng chỉ đi nhậm chức. Bởi là người thay mặt vua đi tuần nên ông được gọi là đại tuần.

 Đang tiết tháng tám, ông đến một nơi tên là Hoành Khê. Suốt hai mươi dặm toàn là đường núi hẻo lánh, không có bóng người. Đến nơi thì vừa quá trưa, bỗng có một luồng khí đen bốc thẳng lên phía trước, mãi không tan. Đại tuần dừng kiệu, sai hai người tả hữu đi xem kỹ khí ấy từ đâu ra.

 Họ tìm được chừng nửa dặm, thấy khí đen bốc lên từ một chỗ đất mới đắp dưới gốc thông bên sườn núi. Hai người về báo lại, đại tuần đích thân ngồi kiệu tới xem. Ông sai người đào lớp đất mới sâu chừng hai thước, thấy có một xác chết, trông rợn người, áo ngắn mặc trên người đều bằng lụa đoạn. Đại tuần sai lật qua lật lại xem kỹ, thấy ngực và đỉnh đầu đều vỡ nát, mới biết người này bị cướp giết.

 Chợt ông thấy trên dây lưng xác chết có buộc một con dấu nhỏ khắc bằng gỗ, liền sai cởi ra. Xem kỹ chữ trên đó thì là dấu ký hiệu dùng để đóng lên các tấm lụa. Đại tuần giấu con dấu vào tay áo, sai lấp xác lại như cũ rồi đi tiếp.

 Đi được mười dặm thì tới quan đình (nhà nghỉ dọc đường dành cho quan lại), quan lớn nhỏ của phủ và huyện đều có mặt. Đón tiếp chào hỏi xong, ông vào thành, tới dinh sát viện (nơi làm việc của quan ngự sử). Ngồi yên chỗ, các quan lại vào bái kiến, rồi ông cho họ về nghỉ.

 Đại tuần suy nghĩ: xác người bị giết dọc đường cách thành không xa, mà người ấy chết chỉ mới mấy ngày nay, chắc bọn cướp chưa rời khỏi đây. Sáng hôm sau lên công đường, các quan phủ chào xong, ông gọi tri huyện họ Khâu tới dặn: "Ở đây có người kinh kỷ (người làm môi giới mua bán) thì gọi vài người tới gặp ta."

 Tri huyện liền truyền lính đi các phố, gọi được năm người môi giới đang hành nghề là bọn Giang Minh tới. Đại tuần nói: "Ta muốn mua vài chục tấm lụa đoạn loại thượng hạng. Các ngươi làm môi giới, hẳn biết ai có hàng tốt. Các ngươi tới các cửa hàng, hoặc chỗ khách buôn đi đường, người buôn ngồi tiệm, mỗi loại đoạn, lụa, lĩnh chọn một tấm đem tới. Dùng được thì tới lĩnh tiền, không dùng thì trả lại hàng."

 Bọn Giang Minh vâng lời lui ra, tới các cửa hàng chọn mỗi loại một tấm, lại chọn thêm mấy tấm của khách đang trọ trong tiệm nhà mình, đem vào giao cho đại tuần. Đại tuần mở xem từng tấm, dấu hiệu đều khác. Đến sau xem tới một tấm thì chữ dấu khớp hoàn toàn. Đại tuần nói: "Số còn lại đều đem trả. Riêng loại lụa này, chọn hai mươi tấm, bảo chính người buôn tự đem vào lĩnh tiền."

 Giang Minh ra về, trả hàng lúc trước cho các cửa hàng, rồi về nhà bảo người khách bán lụa là Thọ Tam chọn ra hai mươi tấm, cùng mình đem vào dinh gặp đại tuần. Đại tuần xem kỹ dấu ở đầu tấm lụa, đem con dấu ra so thì không sai một mảy. Ông bèn hỏi Giang Minh: "Người khách này có mấy người cùng bọn?" Minh thưa: "Cả bọn có bốn người, đang định chở hàng đi nơi khác bán, nghe lão gia cần hàng nên chưa khởi hành."

 Đại tuần sai bốn quan binh lập tức đi bắt ba người kia tới. Bắt tới rồi, cả bọn quỳ chung trước công đường. Đại tuần thong thả nói: "Bọn các ngươi đều là giặc cướp. Có người ở đây tố giác rằng mấy hôm trước các ngươi cướp giết một người khách, chôn dưới gốc thông trên đỉnh dốc ở Hoành Khê. Chính là mấy người các ngươi, hãy khai thật đi."

 Bọn Diệp Lộc nghe vậy, hồn vía lên mây, mặt biến sắc, tranh nhau cãi: "Hàng này là chúng tôi tự buôn về, sao lại là của cướp?" Đại tuần liền lấy con dấu bảo chúng tự đối chiếu, cả bọn đều câm như hến. Đại tuần quát: "Lũ cướp này còn chối, sao không tự khai?" Bốn tên đưa mắt nhìn nhau, đùn đẩy không chịu nhận.

 Đại tuần sai đánh mỗi tên bốn mươi gậy, dùng gông dài (tấm gỗ nặng khóa quanh cổ phạm nhân) gông cả bốn tên lại, giam vào ngục chờ tra hỏi tiếp. Bốn tên hồn bay phách lạc, bèn khai: "Người ấy là phu gánh chúng tôi tình cờ thuê. Tiểu nhân trót giả vờ ngáng chân người phu, giết chết giữa đường, việc ấy là thật." Đại tuần hỏi: "Các ngươi tên gì?" Một tên là Diệp Lộc, ba tên kia là Phạm Hanh, Hàn Phượng, Phương Xích. Bốn tên đã khai nhận rõ ràng, đại tuần tự tay viết lời phán:

 "Xét thấy Diệp Lộc lòng dạ không nhân từ, thuê người gánh hàng rồi mưu cướp của; tính tình ngang ngược, gặp nơi vắng vẻ thì hại mạng người, thật là loài sói lang trong giống thú, loài rắn độc trong giống bò sát. Tang vật và kẻ phạm đã rõ ràng, đáng xử đại tịch (tội tử hình). Bọn theo hắn làm ác là Phạm Hanh, Hàn Phượng, Phương Xích đều bị đày đi sung quân (bị đưa ra nơi biên giới xa xôi làm lính). Người môi giới đã khai rõ, vô tội."

 Từ đại tuần xử chém và đày xong, lại hỏi quê quán của người buôn bị giết, sai người tới thẳng nơi đó gọi con ông ta tới, rồi đem toàn bộ số lụa trao lại cho. Người con lúc ấy mới biết cha mình bị cướp giết. Anh ta cảm ơn, lạy tạ, nhận hàng và đưa xác cha về chôn cất. Từ đó tiếng sáng suốt của Từ công càng lẫy lừng. Về sau ông ba lần làm ngự sử, trong ngục không còn để sót một vụ oan nào.

 **Thôi phủ họ Ngô xử vụ cướp giết người ở núi hẻo lánh**

 Chúc Thọ là dân huyện Bảo Xương, phủ Nam Hùng, buôn bán tạp hóa, đi khắp các làng quê. Một lần ông tới một nơi tên Tùng Nguyên, định theo đường tắt về nhà. Đường qua núi gập ghềnh hiểm trở, suốt ba dặm không nghe tiếng gà tiếng chó. Qua một hõm núi thì có một nhà họ Trịnh, hai anh em tên là Phúc Nhị, Phúc Tam. Chúng giả làm nghề đốn củi, nhưng xưa nay vẫn quen thói cướp giật, hễ gặp khách đi một mình là nổi ý xấu.

 Chúc Thọ muốn hỏi đường, thấy hai người lững thững đi tới, bèn lại gần chắp tay hỏi: "Từ đây tới Chúc Phương bao xa?" Phúc Nhị đáp: "Chỉ một ngày đường." Phúc Tam hỏi: "Ông từ đâu tới?" Thọ nói: "Tôi đi bán hàng ở các làng, nay muốn về nhà. Nghe nói ở đây có con đường nhỏ rất tiện, không ngờ tới đây thì lạc, mong hai vị chỉ giúp." Phúc Nhị nói: "Phía trước qua hõm núi, vượt đèo mười dặm là tới đường cái."

 Chúc Thọ tưởng thật là tiều phu, bèn cứ thế mà đi. Tới phía trước thì là núi cao hết đường, ông đành ngồi trên tảng đá chờ người qua để hỏi. Chợt thấy anh em Phúc Nhị vòng theo núi đi tới, vung một đao chém xuống. Chúc Thọ không đề phòng, bị chém trúng cổ, tắt thở ngay. Hai tên lục lưng ông được bảy tám lạng bạc vụn, lại có một gánh giỏ tre, trong đựng tạp hóa, đáng giá chừng hơn hai lạng. Anh em chúng lấy hết, chôn xác bên sườn núi, rồi chia đều bạc và hàng. Thoắt cái đã hơn nửa năm, không ai hay biết gì.

 Gần đó có hai nhà Tiêu Lập và Hồ Trung tranh chấp ranh giới núi không rõ ràng. Tiêu Lập kiện lên cấp trên, cấp trên giao cho thôi quan bản phủ là Ngô Khởi Phong (thôi quan, còn gọi là thôi phủ: quan ở phủ chuyên xét xử các vụ hình án) khám xét rõ ràng, xử rồi báo lên. Thôi quan vâng lệnh lên núi khám xét. Tiêu Lập có lý, được xử cho núi và cấp giấy chứng nhận của quan; Hồ Trung chịu hình phạt, nhận tội.

 Thôi quan sai tả hữu dàn nghi trượng dẹp đường về phủ. Đến bên sườn núi, bỗng một con ngựa hí vang, không chịu đi. Thôi phủ nghĩ: "Từng nghe nói ngựa gặp chỗ có oan khuất thì hí lên mà không chịu đi, chẳng lẽ nơi này có oan khuất gì?" Thôi quan quát con ngựa: "Nếu quả có oan thì hí thêm mấy tiếng nữa." Con ngựa lại hí mấy tiếng.

 Thôi quan sai hai người đi tìm khắp nơi. Bên sườn núi có một xác chết bị thú đào lên, nửa thân dưới lộ ra ngoài. Hai người về báo, thôi phủ đích thân tới xem, sai mọi người cùng đào lên xem xét. Thấy ở cổ có mấy vết đao, ông biết người này bị giết hại, lại sai lấp lại như cũ. Về nha, ông không biết ai đã giết, chẳng có cách gì.

 Sáng hôm sau, ông mang hương tới thẳng điện Thành Hoàng (vị thần coi giữ thành trì, xét việc thiện ác của dân trong vùng) dâng hương, khấn rằng:

 "Kẻ này tài hèn nghề mọn, giữ chức quan coi việc hình án, luôn mong trăm họ được bình yên. Không ngờ bên núi Hoành Khê có một người bị giết hại, mình mang vết thương nặng. Kẻ hạ chức không biết tên họ kẻ giết người, nay thành kính dâng hương, cúi lạy khẩn cầu. Mong thần linh soi xét, thương xót sinh linh, sớm cho biết gốc rễ nỗi oan, để tôi không thẹn với chức phận. Kính cáo."

 Khấn xong, ông về nha. Tối đến, ông ngồi một mình trong thư phòng. Bỗng gió lạnh âm u thổi vù vù, ánh nến mờ tối. Thôi phủ thấy tinh thần mỏi mệt, tựa vào án mà ngủ, như mơ mà không phải mơ. Chốc lát thấy một người xõa tóc, máu tươi đầm đìa, đứng trước án khóc kể: "Giết người cướp của, Hoành Khê Ngũ Phúc. Muốn được tang thật, đầu giường cất giữ." Kể xong, người ấy ngậm oan bỏ đi.

 Thôi phủ được giấc mộng ấy, trong lòng phân vân: chẳng lẽ ở Hoành Khê có người tên là Ngũ Phúc? Sáng ra lên công đường, ông bí mật sai Lâm Hổ, Phó Vọng tới đó dò hỏi, dặn: "Nếu có người tên Ngũ Phúc thì bắt tới gặp ta." Hai người vâng lệnh đi. Tới Hoành Khê dò hỏi, không có ai tên Ngũ Phúc, chỉ có người tên Phúc Nhị, Phúc Tam.

 Hai người không dám tự tiện bắt, về phủ bẩm với thôi phủ: "Chúng con được sai đi dò bắt Ngũ Phúc, nhưng ở đó không có ai tên ấy, chỉ có hai anh em Phúc Nhị, Phúc Tam." Thôi phủ ngẫm nghĩ hồi lâu, chợt hiểu ra: một người tên Phúc Nhị (Phúc Hai), một người tên Phúc Tam (Phúc Ba), cộng lại thành Ngũ Phúc (Phúc Năm). Ông nói: "Đã có tên ấy thì chính là hai kẻ này. Phòng giấy hãy phát bài lệnh (thẻ lệnh quan cấp cho lính đi bắt người), mau bắt tới gặp ta."

 Hai người lại đi, bắt được hai anh em, giải ngay tới sảnh đường tra hỏi. Thôi phủ quát: "Hai ngươi cướp hàng của khách, khai thật đi, khỏi phải chịu hình nặng." Hai tên cứng cổ không nhận. Ông lại sai Lâm Hổ, Phó Vọng: "Tới thẳng nhà chúng, ở đầu giường có đồ vật, lục lấy mang về cho ta xem." Chưa đầy nửa ngày hai người đã tới nơi. Ở đầu giường mỗi tên quả có một cái giỏ tre, hai người gánh về dâng lên.

 Thôi phủ sai mở ra xem, thấy toàn là tạp hóa, mới biết người bị giết là người bán tạp hóa. Ông mắng lớn: "Của cướp ở đây rồi, hai thằng giặc này còn cứng cổ!" Ông quát tả hữu đánh mỗi tên ba mươi gậy, kẹp thật nặng và đóng gông dài. Hai anh em chịu hình không nổi, đành khai thật: "Người ấy là người Chúc Phương, đi các làng bán tạp hóa, tình cờ lạc đường hỏi lối. Chúng con giả vờ chỉ đường cho đi vào chỗ vắng rồi giết chết, việc ấy là thật. Nay bị quan dò ra, ấy cũng là hồn oan chưa tan."

 Thôi phủ thấy chúng đã khai rõ, bèn phán: "Xét thấy anh em Trịnh Phúc Nhị, Phúc Tam ngang ngược hại dân, giả làm nghề đốn củi dẫn người vào chỗ vắng, cầm đao giết người cướp của, làm lợi cho mình, béo cho nhà. Tội ác đầy tràn, trời cao há để lọt lưới; hồn oan báo mộng, người chết há chịu cam lòng! Tang vật đã thu, lời khai đã rõ. Xử tử hình, đến mùa thu đem chém." Nỗi oan ấy đã được giải, dân chúng vui lòng khâm phục. Từ đó thói cướp giật ngày một dứt, cảnh mưu hại thảm khốc không còn thấy nữa.

 **Huyện doãn họ Sầm nhờ lời chứng đứa trẻ mà bắt được giặc**

 Ở làng Sùng Chính, huyện Ba Lăng, phủ Nhạc Châu có hai anh em Diêu Thăng, Diêu Lễ sống bằng nghề gánh hàng. Diêu Thăng từ nhỏ chơi thân với Thẩm Nhân ở bên kia suối. Một hôm Diêu Lễ nói với Diêu Thăng: "Anh em ta suốt ngày làm nghề này, kiếm tiền chỉ đủ ăn, rốt cuộc không phải kế lâu dài. Nay còn tuổi khỏe thì làm được, mai kia già yếu thì sống sao cho hết đời? Em nghĩ các ngành buôn bán anh em ta đều thạo cả, chỉ khổ nỗi không có vốn, biết làm sao bây giờ?"

 Diêu Thăng nói: "Hồi nhỏ anh quen thân với Thẩm Nhân, chỉ vì nay nhà mình nghèo nên không giao du được nữa. Nhà ông ấy có nhiều tiền cho vay lãi. Nếu anh xin vay ít vốn đi buôn, mai sau trả cả gốc lẫn lãi, chắc ông ấy chịu." Diêu Lễ nói: "Đã có dịp như vậy thì nên tính ngay."

 Diêu Thăng nghe theo, hôm sau tới nhà Thẩm Nhân, làm như đến thăm. Thẩm Nhân nghe Thăng tới, ra tiếp. Thăng nói: "Lâu nay tôi muốn gặp anh bàn một việc mà không dám mở lời." Nhân nói: "Đã là chỗ thân quen, có việc gì cứ nói, cần gì phải ngại?" Thăng nói: "Tôi nghĩ làm ăn thế này chỉ đủ ăn. Nay còn khỏe thì dành dụm được chút ít, chỉ sợ về già không làm được nữa thì lấy gì mà sống? Trước mắt tôi muốn đi buôn bán khắp nơi, nếu dành được chút đỉnh thì cũng đủ dưỡng già. Khổ nỗi thiếu bạc làm vốn, nên tới gặp anh vay vài lạng, hàng tháng trả lãi, không biết anh có giúp không?"

 Nhân hỏi: "Anh làm một mình hay có người cùng làm?" Diêu Thăng không giấu, nói thẳng là đi cùng em. Lúc đầu Nhân định cho vay, nhưng nghe nói đi cùng em thì cố ý thoái thác: "Từ trước tới nay anh chưa từng nhờ tôi việc gì, lần này lẽ ra phải chiều ý. Khổ nỗi trước mắt tiền thuế má nộp gộp đang bị đốc thúc rất gấp; tuy có chút ít thì lại đang cho vay ở ngoài, chưa thu về. Trong tay không dư, tôi không dám nhận lời." Diêu Thăng biết lý do ông ta thoái thác, không nói thêm, từ biệt ra về.

 Diêu Lễ tưởng anh chắc chắn vay được bạc, ngồi nhà chờ tin. Thấy anh về, mặt buồn rười rượi, Diêu Lễ hỏi: "Anh tới nhà họ Thẩm vay bạc, ông ta có chịu không?" Thăng đáp: "Anh tới nhà, Thẩm Nhân định giữ lại ăn rượu, đoán ý thì dường như muốn nhận lời. Sau hắn hỏi có ai làm cùng không, anh nói thật là có em cùng làm, thế là hắn lấy cớ khác mà từ chối. Mưu việc không thành lại bị người ta cười, vì thế anh buồn." Diêu Lễ nói: "Không cho vay thì thôi, nhưng Thẩm Nhân thật đáng ghét, khinh người quá thể. Chẳng lẽ anh em ta không có vốn của hắn thì không làm nên chuyện? Cứ đi gánh hàng đã, rồi tính sau."

 Vài ngày sau, con trai Thẩm Nhân là Thời Ngạn đi trang trại thu nợ về. Người mắc nợ cố mời Thời Ngạn uống mấy chén, bất giác say mèm. Tới đình Nghiêm Lĩnh, Thời Ngạn nằm ngủ trên ghế dài. Vừa lúc anh em Diêu Thăng gánh hàng về qua đó. Diêu Thăng nhận ra Thời Ngạn, nói với em: "Người đang nằm ngủ kia là con trai Thẩm Nhân."

 Diêu Lễ vốn đã giận cha hắn không chịu cho vay tiền, đang muốn hại mà không có dịp, nay nghe là con hắn, bèn nói với anh: "Anh đừng trách em độc ác. Em hận Thẩm Nhân vô lý, nay nhân trời tối bốn bề không có ai, giết thằng con này để hả cơn giận hôm trước." Diêu Thăng nói: "Làm thì phải thật kín kẽ, đừng để lộ chuyện là được."

 Diêu Lễ rút ra một cây búa sắc, bổ thẳng xuống đầu, Thời Ngạn chết ngay. Lục trên người thấy giấu mười bảy lạng bạc, chúng cướp sạch rồi bỏ đi, vứt xác giữa đường.

 Dưới đèo có một xóm nhỏ, trong xóm có Từ Vinh vốn làm thợ mộc. Sáng tinh mơ, anh ta vào thành làm thuê cho một nhà, mang theo giỏ đồ nghề, thước và cưa. Đi tới lưng đèo, bỗng thấy một xác người nằm giữa đường, nhìn kỹ thấy khắp mình đầy máu, biết là bị người ta giết, sợ hồn vía lên mây. Anh nghĩ: "Sáng nay ra cửa gặp điềm xấu, thôi về nhà, mai hẵng đi." Bèn quay trở về. Trời còn tối mờ, không ngờ chân giẫm phải máu, suốt dọc đường về nhà đều để lại vết máu.

 Gần trưa, Thẩm Nhân hay tin, vội chạy tới xem, đúng là Thời Ngạn. Người cha khóc thảm thiết, gọi láng giềng tới khám vết thương chí mạng, thấy là vết búa. Lại thấy dưới đất có một vệt máu, lần theo vệt máu mà tìm thì tới trước cửa nhà Từ Vinh. Láng giềng đều nói: "Từ Vinh giết, không còn nghi ngờ gì nữa." Thẩm Nhân tin chắc, nhờ láng giềng xích Từ Vinh giải lên quan tra xét. Thẩm Nhân làm đơn kiện:

 "Người đứng đơn kiện: Thẩm Nhân, dân huyện này. Kiện về việc cướp của giết người. Con trai tôi là Thời Ngạn đi trang thu bạc về, qua Nghiêm Lĩnh thì bất ngờ gặp Từ Vinh cầm búa giết chết; bạc bị nuốt sạch, áo bị lột trần. Có láng giềng làm chứng, có vết máu để kiểm. Người chết ngậm oan, người sống đau đớn. Oan khuất chưa được giải, dập đầu xin quan bắt và trị tội. Kính trình."

 Huyện doãn họ Chu nhận đơn, tra xét. Láng giềng đồng thanh chỉ: "Từ Vinh giết, đúng thật." Từ Vinh có miệng mà khó cãi. Huyện doãn còn nghi ngờ, tạm giam anh vào ngục, kéo dài hơn năm chưa xử.

 Khi ấy đại tuần họ Nhiêu đi tuần, các quan thuộc phủ ra đón. Vào dinh ngồi yên, đại tuần trước hết hỏi các quan sở tại có án nào còn nghi ngờ không. Chu huyện doãn bẩm: "Trong vùng không có án nghi, chỉ có việc năm ngoái Thẩm Nhân kiện Từ Vinh cướp của giết con mình. Từ Vinh một mực cãi, không chịu khai, sự việc có chỗ đáng ngờ. Nay vẫn giam chờ trong ngục, hơn một năm chưa xử."

 Đại tuần nói: "Không xét tình tiết nặng nhẹ mà cứ giam, hễ động là cả năm, ít cũng nửa năm, trăm họ chịu sao nổi? Đáng xử thì xử ngay, đáng thả thì cho về, như thế trên không phụ sự giao phó của triều đình, dưới thì dân cũng được yên ổn. Nếu khắp thiên hạ đều như vụ Thẩm Nhân này thì người bị giam làm sao ra được?" Các quan không nói được gì, hổ thẹn lui ra.

 Hôm sau, đại tuần mặc thường phục, dẫn theo một hai nha dịch vào ngục gặp Từ Vinh, hỏi han cặn kẽ. Từ Vinh khóc nức nở, kể lại đầu đuôi sự việc một lượt. Đại tuần nghĩ: người bị giết có vết búa chém trên đầu, mà vết máu lại dẫn tới nhà anh ta, vậy mà anh ta không chịu nhận tội, ắt có duyên cớ, cần phải tra xét lại.

 Đại tuần rời ngục. Hôm sau ông lại vào hỏi. Liền mấy lần như thế, lời Từ Vinh kể đều khớp với lần trước. Đại tuần vẫn chưa phân xử rõ được. Đang lúc chần chừ, ông thấy một đứa bé tay cầm gói cơm bọc khăn mang tới, ghé tai nói thầm với cai ngục mấy câu, cai ngục gật đầu.

 Đại tuần liền hỏi cai ngục: "Vừa rồi đứa bé nói gì với ngươi?" Cai ngục không dám nói thật, giả vờ lấy chuyện khác đáp. Đại tuần biết hắn dối, đi thẳng lên công đường, cho tả hữu tản ra hai bên hành lang, gọi đứa bé vào nhà sau, hỏi kỹ: "Vừa rồi cháu nói gì với cai ngục?"

 Đứa bé nhanh miệng, kể thẳng: "Trưa nay cháu ra phố Đông, gặp hai người đang ngồi trong quán rượu. Thấy cháu đi qua, họ vẫy tay gọi vào quán, lấy một tiền bạc vụn (tiền: đơn vị bạc, bằng một phần mười lạng) cho cháu mua quả ăn, bảo cháu vào ngục dò xem: nay có quan tuần án đang tra vụ cướp giết người, tội chết, xem Từ Vinh có nhận tội không. Chỉ có vậy thôi, không có chuyện gì khác."

 Đại tuần sai người giữ kho lấy hai lạng bạc, nói: "Thưởng cho cháu. Cháu hãy dẫn lính tới quán rượu, bắt hai người ấy tới gặp ta." Ông dặn Hứa Đông, Thôi Quý theo đứa bé tới thẳng quán rượu phố Đông. Đúng lúc anh em Diêu Thăng đang ngồi chờ đứa bé về báo tin. Không đề phòng lính xông vào, chúng bị bắt ngay, lập tức giải lên công đường gặp đại tuần.

 Đại tuần giận dữ nói: "Hai ngươi cướp của giết người, sao lại để người khác đền mạng thay? Khai thật đi, khỏi phải chịu hình." Diêu Thăng thưa: "Anh em tiểu nhân gánh hàng sống qua ngày, xưa nay giữ phận nghèo, không hề có chuyện ấy. Lão gia vô cớ bắt hỏi, thật đúng là 'mưa giữa trời không biết từ đâu tới'." Chúng chối quanh chối quẩn, không chịu nhận.

 Đại tuần gọi đứa bé ra làm chứng lời đã nói, hai tên kinh hãi, không còn giấu được. Diêu Lễ khai: "Giết người là thật. Chỉ vì Thẩm Nhân nhà giàu, lại khá thân với anh tôi. Anh tôi tới nhà Thẩm Nhân vay bạc buôn bán, lúc đầu hắn có ý chịu, đến khi nói là làm chung với tiểu nhân thì hắn thoái thác không cho, vì thế ôm hận. Sau thấy Thời Ngạn chập tối ngủ trong đình, bèn giết chết."

 Đại tuần liền cho gọi Thẩm Nhân tới hỏi chuyện trước. Nhân lúc ấy mới vỡ lẽ, thưa: "Lời họ khai đều đúng." Đại tuần xét rõ, thả Từ Vinh về nhà, bắt anh em Diêu Thăng đền mạng. Lời phán rằng:

 "Xét thấy Diêu Thăng, Diêu Lễ xin vay tiền Thẩm Nhân không được, ôm mối hận cũ; tình cờ gặp con y ngủ trong đình, cầm búa bổ chết, mong cho hả giận. Đó là lòng dạ độc ác, làm điều ác hết sức tàn nhẫn. Đáng xử tử hình để giữ nghiêm phép nước. Từ Vinh lỡ giẫm phải vết máu, bị giam cầm mấy năm, đúng như câu 'thỏ khôn nhởn nhơ, chim trĩ sa lưới' (kẻ gian thoát thân, người ngay lại mắc nạn). Tha người vô tội này, cho về nhà. Thẩm Nhân không xét kỹ, phạt nhẹ về tội vu cáo."

 Ta xem vụ xử này của Nhiêu công, như thay trời làm việc công bằng, trên không phụ mệnh vua, dưới không để dân chịu oan. Nghìn đời về sau, dân vẫn ngưỡng mộ đức của ông.

 **Huyện doãn họ Đặng xử vụ mất vải bên đường**

 Thịnh Tuấn ở huyện Trâu Bình, phủ Tế Nam, tính ham rượu, sống bằng nghề buôn vải, tự gánh vải lên huyện bán. Cách huyện năm dặm có làng Sùng Nghĩa. Tuấn vào quán mua rượu, vì rượu quán ấy rất ngon nên uống một mình hết ba bình. Lúc đầu không thấy say, đi được chừng một dặm, lên tới gò Lư thì rượu bốc lên.

 Bên đường có một cây thông lớn, dưới gốc có một tảng đá to. Tuấn mỏi chân, ngồi xuống tảng đá, rồi tựa vào gốc cây ngủ thiếp đi. Tình cờ có Vương Cửu ở ngoài thành từ quê trở về, thấy Tuấn ngủ say, nổi lòng xấu, gánh luôn chỗ vải đi mất. Khi Tuấn tỉnh dậy, tìm vải không thấy, kẻ trộm đã đi lâu rồi.

 Tuấn trèo lên chỗ cao nhìn bốn phía, chỉ thấy bên gò có một xóm người họ Lư. Anh nghĩ bụng: "Chắc có người trong xóm ấy đi qua đây, thấy ta ngủ nên gánh mất." Lúc ấy không biết làm sao, anh đành vào huyện ngủ nhờ một đêm, oán hận đến không chợp mắt. Nghe nói Đặng Ứng Khuê người Giang Tây, một tiến sĩ (người thi đỗ khoa thi cao nhất của triều đình) còn trẻ, mới nhậm chức tri huyện ở đây, rất sáng suốt, anh bèn làm đơn kiện lên huyện:

 "Người đứng đơn kiện: Thịnh Tuấn. Kiện về việc mất hàng, mất vốn. Nhà tôi không có ruộng vườn, sống bằng nghề buôn vải. Gánh tới gò Lư, sức mỏi mệt, tựa đá ngủ say. Ngờ đâu kẻ côn đồ lấy trộm mất, tỉnh dậy không thấy dấu vết đâu. Nghĩ rằng người qua lại trên gò không nhiều, chắc là người quanh vùng. Khẩn xin quan bắt người coi sóc địa phương ấy là Lư Thuật, Lư Kỳ, truy xét trả lại, để tôi có cái nuôi nhà, khỏi bị kẻ trộm làm hại. Kính trình."

 Quan huyện xem đơn, nói: "Ngươi biết tên họ kẻ trộm thì mới truy được; không biết là ai thì truy làm sao ra!" Tuấn khóc lóc mãi: "Nhà tiểu nhân có mẹ già tám mươi tuổi, chỉ nhờ nghề này mà nuôi ba miệng ăn. Nay bị trộm mất, cả nhà ba người đói khát lấy gì mà sống? Xin ông bắt người coi địa phương, buộc họ tra xét, tự khắc sẽ biết tên kẻ trộm." Quan thấy anh kể khổ, mới nhận đơn, phát bài lệnh đi bắt người. Hai người coi địa phương là Lư Thuật, Lư Kỳ làm đơn biện bạch:

 "Người đứng đơn: Lư Thuật, Lư Kỳ. Trình về việc tai bay vạ gió. Chúng tôi làm người coi sóc địa phương, xưa nay giữ đúng phép quan. Thịnh Tuấn mất vải trên gò, chỗ ấy cách nhà chúng tôi hơn một dặm. Huống chi đó là đường lớn, người qua lại liên tục. Y không tự cẩn thận, biết ai gánh đi? Thế mà y vu cáo chúng tôi, trái lương tâm, dối lòng mình. Khẩn xin quan trị kẻ xảo trá, để chúng tôi khỏi bị hãm hại. Kính trình."

 Quan xem đơn, nhận rồi cho gọi cả bên kiện lẫn bên bị tới nghe xử. Quan nói: "Thịnh Tuấn, ngươi mất vải trên gò, cũng khó mà bắt người địa phương phải chịu." Tuấn thưa: "Tiểu nhân cũng không dám nói chính người địa phương gánh đi, chỉ vì nhà họ ở gần đầu gò nên mong họ tra xét giùm."

 Lư Thuật thưa: "Vải ngươi mất trên gò, có phải trước cửa nhà ta đâu. Người qua đường trên gò đi lại nườm nượp, biết ai gánh đi? Họ hàng nhà tiểu nhân người nào cũng giữ phép, ai cũng thật thà. Hôm qua nghe có kiện, nhà nào cũng tra xét, không ai lấy cả. Huống chi giữa ban ngày gánh về, dù trên gò không ai thấy, về tới cửa lẽ nào lại không ai thấy?"

 Quan huyện nghĩ ra một kế, hỏi: "Thịnh Tuấn, chỗ ngươi ngủ có vật gì không?" Tuấn thưa: "Chỉ có một cây thông, dưới gốc có tảng đá, tiểu nhân ngủ trên tảng đá ấy, ngoài ra không có gì khác." Quan nói: "Đã có tảng đá thì kẻ gánh vải hẳn tảng đá biết." Phòng giấy phát bài lệnh, sai hai nha dịch đi bắt tảng đá về tra hỏi.

 Nha dịch tới nơi, gọi bảy tám người dân làng khiêng tảng đá về, đặt dưới nguyệt đài (khoảng sân lát đá đắp cao trước công đường). Quan bước xuống thềm hỏi: "Này tảng đá, Thịnh Tuấn mất vải, kiện ngươi làm người chứng. Ngươi hãy khai ai gánh đi, nói thật ra." Đá không biết nói. Quan lại quát lớn: "Tảng đá này đáng ghét, ta hỏi mà không đáp một lời. Tả hữu đánh nặng hai mươi gậy!" Đánh xong, quan lại nói: "Này tảng đá, hôm nay ngươi bị đánh, chắc là ngươi không chịu nói; ngày mai phải khai cho rõ."

 Quan sai cai ngục giam cả Thịnh Tuấn và hai người họ Lư. Hằng ngày khi ra bảng xử việc, sau các việc khác lại ghi thêm một việc "tảng đá gò Lư làm người chứng". Xử xong các việc khác, quan lại đem bọn Tuấn ra tra hỏi một lượt, khi ba mươi gậy, khi năm mươi gậy, mỗi ngày đánh một lần, rồi lại giam cả ba người. Cứ như thế ba bốn ngày liền.

 Thợ thuyền và những người buôn bán đủ thứ hàng trong cả huyện thấy chuyện lạ, đều kéo vào nha xem xử tảng đá. Quan không hề ngăn cấm. Đến ngày thứ năm, việc công xử xong, quan lại cho đưa ba người ra hỏi, đánh tảng đá bảy mươi gậy. Ông thấy khắp nha môn đầy người rảnh rỗi, người bán đủ thứ hàng. Ông ngầm sai lính canh cổng lặng lẽ đóng cổng ngoài lại, ai bán vải thì bắt đem vải trong tay lên.

 Trước hết quan hỏi Thịnh Tuấn: "Vải của ngươi có dấu ở đầu tấm không?" Tuấn thưa: "Có." Quan nói: "Đã có dấu thì tự vẽ hoa áp (ký hiệu riêng của mỗi người, dùng thay chữ ký) đưa lên, phải giống hệt dấu cũ." Tuấn theo dấu trên vải của mình vẽ một cái dâng lên. Quan đem so với tất cả các tấm vải, quả có hai tấm cùng dấu, còn lại đều khác. Ông cho trả vải lại cho các khách, rồi bắt người cầm vải có dấu trùng, hỏi: "Ngươi tên họ là gì?"

 Vương Cửu sợ hồn vía lên mây, thưa: "Tiểu nhân họ Vương, con thứ chín." Quan hỏi: "Vải này ở đâu ra?" Vương Cửu chỉ đông chối tây. Quan quát đánh nặng ba mươi gậy, nói: "Ngươi giữa ban ngày gánh trộm vải của người, làm liên lụy tảng đá chịu vạ, lại khiến người khác bị tra đánh. Khai rõ ra, trả lại vải cho người ta thì thôi; nếu không, ngươi cũng phải chịu hình như tảng đá."

 Vương Cửu không nhận. Quan nói: "Dấu trên vải trùng khớp cả, thế mà còn không nhận. Lấy giáp côn (cái kẹp bằng gỗ để kẹp chân phạm nhân khi tra tấn) kẹp vào!" Vương Cửu bèn khai: "Vải đã bán mất mười hai tấm, số còn lại để ở nhà." Quan nói: "Số đã bán thì trả bằng bạc, số chưa bán thì trả lại vải." Rồi phán rằng:

 "Xét thấy Thịnh Tuấn gánh vải đi một mình, tính ham rượu, say khướt ngủ trên gò. Vương Cửu từ quê về, tình cờ trông thấy, lập tức nổi lòng hung ác, lén trộm, gánh vải đi giữa đường. Không đoái tới người bị mất vốn, lại đem ra phố bán, chỉ biết làm đầy túi riêng. Tự cho là mắt người lừa được, ngờ đâu lòng trời khó dối!

 Người bị mất kiện lên huyện xin truy bắt, quan ngờ rằng không phải người địa phương; chỗ mất vải gần thành, biết là côn đồ chợ búa. Ngày ngày tra hỏi tảng đá khiến người kinh ngạc; để mặc người tới xem không cấm, cốt để bắt được hung thủ thật. Quả nhiên kẻ trộm ôm vải vào nha, đã thu được tang vật, dấu hiệu làm chứng rõ ràng, khai nhận là thật. Xử theo tội móc túi, đồ một năm, giải đi. Thịnh Tuấn không cẩn thận, đáng răn đe, cho nhận vải về bán. Lư Kỳ vô tội, đáng được miễn xử, cho về nhà."

 Ta xem vụ xử này của Đặng công, có cái liệu tính ngoài dự đoán, có cái suy nghĩ vượt ra ngoài phép thường. Nếu không tra tấn tảng đá thì làm sao bắt được tang vật thật? Cả huyện gọi ông là người xử án như thần, danh và thực quả không sai.

 Loại án cường đạo (cướp có vũ khí, kéo bè kéo lũ)

 **Huyện doãn họ Lưu xử vụ cướp đốt đuốc vào nhà**

 Ở huyện Đãng Sơn, phủ Từ Châu có người dân tên Quan Nguyên, vợ là Chu thị, sinh được hai con trai, đều còn nhỏ. Gia sản giàu có. Trong nhà có người hầu gái tên Thu Lan, khá xinh đẹp. Bà chủ thường sai cô ra hàng thịt của Trịnh Dương mua thịt. Trịnh Dương mê cô, mỗi lần cân thịt đều chọn miếng ngon, lại còn cân dư cho cô. Có khi bà chủ sai người hầu khác đi mua thì nếu không bị cân thiếu, thịt cũng không ngon. Đàn bà hiểu biết nông cạn, bà chủ bèn cho là Thu Lan khéo mua bán, lần nào mua thịt cũng sai Thu Lan đi. Qua lại lâu ngày thành quen.

 Một hôm Trịnh Dương buông lời trêu ghẹo, Thu Lan nghiêm mặt cự tuyệt. Trịnh Dương cũng lấy làm lạ, nhưng vẫn cho thịt ngon rồi để cô về. Hôm sau cô lại tới, Trịnh Dương nói: "Ta đem bao nhiêu tình ý đối với ngươi, hôm qua mới đùa một câu mà ngươi đã đổi sắc mặt." Thu Lan cúi đầu không nói. Trịnh Dương nhìn quanh không có ai, bèn cưỡng ôm cô vào buồng. Thu Lan sức yếu không chống nổi, chỉ biết chửi mắng.

 Trịnh Dương nói: "Hôm nay ngươi theo ta thì thôi; nếu không theo, ta sẽ đi khắp nơi đồn rằng ngày nào ngươi cũng tới tư tình với ta. Chuyện mà tới tai chủ ngươi, hắn chẳng làm gì được ta, chỉ đánh chết tươi con hầu hèn mọn là ngươi thôi." Thu Lan nghĩ: "Ông chủ, bà chủ đều nghiêm khắc, nếu biết chuyện thì giả hóa thật, chắc chắn không tha nhẹ." Cô bèn nói: "Hôm nay tôi ra lâu rồi, sợ bà chủ trách, cứ cân thịt cho tôi về đã. Mai tôi lại tới sẽ chiều ý anh."

 Trịnh Dương nói: "Chuông có sẵn trước mặt không đánh, lại đi tìm đồng (bỏ cái sẵn có để chờ cái chưa chắc có). Ta đã đến nước này, mai ngươi không tới, chẳng lẽ ta lại tới tận nhà ngươi mà gọi được sao? Nay ngươi không chịu thì tối nay ta sẽ tới." Thu Lan nghĩ không thoát được, gượng nhận lời, cân thịt rồi về.

 Từ đó Trịnh Dương thường hầm sẵn thịt nhừ, hễ Thu Lan tới là cho ăn, hai bên tình ý mặn nồng. Mỗi lần Thu Lan tới tiệm, chẳng đợi Dương nói, cô tự vào buồng. Được hơn nửa năm, Quan Nguyên thường đi tới nhà tá điền (người thuê ruộng cày cấy, nộp tô cho chủ) ở trang trại đòi nợ, thu tô, lâu thì một tháng mới về, ít cũng nửa tháng. Thu Lan lòng dục bừng bừng, bèn hẹn Trịnh Dương ban đêm vào nhà ngủ cùng. Trịnh Dương đêm đến sáng đi, không đêm nào không tới. Chuyện bị những người hầu gái khác phát hiện, thường đem ra bàn tán cười cợt.

 Thu Lan nói lại với Trịnh Dương. Dương hỏi: "Bà chủ có biết không?" Lan nói: "Không biết, chỉ có đám hầu gái biết thôi." Dương sợ để lại hậu họa, muốn giết hết đám hầu gái, lại sợ lộ chuyện nên không cho Thu Lan biết.

 Qua hai đêm, Quan Nguyên đi trang trại chưa về, Trịnh Dương móc nối hơn hai mươi tên cướp, đốt đuốc xông vào nhà. Chu thị nghe có cướp, dắt hai con chạy trốn ra núi sau nhà. Trịnh Dương cùng bọn cướp trước hết giết chết cả ba người hầu gái. Người làm trong nhà xông vào đánh trả, bị chém bị thương ba người, chết một người. Chúng lại trói Thu Lan vào cột, vơ vét sạch của cải rồi đi.

 Sáng hôm sau, Chu thị dắt con về, thấy các người hầu gái bị giết, Thu Lan bị trói, vội cởi trói cho cô, sợ đến run người, liền sai người đi đón Quan Nguyên về. Quan Nguyên nghe tin sợ dựng tóc gáy, lập tức trở về, trình với người đứng đầu làng xóm tới khám xét rõ ràng, rồi làm đơn kiện lên huyện:

 "Người đứng đơn kiện: Quan Nguyên. Kiện về việc bị cướp đốt đuốc vào nhà. Ngày mồng ba tháng này, tôi đi thu tô, bận việc chưa về. Đêm ấy canh khuya, một bọn cường đồ hơn hai mươi tên, bôi mày vẽ mặt, mỗi tên cầm một con dao sắc, phá cửa xông vào. Vợ con tôi kinh hãi chạy trốn tan tác. Chúng giết chết sáu người cả nam lẫn nữ, chém bị thương hai đầy tớ, trói người hầu gái Thu Lan, lục soát khắp các buồng, vơ vét sạch của cải trong nhà, tới canh tư (khoảng một giờ đến ba giờ sáng) mới tan. Sáng hôm sau tôi về, đã báo rõ với làng xóm. Khẩn xin quan nghiêm bắt, diệt trừ bọn giặc, để người lương thiện được yên. Có kê danh sách của cải bị mất, kính trình."

 Bấy giờ tri huyện là Lưu Khởi Phong, người tài giỏi, rất ghét những việc trộm cướp bất chính. Thấy đơn, ông nổi giận, nói: "Ngươi kiện thế này, sao không có tên kẻ cướp, cũng không có tang chứng, xử làm sao được!" Quan Nguyên thưa: "Tiểu nhân nhất thời khó tìm ra, xin lão gia dò bắt giùm."

 Huyện doãn nói: "Các người hầu gái đều bị giết, chỉ chừa lại Thu Lan, trong đó ắt có duyên cớ. Ngày mai cho Thu Lan ra hầu tra, ắt biết được kẻ cướp thật." Hôm sau, Quan Nguyên đưa người hầu gái ra nghe quan tra hỏi. Huyện doãn hỏi: "Thu Lan, đêm bị cướp ấy, ngươi thấy những ai?" Thu Lan thưa: "Bọn cướp đông lắm, đứa nào cũng bôi đỏ trát đen, con biết đâu được."

 Huyện doãn nói: "Đã bôi mặt thì ắt là người quen. Cướp giết các người hầu gái khác, sao lại không giết ngươi?" Thu Lan thưa: "Con thấy chúng giết mọi người, sợ vỡ mật, định chạy thì bị một tên bắt trói vào cột, rồi bọn cướp vơ vét của cải bỏ đi." Huyện doãn nói: "Giết người khác mà không giết ngươi, ắt là tình nhân của ngươi đi cướp. Ngươi tư thông với ai, khai thật ra."

 Thu Lan che giấu quanh co, không chịu khai. Huyện doãn quát cho kẹp ngón tay (dùng mấy thanh gỗ nhỏ xâu dây, kẹp các ngón tay để tra tấn). Thu Lan chịu không nổi, đành khai: "Con chỉ tư thông với người bán thịt là Trịnh Dương, nhưng hắn không làm cướp, ngoài ra không có ai." Huyện doãn nói: "Đã tư thông với Trịnh Dương thì kẻ cướp chính là Trịnh Dương. Hắn còn bôi mặt vì sợ ngươi nhận ra."

 Ông lập tức phát bài lệnh, sai hai người lính Vương Hiển, Tạ Cương bí mật đi bắt Trịnh Dương về tra hỏi. Trịnh Dương đang bán thịt, hai người lính giả vào tiệm mua thịt, cố ý cãi cọ chuyện cân thiếu cân dư. Vương Hiển một tay tóm lấy hắn, Tạ Cương dùng xích sắt khóa chặt, giải lên quan.

 Huyện doãn tra hỏi: "Trịnh Dương, ngươi đã tư thông với Thu Lan, sao lại còn cướp nhà chủ nó?" Trịnh Dương thưa: "Tiểu nhân với Thu Lan không hề có gian tình. Tôi nghèo nhưng giữ phận, bán thịt sinh sống, không hề làm càn chút nào, xin quan hỏi láng giềng." Huyện doãn nói: "Hôm qua Thu Lan đã khai rõ là ngươi, sao còn chối!" Ông sai tả hữu đánh nặng ba mươi gậy, buộc hắn khai. Trịnh Dương vẫn chối như trước, không chịu nhận. Quan lại sai kẹp thật nặng, đánh hơn hai trăm gậy, hắn vẫn cứng cổ không chịu.

 Huyện doãn thấy dùng hình nặng mà hắn vẫn không khai, không biết làm sao, bèn nghĩ ra một kế, hỏi nhà hắn có vợ không. Tả hữu thưa: "Có vợ, có mẹ." Ông bí mật sai Vương Hiển, Tạ Cương, dặn dò nhỏ to, lại trao cho họ tờ kê của cải mà nguyên đơn đã nộp.

 Vương Hiển, Tạ Cương làm theo kế, tới nhà Trịnh Dương, lừa vợ hắn: "Chồng chị là Trịnh Dương trước đây cướp quần áo, đồ trang sức nhà Quan Nguyên, nay chính hắn tự tay kê ra đây, lão gia sai hai chúng tôi tới lấy tang vật. Chị mang ra để chúng tôi gánh đi." Hai người đàn bà không biết chữ, lại đang chột dạ, tưởng thật là chồng viết, bèn vào buồng lục lấy hết, giao cho hai người. Họ gánh về trình quan.

 Huyện doãn gọi Quan Nguyên tới nhận. Quan Nguyên xem kỹ, món nào cũng đúng, thưa: "Các thứ này đều là của nhà tiểu nhân, nhưng của bị cướp còn nhiều, chỗ này chỉ chừng một phần ba." Huyện doãn hỏi: "Trịnh Dương đã nói không cướp nhà Quan Nguyên, vậy những thứ này từ đâu ra?" Trịnh Dương nhìn thấy, sững sờ giơ tay, không đáp được lời nào, đành khai hết sự thật.

 Huyện doãn hỏi: "Ngươi cướp nhà Quan Nguyên, đồng bọn rất đông, hãy khai thật ra." Trịnh Dương thưa: "Những người ấy đều do tiểu nhân nhờ tới, không phải việc của họ. Nay việc vỡ lở, tiểu nhân tự gánh lấy, sao lại để liên lụy người khác. Dù lão gia kẹp tới chết, tôi quyết không khai kéo ai."

 Lưu huyện doãn thấy Trịnh Dương mặc kẹp mặc đánh, không chịu khai ra đồng bọn, đành xử chém hắn để đền mạng, tang vật trả lại cho Quan Nguyên. Lời phán rằng:

 "Xét thấy Trịnh Dương dụ dỗ, gian dâm với Thu Lan, hành vi như kẻ man rợ; đêm đến sáng đi, tiếng xấu dần lộ ra. Sợ chủ nhà nghe biết, hắn nảy ý giết người; bèn tụ tập bọn cướp, lập mưu cướp phá. Giết các người hầu gái là cốt để bịt miệng; Thu Lan bị trói vào cột thật là vì tình riêng. Vì che giấu lỗi mình mà giết và làm bị thương tám mạng người, vơ vét của cải, khiến vợ con người ta phải chạy trốn.

 Hắn tự cho là một việc được hai lợi, đâu biết trời cao đang soi xét. Xét kẻ hung bạo này, chẳng khác gì rắn độc trong loài bò sát; xét việc làm của hắn, chẳng khác gì con thú dữ Cùng Kỳ (loài ác thú trong truyền thuyết, chuyên làm hại người tốt). Lời khai đã rõ, tội xử theo luật. Tang vật đã thu đủ, xử chém đầu. Thu Lan vì gian tình mà dẫn giặc vào nhà, cũng đáng tội treo cổ. Tang vật trả lại người mất, làm văn bản báo lên cấp trên để thi hành."

 **Huyện doãn họ Nguyễn xử vụ cường đạo cướp bóc**

 Ở huyện Thường Sơn, phủ Cù Châu có anh em Đinh Văn, Đinh Vũ. Ông nội họ từng làm chủ sự (một chức quan coi việc ở các bộ) coi giữ ngọc trai (?), để lại gia tài mấy vạn lạng, ngọc trai rất nhiều. Con cháu cũng khéo giữ của, khéo làm ăn, của cải ngày một thêm nhiều, lại có nhiều núi trồng tre, trồng gỗ.

 Gặp lúc có khách buôn ở Mậu Nguyên, phủ Huy Châu tên là Vương Hằng dẫn theo hơn mười gia nhân đi buôn gỗ sam (loại cây gỗ thân thẳng, quý, dùng làm nhà). Nghe nói nhà họ Đinh có nhiều núi rừng, ông ta trả một nghìn năm trăm lạng bạc, tới tận nhà hỏi mua, có người làm chứng giao bạc. Anh em Đinh Văn bày tiệc hậu đãi. Hôm sau, Vương Hằng lên núi khai thác gỗ.

 Mới hơn hai tháng, gần xa đều nghe tin nhà họ Đinh bán núi được nhiều bạc. Có tên cướp quen tay Hà Tử Tú cùng đồng bọn Trần Tử Thanh, tụ tập ô hợp hơn bốn mươi tên, kéo tới cướp nhà họ Đinh. Đêm ấy chúng đốt đuốc, cầm giáo, phá tung cửa vách. Người nhà họ Đinh hoảng sợ, đàn ông chạy, đàn bà trốn, chỉ có người thiếp yêu của Đinh Văn là Chúc thị chạy không kịp, bị Tử Tú, Tử Thanh bắt lại hãm hiếp.

 Chúc thị bị làm nhục, nhìn thấy tên Tử Tú người cao lớn, mặt vuông, răng nanh như răng báo, trông giống Vương Hằng, bèn ghi nhớ trong lòng. Bọn cướp chém bị thương người hầu, vơ vét sạch của cải, đến canh năm (khoảng ba giờ đến năm giờ sáng) thì tan.

 Sáng hôm sau, Chúc thị nói với Đinh Văn: "Bọn cướp đêm qua chính là ông khách mua cây hôm trước." Đinh Văn hỏi: "Sao nàng nhận ra?" Chúc thị nói: "Hôm trước khi ông khách ngồi uống rượu, thiếp nhìn qua khe cửa sổ, thấy người cao lớn, mặt vuông, răng như răng báo. Kẻ làm nhục thiếp đêm qua tướng mạo y hệt, không khác chút nào."

 Đinh Vũ nói với anh: "Trên núi của Vương Hằng thợ rất đông, chắc chắn hắn cầm đầu, tụ họp bọn chúng đi cướp. Em đang còn ngờ ngợ, nay đã bảo mặt mũi giống nhau thì không cần nghi gì khác nữa. Ta nên làm đơn kiện lên huyện, xin quan cho quân tới bắt, để trừ mối họa này." Đơn viết:

 "Người đứng đơn kiện: Đinh Văn, dân huyện này. Kiện về việc bị cướp của, giết hại thảm khốc. Kẻ hung ác là Vương Hằng, tháng trước mang bạc tới nhà tôi mua gỗ, dò xét hư thực. Đêm mười bảy tháng này, hắn dẫn bọn hơn bốn mươi tên, tụ tập ô hợp, cầm gươm giáo, đuốc sáng rực trời, phá tung cửa vách, ùa vào nhà như ong vỡ tổ. Già trẻ kinh hãi chạy trốn, trai gái tan tác. Thiếp yêu bị làm nhục, gia nhân bị giết hại. Vàng bạc, trâm vòng, áo lụa đủ màu bị cướp sạch không còn. Nói ra đau lòng, ai nghe cũng xót xa. Khẩn xin quan theo phép trừng trị, trừ hại cho dân được yên. Kính trình."

 Nguyễn huyện doãn nhận đơn, sai ngay hai mươi bộ khoái (lính chuyên đi lùng bắt kẻ phạm tội) lên núi bắt người. Bộ khoái nhận lệnh, cùng người đứng đầu làng xóm và người coi sóc địa phương tới thẳng chân núi chờ. Thấy thợ lần lượt vác cây xuống núi, bộ khoái chờ từng người vác cây xuống tới nơi thì xâu dây qua bả vai (?) khóa lại, bắt được hơn ba mươi người.

 Tới trưa, người trên núi nấu cơm đã chín, lấy làm ngờ: "Mọi người xuống núi lâu thế mà không ai lên ăn cơm, là cớ gì vậy?" Họ cùng kéo xuống núi xem, thấy mọi người đều đã bị bắt. Bộ khoái lại định bắt luôn số người này. Họ không biết vì sao, mạnh ai nấy chạy.

 Vương Hằng ngồi trong lều trên núi nghĩ: "Mọi người xuống xem mà chưa ai trở lên, việc này đáng ngờ." Chốc lát hai mươi bộ khoái cùng kéo tới, xích Vương Hằng lại. Hằng ngạc nhiên nói: "Vô cớ bắt chúng tôi, thế là thế nào?" Bộ khoái đưa lệnh bắt cho xem. Vương Hằng kinh hãi nói: "Tôi vô tội mà bị oan thế này, tôi sẽ tự đi trình bày cho rõ." Ông làm đơn biện bạch:

 "Người đứng đơn: Vương Hằng, dân huyện Mậu Nguyên, phủ Huy Châu. Trình về việc bị vu hãm oan khuất. Tôi đi buôn khắp nơi đã mười năm, sợ hình phạt, giữ phép nước, không sai phạm một mảy. Tôi mang mấy nghìn lạng vốn tới nhà họ Đinh mua gỗ. Đinh Văn bị cướp, biết là ai làm? Y bịa chuyện kiện người lương thiện, oan khuất đen tối che cả mặt trời. Việc cường đạo là tội nặng, khó qua được mắt pháp luật. Xin quan nghiêm bắt kẻ cướp, xét kỹ tra kỹ, phân rõ trong đục (như nước sông Kinh đục, sông Vị trong, ý nói phân rõ phải trái). Kính trình."

 Huyện doãn xem đơn, nói với Vương Hằng: "Đêm cướp ấy, người ta đã thấy rõ là ngươi." Vương Hằng thưa: "Nếu tôi cướp nhà y thì lều trên núi lẽ nào không có tang chứng? Không tang vật, không chứng cớ, sao lại vô cớ chỉ người được?" Đinh Văn nói: "Thiếp của ta bị làm nhục, rõ ràng là ngươi. Nàng nhìn rất kỹ, mặt vuông, răng báo, người cao lớn, tướng mạo không khác chút nào, ngươi còn chối sao được?"

 Vương Hằng nói: "Người trong thiên hạ tướng mạo giống nhau nhiều lắm, đêm tối làm sao phân biệt kỹ được? Huống chi tiểu nhân chưa từng gặp mặt thiếp của y lần nào, sao nàng nhận ra được? Rõ ràng là vu hãm." Quan thấy lời ông đều có lý, chỉ dùng hình nhẹ, rồi tra xét kỹ các người thợ. Bốn mươi tám người đều nói cùng một lời, không ai khác ai. Quan nghi ngờ mà chưa quyết được, tạm giam tất cả. Hôm sau đưa ra tra lại, lời biện bạch vẫn như trước, lại giam.

 Lại nói người hầu của Vương Hằng là Gia Hưng cùng một người thợ là Triệu Thăng Nhất, thấy mọi người bị bắt, cũng chạy vào núi sâu trốn. Trên núi, họ tình cờ trông thấy bọn cướp đang chia của trên một khoảnh đất bằng (?), bạc thì chia bằng cân, ngọc trai thì đong bằng đấu. Hai người nấp trong chỗ cây rậm, nhìn rất kỹ. Trong bọn cướp chỉ có Tử Tú, Tử Thanh là người trong vùng, Thăng Nhất nhận ra chắc chắn; số còn lại là người quận khác, không nhận ra được.

 Đến xế chiều chia xong, bọn cướp tản đi, chỉ có Tử Tú nói: "Anh em đi hết rồi, phần ta với ngươi chia được chỗ này, chưa nên mang về. Tạm chôn ở đây, đợi lâu ngày yên chuyện rồi sẽ lấy về nhà." Tử Thanh nói: "Lời ấy hợp ý ta." Chúng vốn khiêng được bốn chiếc rương kiểu Tứ Xuyên, bèn cho hết quần áo, lụa là, vàng ngọc vào rương, chôn xong rồi đi.

 Gia Hưng và Thăng Nhất cũng không dám lấy. Thăng Nhất nói: "Hôm nay không biết quan binh vì việc gì mà bắt chúng ta. Đợi trời tối, ta tìm đường lén về nhà tôi. Vài ngày nữa dò xem là việc gì rồi hãy liệu." Gia Hưng nói: "Như thế thì đội ơn anh dẫn dắt." Tối đó họ về nhà. Hôm sau mới biết nhà họ Đinh bị cướp, đã kiện lên quan, quan binh tới bắt khách buôn.

 Gia Hưng có lòng nghĩa khí, khóc nói với Thăng Nhất: "Chủ tôi đối với chúng tôi như ruột thịt, nay vô tội phải chịu hình, lòng tôi sao nỡ? Tôi nghĩ bọn chia của hôm qua chính là chia của cướp được của nhà họ Đinh. Dám phiền anh cùng tôi đi gặp chủ tôi, rồi ra quan tố giác, một là cứu chủ tôi, hai là mọi người thoát tội." Thăng Nhất nói: "Tôi cũng đang có ý ấy."

 Ngay hôm đó họ cùng tới huyện, trước hết vào ngục gặp Vương Hằng, kể lại sự việc. Vương Hằng rất mừng. Nhưng ông thấy các người thợ bị quan xâu vai bắt giữ, lại chịu hình phạt, không ai đưa cơm cho, đã chết mất hai mươi người.

 Lát sau, huyện doãn lên công đường. Gia Hưng và Thăng Nhất tố giác việc trước. Huyện doãn hỏi kỹ, thấy xác đáng, liền sai hai lính đi bắt Tử Tú, Tử Thanh. Hôm sau bắt được về. Huyện doãn nói: "Hai ngươi tụ tập bè đảng, ban đêm cướp nhà họ Đinh, khiến người khác phải chịu hình. Nay đã bị bắt, hãy khai thật đi." Tử Tú và Tử Thanh cãi cố, không chịu nhận chút nào.

 Huyện doãn gọi Gia Hưng, Thăng Nhất ra đối chất, chúng vẫn chối quanh. Gia Hưng nói: "Hai ngươi đợi bọn cướp đi hết rồi mới đem tang vật cho vào bốn chiếc rương Tứ Xuyên, chôn trong hốc núi rồi về, thế mà còn cứng miệng." Tử Tú và Tử Thanh cúi đầu, không nói được gì. Huyện doãn nói: "Ngươi đã thấy tận mắt tang vật, nay ta sai mấy người cùng ngươi đi lấy về."

 Gia Hưng dẫn thẳng lính lên núi, lấy được tang vật, đem về nộp quan. Huyện doãn cho Đinh Văn nhận, đều đúng là của nhà mình. Ông liền quát đánh Tử Tú, Tử Thanh mỗi tên bốn mươi gậy, buộc chúng khai nhận và khai ra đồng bọn.

 Tử Tú nói: "Bọn cướp chúng tôi trọng nghĩa, có lời thề với nhau. Việc này do tiểu nhân gọi mọi người tụ lại, nay việc vỡ lở, tôi thà chịu chết hai lần chứ không dám liên lụy mọi người. Nếu có ai bị bắt thì cũng chỉ khai ra một kẻ cầm đầu. Tiểu nhân tự nhận tội chết, mặc cho chịu hình khổ, chết cũng không khai ai."

 Huyện doãn nghe vậy, cầm bút viết lời phán:

 "Xét thấy bọn cướp quen tay Hà Tử Tú, Hà Tử Thanh (?), phạm tội nhiều lần không chừa, tụ tập ô hợp hơn bốn mươi tên, cướp phá nhà họ Đinh. Đuổi vợ, hiếp thiếp người ta, làm càn mà coi phép vua như đồ bỏ đi; cướp của, chém người hầu, hung hăng mà coi mạng người như sâu kiến. Đã thu được tang vật thật, đáng xử tử hình. Đồng bọn còn lại chưa trừ hết thì rốt cuộc sẽ gây mầm họa; giao cho lính nghiêm dò bắt để trừ hậu họa.

 Đinh Văn kiện lầm, khiến người phải chết trong ngục (?), lẽ ra phải chịu tội vu cáo, nay xét phạt bằng một phần tang vật, giao làm tiền chôn cất người chết. Bọn Vương Hằng vô tội mà bị oan, lại đã nhiều lần chịu khổ, đều cho về."

 Xử rõ ràng xong, quan báo lên cấp trên, rồi đưa bọn cướp ra pháp trường chém, treo đầu cho mọi người thấy. Ai nấy đều cho là lẽ trời sáng tỏ; giả như người hầu không tình cờ gặp bọn cướp chia của thì Vương Hằng suýt nữa đã chết oan. Thế mới thấy Vương Hằng vô tội, rốt cuộc cũng được thấy ánh mặt trời; bọn Tử Tú làm ác, cuối cùng phải chịu tử hình. Đúng như câu: "Thiện ác rốt cuộc đều có báo ứng, chỉ khác là đến sớm hay đến muộn mà thôi."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video