Chú giải bài thơ “Thứ tự tu luyện nội đan cho nữ giới” của Tôn Bất Nhị
Trần Anh Ninh
Những điều cần biết trước khi đọc bản chú giải bài thơ “Thứ tự tu luyện nội đan cho nữ giới” của Tôn Bất Nhị
Một, bài thơ gốc gồm mười bốn bài, lời lẽ trang nhã, đúng phép, ý nghĩa sâu xa và bao quát. Đây là phần cao nhất trong các đan quyết (bí quyết tu luyện nội đan; nội đan là phép tu của Đạo gia, dùng tinh, khí, thần sẵn có trong thân luyện thành “đan”, tức một thứ “thuốc tiên” ở bên trong người, để khỏe mạnh, sống lâu và thành tiên). Vì vậy tôi chép trọn bài thơ ở đầu sách để người học tiện đọc thuộc.
Ghi chú: bảy bài thất ngôn tuyệt cú (thể thơ bốn câu, mỗi câu bảy chữ), tức bài thơ “Thứ tự nội đan” của Tôn Bất Nhị Nguyên quân (danh hiệu tôn xưng các nữ tiên trong Đạo giáo), đã chép trong thiên “Bài thơ thứ tự nội đan của Tôn Bất Nhị Nguyên quân”, nên ở đây không chép lại.
Hai, bài thơ gốc tuy đề là phép tu nội đan cho nữ giới, nhưng xét toàn bộ bí quyết luyện đan của cả nam lẫn nữ thì chỗ khác nhau chỉ chừng một, hai phần mười, còn chỗ giống nhau đến tám, chín phần mười. Vì thế nam giới tu tiên đọc bài thơ này cũng có thể ít nhiều tự ngộ ra điều gì đó.
Ba, trong thơ xen lẫn nhiều thuật ngữ chuyên môn của giới tu tiên. Người học rộng còn khó nhìn thấu chỗ sâu kín, huống chi phụ nữ bình thường. Trong lời chú này, tôi đã cố hết sức giảng giải, nói hết những điều kín đáo, nên khẩu quyết thật (bí quyết truyền miệng) đã gần như hiện rõ trên giấy. Còn việc không thể trình bày công phu từ đầu đến cuối thành từng đoạn liền mạch là do nguyên văn bài thơ giới hạn, bất đắc dĩ phải như vậy.
Ngoài ra, trong lời chú tôi dẫn nhiều lời người xưa. Đó đều là những câu lúc ấy tiện tay lấy ra mà vừa khớp với lẽ huyền diệu, hay hơn tự mình viết ra, lại tránh được tiếng bịa đặt.
Bốn, lời chú tuy không viết bằng văn nói, nhưng đã bỏ hết các lối ví von, chỉ dùng lời thật, nông gần, dễ hiểu; phàm ai đọc viết tiếng nước mình thông thạo thì đọc vào tự sẽ hiểu. Nếu đọc đến thế mà vẫn còn thấy khó, e rằng người ấy không có duyên với đạo tiên. Bởi đạo lý huyền diệu cao nhất này phải chọn người có căn khí (tư chất bẩm sinh đủ sức tiếp nhận đạo) mà truyền. Người làm thơ vốn chỉ muốn bày tỏ tâm tính của mình, không cần người khác hiểu; người làm chú thì muốn lưu truyền một môn học cao sâu, cũng không mong được đám đông tầm thường hoan nghênh. Cho nên chuyện phổ độ (cứu độ rộng khắp mọi người) không nằm trong phạm vi của sách này.
Năm, công phu bậc cao của giới tu tiên giản dị, tròn đầy, dung thông, vốn không chia trước sau. Chữ “thứ tự” trong bài thơ này là nói theo mức hiệu nghiệm nông hay sâu mà thôi. Nếu nói về công phu thì từ bài thứ nhất đến bài thứ mười bốn đều liền một hơi mà thành, không thể chia cắt thành mười bốn đoạn. Vì vậy phải xem trước sau như một toàn thể mới nắm được điều cốt yếu; mong đừng xét từng cành từng đốt rời rạc.
Sáu, nữ giới tu tiên, ngoài phép Thiên nguyên phục thực (phép luyện thuốc tiên từ khoáng chất, kim loại ở bên ngoài rồi uống), vì vướng mắc khó làm, và phép Nhân nguyên song tu (phép tu có sự phối hợp giữa hai người nam và nữ), mà tôi đã thề không ghi ra giấy, thì từ xưa đến nay chỉ có pháp môn này đáng gọi là đại đạo. Những điều các nhà khác nói, các đàn, các hội truyền dạy, tên gọi rất nhiều, chủng loại khác nhau; người học không khéo thì sinh ra trăm thứ tệ hại; dù học khéo cũng chỉ khỏe người, sống lâu, chết không bệnh tật mà thôi, còn cách đạo tiên rất xa! Người có chí lớn nên hết sức lưu tâm đến thiên này.
Bảy, người xưa học đạo có người theo thầy hơn hai mươi năm, có người hơn mười năm. Những người như Âm Trường Sinh, Bạch Ngọc Thiềm, Ngũ Xung Hư đều sống chung một nơi với thầy, tập luyện thực sự, được thầy chỉ dẫn bất cứ lúc nào, dần dần sửa chỗ sai, rồi mới thành công trọn vẹn. Người nay chí khí nông nổi, làm việc không bền, nên khó thành tựu. Kẻ gian xảo thường thích dùng thủ đoạn con buôn, gợi bóng gợi gió, nói khích, để lấy trộm khẩu quyết, tưởng rằng hễ được khẩu quyết là lập tức thành tiên, mà không biết điều mình lấy được chỉ là phép chết. Khẩu quyết thần tiên chân chính đều từ thực nghiệm gian khổ mà ra, bọn ấy nào đã thấy dù trong mộng. Xin kính cáo người đọc: nếu có thu được điều gì, nhất định phải cẩn thận rèn luyện, gắng sức tu trì; nếu không thì được cũng như không (tật này nam giới mắc nhiều nhất, nữ giới còn ít).
Tám, ba đạo Nho, Phật, Lão, từ đời Hán đến cuối đời Thanh, chê bai lẫn nhau, hơn kém đến nay vẫn chưa có lời định luận. Từ khi chế độ vua chúa bị thay đổi, đạo Nho đã sớm cùng chung số phận mà mất đi, Đạo giáo cũng không còn ra một tôn giáo, chỉ còn Phật giáo như trái quả lớn sót lại duy nhất. Trong đó tín đồ tuy đông, nhưng người thật sự dụng công thì hiếm, tăng ni thì khỏi phải nói. Ngay các cư sĩ (người tu Phật tại gia), những người được tôn là đại thiện tri thức (bậc thầy có đạo hạnh, dẫn dắt người khác tu hành), ngoài việc dạy người niệm A Di Đà Phật ra thì không có pháp môn nào khác. Còn những việc như tham thiền tọa hương (ngồi thiền, lấy thời gian cháy hết một nén hương làm một buổi), đả cơ phong (thầy trò đối đáp nhanh, sắc bén để thử và khơi mở chỗ ngộ), khán thoại đầu (dồn hết tâm ý vào một câu hỏi then chốt để cắt đứt dòng suy nghĩ), vì Tịnh độ tông (tông phái chuyên niệm Phật cầu sau khi chết được sinh về cõi Tây phương Cực lạc) thịnh hành nên đã dần bị đào thải. Phép chỉ quán của tông Thiên Thai (“chỉ” là dừng vọng niệm, “quán” là quan sát, soi xét), tuy có pháp môn để bắt tay vào, cũng chỉ làm tài liệu giảng kinh mà thôi, chưa từng có ai chú ý thực hành để chứng nghiệm. Gần đây lại có cái gọi là Chân ngôn tông (Mật tông, tu bằng cách trì tụng thần chú), truyền từ Nhật Bản sang Trung Quốc, người học rất đông, nhưng thường vì trì tụng quá gấp gáp mà khiến thân tâm mất điều hòa.
Tóm lại bốn điều trên, là Tịnh độ, tham thiền, Chân ngôn và chỉ quán, tinh hoa của Phật giáo thời gần đây đã nằm hết trong đó. Nhưng đều là công phu một chiều thuộc về duy tâm (chỉ chú trọng tâm), còn đối với các vấn đề sinh, già, bệnh, chết thuộc về duy vật (về thân xác vật chất) thì hầu như không có hy vọng giải quyết. Cái gọi là “giải thoát hết thảy” của họ đều phải đợi sau khi chết, còn khi sống thì nhu cầu ăn mặc, ham muốn nam nữ, nỗi lo già bệnh đều không khác gì người thường. Còn sau khi chết ra sao thì chỉ người chết biết mà thôi; chúng ta là người chưa chết vẫn khó đoán được rốt cuộc thế nào.
Huống hồ thói quen của tín đồ Phật giáo thường cho rằng chỉ Phật là tôn quý nhất, còn lại đều khinh rẻ, sách vở ngoài đạo thì nhất loạt bài xích. Đó tuy là thái độ lẽ ra phải có của người theo tôn giáo đối với giáo chủ, nhưng tiếc rằng họ tự vạch ranh giới, tự đóng khung mình, vì thế không tiến bộ được. Chúng tôi nay viết sách là để nghiên cứu học lý, chuẩn bị (?) cho những người cùng chí hướng sau này thực nghiệm, giải quyết mọi vấn đề của đời người; dụng ý vốn khác với những người truyền bá tôn giáo. Vì vậy, sách này hoàn toàn không dính dáng gì đến Nguyên Thủy Thiên Tôn, Thái Thượng Lão Quân, Ngọc Hoàng Thái Đế (các vị thần tối cao được thờ trong Đạo giáo).
Còn kinh điển của Nho, Phật, cùng sách của chư tử bách gia (các nhà tư tưởng, các trường phái học thuật thời cổ), gặp chỗ nào đáng lấy thì cũng tùy lúc thu nhặt để mình dùng, không cần phân rõ môn phái. Trong sách, về chỗ giống và khác giữa tiên và Phật, đôi khi tôi dựa vào kiến giải của các bậc hiền xưa mà bàn định sơ qua; tuy nêu một mà bỏ sót muôn, nhưng may là không kiêu không hèn, mong tránh được việc nói theo người khác mà tự làm hại mình, hại người. Bởi thái độ của người làm học vấn vốn nên như thế.
Tóm lại, bất kể là giáo phái nào, phải lấy việc thấy hiệu quả trong một thời hạn nhất định làm bằng chứng, lấy sự thành tựu ngay trong đời này làm mục đích. Nếu muốn đạt được chí nguyện ấy thì ngoài phép Kim dịch hoàn đan (phép luyện đan bậc cao, đưa khí nguyên sơ trở về, kết thành “đan” trong thân) ra, không còn cách nào khác. Xin dốc tấm lòng nhỏ mọn, mạo muội thưa cùng các bạn đồng chí.
Chín, các tôn giáo trên đời, trong nghi lễ, chế độ, lý luận và công phu tu tập, hiếm có cơ hội bình đẳng nam nữ, chỉ riêng nhà thần tiên là không như thế. Họ thường nói nữ giới tu luyện thành tựu nhanh hơn nam giới: việc nam giới phải ba năm mới làm xong thì nữ giới một năm đã có thể đuổi kịp, vì thân thể nữ giới có đặc điểm sinh lý riêng nên được hưởng cái lợi ưu tiên này. Còn địa vị sau khi thành công thì tùy bản thân có nỗ lực hay không mà định, không có chuyện nam cao nữ thấp. Đây là kiến thức sáng suốt riêng có của nhà thần tiên, rất khác với các đạo khác. Có thể biết phái thần tiên cực kỳ tự do, đã vượt ra ngoài phạm vi tôn giáo, hoàn toàn là việc thuộc về học thuật. Mong người đọc đừng lấy con mắt tôn giáo mà gượng ép phán xét. Nữ giới có chí lớn nên vào cửa này.
Mười, tôi không phải thân nữ, sao lại nghiên cứu bí quyết luyện đan của nữ giới? Lại chưa từng định làm thầy truyền đạo cho nữ giới trên đời, sao lại chú giải bí quyết luyện đan của nữ giới? Ấy là vì tôi rất sợ đạo thuật truyền lại mấy nghìn năm nay sẽ đứt đoạn từ đây; nếu còn giữ kín không nói ra, về sau sẽ không ai hiểu nữa, dù có trí tuệ thì biết theo đâu mà vào?
Trên đời vốn không thiếu những người nữ đọc sách hiểu lẽ, phát nguyện lớn, có nghị lực, không thỏa mãn với hoàn cảnh sống thời nay, không lấy niềm tin mê muội của tôn giáo về chuyện sau khi chết làm chỗ nương về, quyết thoát khỏi nỗi khó khăn về ăn, mặc, ở, đi lại, thề phá bỏ quy luật sinh, già, bệnh, chết. Không học thần tiên thì sao thỏa được nguyện ấy? Đó chính là tấm lòng khổ tâm nhỏ bé của tôi khi làm chú giải. (Nam giới tu tiên có phép Thái dương luyện khí (phép luyện khí dành cho nam giới, thuộc dương), đời nay vẫn còn người biết. Phép Thái âm luyện hình (phép luyện thân thể dành cho nữ giới, thuộc âm) của nữ giới thì gần như thất truyền. Vì nam giới làm công phu chỉ cần làm tròn phần mình là đủ, không cần hỏi đến việc của nữ giới; nên những người truyền đạo trên đời, nói đến công phu của nữ giới thì khó tránh được mơ hồ, nói phỏng chừng; mà trong giới nữ lại ít người tài xuất chúng, càng khó gặp người đáng truyền phép này. Từ nay về sau, tôi rất mong có người nối tiếp.)
Lược sử tiên cô Tôn Bất Nhị
Tiên cô họ Tôn tên Bất Nhị, hiệu Thanh Tĩnh tán nhân (người nhàn tản, thanh tĩnh), là con gái út của ông Tôn Trung Dực ở huyện Ninh Hải (Ninh Hải thuộc phủ Đăng Châu, tỉnh Sơn Đông ngày nay, không phải Ninh Hải của tỉnh Chiết Giang). Bà sinh năm Thiên Phụ thứ hai đời Kim Thái Tổ, bẩm tính thông minh, dịu dàng, hiền thục. Cha gả bà cho Mã Nghi Phủ, sinh ba con trai. Mã Nghi Phủ chính là Mã Đan Dương chân nhân, một trong Bắc thất chân (bảy vị chân nhân phái phương Bắc; chân nhân là người đã đắc đạo). Đan Dương đã thờ Vương Trùng Dương làm thầy, nên tiên cô cũng nhờ tổ sư Trùng Dương dùng đủ mọi cách khéo léo khuyên bảo, cảm hóa, bèn rời xa ba con, dứt bỏ mọi ràng buộc, đến Kim Liên đường xin được độ, được truyền riêng phần cốt yếu của đạo. Mấy năm sau, thầy kéo Đan Dương cùng đi về phía tây, ở động Yên Hà núi Côn Luân; tiên cô một mình ở lại nhà, chăm chỉ tu hành không mệt mỏi. Năm Đại Định thứ mười lăm đời Kim Thế Tông, bà đến Lạc Dương, nương theo Phong tiên cô, ở động dưới; sáu năm sau thì đạo thành. Đó là ngày mười chín tháng mười hai năm Đại Định thứ hai mươi hai. Bỗng một hôm bà tắm gội, thay áo, hỏi đệ tử trời đã đúng trưa chưa, rồi cầm bút viết bài tụng rằng: “Đủ ba nghìn công đức, vượt khỏi tam giới (ba cõi của thế gian luân hồi: cõi còn ham muốn, cõi còn hình sắc và cõi không còn hình sắc); nhảy ra ngoài vòng bao bọc của âm dương; ẩn hay hiện, ngang hay dọc đều được tự do; hồn say chẳng còn trở về Ninh Hải nữa.” Viết xong, bà ngồi xếp bằng mà hóa (qua đời); gió thơm, khí lành suốt ngày không tan. Năm Kỷ Tỵ niên hiệu Chí Nguyên đời Nguyên, triều đình ban cho bà hiệu Thanh Tĩnh Uyên Chân Thuận Đức chân nhân; phái đạo của bà gọi là phái Thanh Tĩnh.
(Những điều trên lấy từ sách “Tục Văn hiến thông khảo”, “Đăng Châu phủ chí” và các ghi chép khác. Nếu muốn biết tường tận, cần đọc các sách chuyên về truyện ký, niên phổ của phái Bắc thất chân trong “Đạo tạng” (bộ tổng tập kinh sách Đạo giáo).)
Chú giải
Ghi chú: Các bí quyết luyện đan của nữ giới còn lưu truyền hiện chỉ có vài loại, so với kinh luyện đan của nam giới chưa được một phần trăm; đã tiếc là ít, mà phần lớn lại do nam giới viết. Tuy lời lẽ có chỗ nói trúng điều tinh vi, nhưng rốt cuộc không phải cảnh giới tự mình trải qua. Muốn tìm sách do chính nữ chân (người nữ tu đã đắc đạo) viết, thì ngoài bài “Linh Nguyên đại đạo ca” của Tào Văn Dật ra, có lẽ chỉ có bài thơ này.
Bài thơ gốc lưu hành đã lâu mà chưa ai chú giải. Những năm trước, sau những lúc bàn đạo với một vị nữ sĩ, tôi tiện tay giải thích rồi gửi thư tặng bà, đến nay đã hai mươi năm. Bản thảo cũ rời rạc, lẫn trong đống giấy cũ, khó đọc cho hết. Tôi bèn lục ra, hiệu đính lại một lượt, may không có chỗ sai lớn, nên chép lại để lưu giữ. Tôi không dám tự tin là đã hiểu hết ý huyền diệu của tiên cô Tôn, chỉ là mở một lối vào cho người đọc bài thơ này về sau mà thôi. Trong lời chú có thể còn chỗ chưa trọn vẹn, vì muốn dẫn dắt người mới bắt đầu nên tôi nói gần gũi, thấp dễ, không bàn chuyện cao xa.
Bài thứ nhất: Thu tâm (gom tâm lại)
Khi thân ta chưa có, một khí đã có trước;
Khi chúng ta chưa có thân này, đã có khí này trước. Sách “Hóa thư” của Đàm tử viết: “Hư (cái trống rỗng nguyên sơ, chưa có hình tướng) hóa thành thần (cái linh diệu làm chủ tinh thần, ý thức), thần hóa thành khí (sinh khí vận hành nuôi sống thân), khí hóa thành máu, máu hóa thành hình thể, hình thể hóa thành hài nhi, hài nhi hóa thành trẻ con, trẻ con hóa thành thiếu niên, thiếu niên hóa thành tráng niên, tráng niên hóa thành già, già hóa thành chết.” Đó là nói đi xuôi thì thành người. Còn người đạt đạo, nếu đi ngược lại được, khiến máu hóa thành khí, khí hóa thành thần, thần hóa thành hư, thì thành tiên.
“Một khí” tức là khí tiên thiên (cái có từ trước khi thân hình sinh ra, thuộc về nguồn gốc nguyên sơ) lúc âm dương chưa tách ra. Đến khi đã chia âm chia dương, lưỡng nghi (hai mặt đối đãi âm và dương) đã thành lập, thì không còn gọi là một khí được nữa. Nhà Nho nói: “Cái vật ấy không có hai, nên việc nó sinh ra muôn vật không thể lường được.” Câu ấy cũng chỉ một khí tiên thiên. Chỗ “được Một” mà Lão tử nói chính là được một khí này. Trong đây có công phu thực sự, không phải nói suông mà xong được.
Như ngọc, càng mài càng bóng; như vàng, luyện rồi đâu có tối mờ?
Nhà luyện đan thường có các tên gọi như Ngọc trì (ao ngọc), Kim đỉnh (vạc vàng), Ngọc thố (thỏ ngọc), Kim ô (quạ vàng), ngọc dịch (nước ngọc), kim dịch (nước vàng)… Đại thể, khi nói về âm, về thần, về văn hỏa (“lửa nhỏ”, tức dùng ý niệm và hơi thở một cách nhẹ nhàng, êm dịu) thì ví bằng “ngọc”; khi nói về dương, về khí, về vũ hỏa (“lửa mạnh”, tức dùng ý niệm và hơi thở một cách mạnh mẽ, tích cực) thì ví bằng “vàng”. Ý là ngọc có đức ôn hòa, vàng có tượng cứng rắn. Nhưng cũng đôi khi có ngoại lệ.
Quét sạch biển sinh diệt, giữ chặt cửa tổng trì;
“Biển sinh diệt” tức là ý nghĩ của chúng ta. Trong khoảnh khắc, ý nghĩ tạp nhạp vô cớ kéo đến, chợt khởi chợt diệt, không thể dừng lại được. Ý nghĩ khởi lên là sinh, ý nghĩ mất đi là chết; trong một ngày muôn lần chết muôn lần sinh, luân hồi (vòng sinh tử xoay vần không dứt) ngay trước mắt, cần gì đợi đến sau khi chết mới chứng nghiệm? Nhưng muốn quét sạch ý nghĩ ấy, nói thì dễ, làm đâu có dễ! Chỉ có cách dùng phép khiến ý nghĩ quy về một mà thôi. Phép ấy thế nào? Tức là giữ chặt cửa tổng trì.
“Cửa tổng trì” (cửa nắm giữ tất cả), Lão tử gọi là cửa Huyền tẫn (“cửa của con cái huyền diệu”, tức chốn huyền diệu sinh ra muôn vật), tức là cái mà Đạo gia đời sau gọi là huyền quan nhất khiếu (“một lỗ cửa huyền diệu”, then chốt kín nhiệm nơi âm dương, thần khí gặp nhau khi tu luyện). Trương Tử Dương nói: “Khiếu này không phải khiếu thường, do Càn Khôn (quẻ thuần dương và quẻ thuần âm, tượng trời và đất) cùng hợp mà thành; gọi là huyệt thần khí, bên trong có tinh của Khảm Ly (quẻ Khảm tượng nước, quẻ Ly tượng lửa).” Nói cho thật thì chẳng qua chỉ là một âm một dương, một thần một khí mà thôi. Nếu khiến được âm dương hợp nhau, thần khí quyện nhau, thì thể của huyền quan đã lập. Tuy nói rằng lúc mới bắt tay phải trừ vọng niệm (ý nghĩ sai lầm, hão huyền), nhưng quyết không phải chỉ làm công phu trên ý nghĩ. Nếu không dựa vào gì cả, không nghĩ gì cả, thì tất sinh tệ hại, hoàn toàn không có hiệu quả, khiến người ta thất vọng, nản lòng. Điều này cần suy nghĩ kỹ và phân biệt rõ. (Bài thơ này của Tử Dương còn có một cách giải khác, không thuộc phạm vi thiên này.)
Chỗ hư linh nhỏ bằng nửa hạt kê, hỏa hầu êm ấm, ôn hòa.
“Nửa hạt kê” là nói khi ngưng thần vào khí huyệt (chỗ khí tụ lại trong thân), thần ở trong khí, khí bao ngoài thần, lui về ẩn nơi kín đáo. Tác dụng ấy cực kỳ nhỏ nhiệm, tinh tế, nên ví bằng nửa hạt kê. “Hư” là không vướng vào dấu vết, hình tướng. “Linh” là không rơi vào mê mờ, buồn ngủ. Ý nghĩ tạp không được khởi lên, khởi lên thì “lửa” khô nóng; chân ý (ý niệm chân thật, chuyên nhất) không được tản đi, tản đi thì “lửa” lạnh. Phải như Lão tử nói: “Dằng dặc như có như không, dùng mà chẳng gắng sức”, mới hợp với đường giữa. “Êm ấm” là điều hòa vừa phải. “Ôn hòa” là không lạnh, không nóng. (Hỏa hầu: mức độ và thời điểm điều chỉnh “lửa”, tức cường độ của ý niệm và hơi thở trong khi luyện.)
Hai câu thơ này nói về công phu thực sự lúc bắt tay giữ huyền quan, tả rất đúng, rất khéo. Nhưng quyết không phải bám chặt vào một chỗ nào đó trên thân người mà giữ cứng nhắc, chớ có hiểu lầm. Nếu người mới học giữ chết một chỗ, không biết biến thông, về sau tất mắc bệnh lạ.
Bài thứ hai: Dưỡng khí (nuôi khí)
Vốn từ vô vi mà khởi đầu, nào ngờ rơi xuống hậu thiên;
Thuận theo tự nhiên mà vô vi (không cố ý làm gì) là đạo tiên thiên; do sức người mà hữu vi (có cố ý làm) là công phu hậu thiên (cái thuộc về sau khi đã có thân, đã sinh ra). Khi chưa sinh ra, chúng ta vốn là một khí hỗn nguyên (nguyên khí còn hòa lẫn, chưa phân chia), không tên không hình, bất giác rơi vào trong thai, thế là có thân. Đã có thân thì mối lo lớn theo đó mà đến.
Vừa cất một tiếng ra khỏi miệng, ba tấc đã nắm quyền.
Hài nhi trong thai chỉ có thai tức (hơi thở trong bào thai, không thở bằng mũi), mũi không hô hấp. Đến lúc mới lọt lòng, khóc lớn một tiếng, không khí bên ngoài thừa dịp theo mũi mà vào, thế là hơi thở hậu thiên nắm quyền điều khiển mạng sống của chúng ta.
Lúc đầu, hơi hít vào dài, hơi thở ra ngắn, nên thân thể ngày một khỏe; tiếp đến, hơi thở dài ngắn đều nhau, thân thể phát triển đến đó thì dừng. Sau tuổi trung niên, hơi thở ra dần dài, hơi hít vào dần ngắn, nên thân thể ngày một suy. Lúc lâm chung chỉ còn thở ra mà không hít vào được nữa; hơi thở ở mũi vừa ngừng thì gốc mạng sống liền đứt. “Ba tấc” là chỉ hơi thở.
Huống bị bụi trần, lao nhọc làm hao mòn, sao chịu nổi bệnh tật quấn thân.
Câu trên nói lẽ thường về sống chết của thân người, câu này nói người tự làm hại thân mình.
Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp (hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, cảm giác chạm, và các đối tượng của ý nghĩ), gọi là “lục trần” (sáu thứ bụi trần làm vẩn đục tâm). Nhọc tâm, nhọc sức đều gọi là “lao”. Tuổi thọ tự nhiên của chúng ta vốn rất ngắn, dù không bị tổn hại thì đời nay cũng rất ít người sống quá trăm tuổi. Huống hồ bụi trần, lao nhọc và bệnh tật đều đủ làm hao kiệt nguyên khí (khí gốc của sự sống) của người, khiến không sống hết tuổi trời, nên nhiều người chưa hết thọ mà chết yểu giữa chừng.
(Có người hỏi: “Thuyết lục trần là lời của nhà Phật, sao lại dẫn vào chú giải kinh luyện đan?” Đáp: “Không phải lỗi của tôi. Bài thơ gốc đã thích dùng từ ngữ nhà Phật, như ‘sinh diệt’, ‘chân như’ (bản thể chân thật, bất biến của vạn vật), ‘xá lợi tử’ (hạt kết tinh còn lại sau khi bậc tu hành hỏa táng, ở đây chỉ thành quả kết tinh của sự tu luyện)…, đều không phải là từ vốn có của Đạo gia; không dẫn kinh Phật thì làm sao chú giải được?”)
Con béo khỏe có thể bồi bổ mẹ, chớ bảo không thể xoay về.
“Con” là khí hậu thiên, “mẹ” là khí tiên thiên. Khí hậu thiên, đạo luyện đan ví là “nước”; khí tiên thiên, đạo luyện đan ví là “kim” (kim loại, vàng). Theo thuyết ngũ hành (năm yếu tố kim, mộc, thủy, hỏa, thổ sinh khắc lẫn nhau), kim sinh thủy, tức là tiên thiên biến thành hậu thiên. Đạo luyện đan chú trọng xoay ngược tạo hóa, khiến thủy trở lại sinh kim, tức là từ hậu thiên trở về tiên thiên.
Người xưa gọi là cửu chuyển hoàn đan (chín lần xoay chuyển để đan trở về). Chín là số tột cùng của số dương, lại là “thành số” của kim (theo thuyết số học cổ, mỗi hành có một “số sinh” và một “số thành”; số thành của kim là chín), nên gọi là “cửu hoàn”, không phải giới hạn là xoay đúng chín lần. Tiên thiên khó nắm bắt, phải bắt tay từ công phu hậu thiên mới trở về được tiên thiên. Khí hậu thiên được bồi dưỡng đầy đủ thì khí tiên thiên tự nhiên phát sinh, nên nói “con béo khỏe có thể bồi bổ mẹ”. “Xoay về” tức là quay trở lại, xoay ngược.
Bài thứ ba: Hành công (thực hành công phu)
Nơi thu hơi thở, ngưng thần, sinh khí từ phương đông kéo đến;
“Thu hơi thở” là hơi thở lặng ẩn, không động; “ngưng thần” là cái thần hư linh lắng định, không tản. “Phương đông” là nơi mặt trời mọc; “sinh khí” là nói đối lại với tử khí (khí chết, khí đã tàn). Các nhà tu luyện xưa làm công phu thổ nạp (thở ra khí cũ, hít vào khí mới) phần nhiều vào giờ Dần, giờ Mão (khoảng từ ba giờ đến bảy giờ sáng), quay mặt về phương đông, thu sinh khí trong không trung vào thân mình, mượn sức của nó mà đẩy tử khí ứ đọng trong thân ra ngoài.
Phép luyện đan bậc cao tuy không hạn định thời gian và nơi chốn, nhưng tóm lại vẫn nên ở chốn núi rừng thanh tĩnh, lúc trời ấm gió hòa, thì hiệu nghiệm trong thân làm đến đâu thấy đến đó, như dựng cây sào liền thấy bóng. Nếu thường xuyên ngưng thần, thu hơi thở, ủ ấp, hun nấu, thì chẳng bao lâu có thể từ hang tạo hóa mà hái lấy một khí tiên thiên. Khổng tử nói: “Đi trước trời mà trời không trái.” Trời còn không trái, huống chi người? Huống chi quỷ thần?
Tác dụng ở đoạn này là công phu thật sự, không phải nói suông, cũng không phải lý tưởng, chỉ chứng nghiệm mới biết. Nếu hỏi: “Hơi thở thu thế nào? Thần ngưng thế nào? Nơi ấy ở đâu? Đến thì từ đâu đến?”, thì không phải vài lời nói rõ được, mà bút mực cũng khó diễn đạt; phải qua nhiều lần bàn luận, nhiều lần thực nghiệm, lại cần người học vốn sẵn tuệ căn (căn trí tuệ bẩm sinh), dốc lòng gắng sức, mới vào được cửa. Nếu viết từng điều ra giấy, trái lại khiến phép sống thành phép chết. Người đời tính tình khác nhau, thể chất khác nhau, học theo phép chết ấy chỉ đủ sinh bệnh, không những vô ích mà còn có hại, thì lấy làm gì?
Muôn duyên đều chẳng vướng, một khí trở về đài.
Người xưa nói: “Người tu đạo phải dứt bỏ muôn duyên, giữ vững một niệm, khiến lòng này lặng lẽ như chết, rồi sau mới có thể không chết; khiến khí này dằng dặc không ngừng, rồi sau mới có thể dừng mãi.” “Đài” là gì? Là linh đài. Linh đài là tính (bản tính, tâm tính, phần tinh thần). “Một khí” là mệnh (sinh mệnh, phần thân thể, sinh lực). Mệnh trở về với tính, tức là hoàn đan (đan trở về, đan đã thành).
Trương Tử Dương chân nhân nói: “Tu luyện đến đây thì nê hoàn (vùng đỉnh đầu, trong não) sinh gió, giáng cung (vùng tim) trăng sáng, đan điền (vùng bụng dưới, nơi tụ khí luyện đan) lửa rực, cốc hải (vùng biển khí ở bụng dưới) sóng lặng, giáp tích (vùng lưng giữa hai bên xương sống) như bánh xe quay, tứ chi như núi đá, lỗ chân lông như vừa tắm xong, xương mạch như đang ngủ say, tinh thần như vợ chồng vui hợp, hồn phách như mẹ con quyến luyến.” Đó là cảnh giới thật, không phải ví von. Những điều trên có thể nói là đã tả đến tột cùng.
Tượng âm nên giáng xuống phía trước, ánh dương được trồng ở phía sau.
Việc vận dụng dương hỏa và âm phù tuy do tự nhiên, nhưng sức người cũng có công âm thầm chuyển hóa, không thể không biết. Từ vĩ lư (vùng xương cụt) đi lên nê hoàn là theo một đường dọc sống lưng, gọi là “tiến dương hỏa” (đẩy lửa dương lên); từ nê hoàn đi xuống khí hải (vùng bụng dưới, dưới rốn, nơi chứa khí) là theo một đường trước ngực, gọi là “thoái âm phù” (lui về theo đường âm). Lấy đi lên làm tiến, đi xuống làm lui.
Lại nữa, phàm lúc đi lên phía sau, trong thân tự thấy hơi nóng bốc lên; đến lúc đi xuống phía trước thì hơi nóng đã dần trở về mát lặng. Đây lấy hơi nóng thịnh làm “tiến dương hỏa”, hơi nóng bình hòa làm “thoái âm phù”.
Hai cách giải này tuy nghĩa có khác, nhưng lẽ thì là một. Trong đó có nhiều điều huyền diệu, nên nghiên cứu.
Đầu núi và đáy biển, mưa qua một tiếng sấm.
Lã Thuần Dương chân nhân trong bài từ “Bộ thiềm cung” viết: “Sấm đất rung động, mưa đầu núi.” “Bách tự bi” viết: “Âm dương sinh lật đổ qua lại, khắp nơi hóa thành một tiếng sấm.” Thơ tiên sinh Thiệu Khang Tiết viết: “Bỗng nhiên nửa đêm một tiếng sấm, muôn nhà nghìn cửa lần lượt mở.” Chung Ly chân nhân nói: “Người đạt đạo hái được khí tiên thiên, một đêm tiếng sấm không tạm ngừng.” Tiên sinh Bành Hạc Lâm nói: “Trên trời Cửu Hoa người biết được, một đêm gió sấm rung muôn núi.” Kinh luyện đan nói đến sấm rất nhiều, không kể xiết. Nguồn gốc đều từ quẻ “Địa Lôi Phục” trong Kinh Dịch (quẻ có năm hào âm ở trên, một hào dương ở dưới cùng, tượng dương khí bắt đầu trở lại sau khi âm đã cực thịnh). Thực ra là ví hiện tượng một khí tiên thiên tích tụ đã lâu, sức mạnh hùng hậu, gặp thời cơ mà phát động. Khi khí ấy đến, khắp các khớp, các khiếu trong thân đều mở, tai nghe tiếng gió, sau gáy rung động, trong mắt lóe sáng, trong mũi co giật… Các cảnh tượng ấy nên biết trước, mới tránh được lúc đến thì kinh hoảng, luống cuống.
Nhưng nữ giới tu luyện muốn đạt đến bước này thì phải sau khi đã dứt kinh nguyệt. Mà điều thơ của tiên cô Tôn nói lại ở trước bước trảm long (dứt kinh nguyệt, sẽ nói ở bài sau), e khó được hiệu nghiệm này. Có lẽ “sấm” ở đây chỉ là nói khi hành công, trong huyết hải (vùng tử cung, nơi sinh ra kinh huyết) có khí xông lên hai vú mà thôi. Khí này phát sinh thì nhà luyện đan gọi là hoạt tý thời (“giờ Tý sống”, tức khoảnh khắc dương khí trong thân tự phát động, không tính theo giờ trên đồng hồ). “Đầu núi” ví hai vú và vùng đản trung (giữa ngực, khoảng giữa hai vú); “đáy biển” ví vùng tử cung, huyết hải. “Mưa” ví âm khí; “sấm” ví dương khí.
Người chép ghi: Lời chú này có chỗ sai; người tu hành đến bước này tự sẽ hiểu.
Bài thứ tư: Trảm long (chém rồng)
Tĩnh đến tột cùng thì sinh động, âm dương cùng nhau làm khuôn;
“Rồng” là kinh nguyệt của nữ giới. “Trảm long” là dùng phép luyện cho dứt kinh nguyệt, khiến vĩnh viễn không còn hành kinh nữa. Nếu hỏi: “Sao kinh nguyệt lại gọi là rồng?” thì từ đời Đường đến nay, phàm điều viết trong sách luyện đan và khẩu quyết truyền miệng đều nói như vậy, hẳn có một ý nghĩa nào đó trong đấy, tạm chưa cần giải thích tường tận.
Nếu hỏi: “Nữ giới tu đạo, sao phải dứt kinh nguyệt trước?” thì đây là điều truyền thụ riêng của nhà thần tiên, là then chốt huyền diệu cao nhất, các tôn giáo, các triết học, các môn sinh lý vệ sinh trên đời không thể sánh được. Chỗ nữ giới tu luyện khác với nam giới là ở đây; chỗ nữ giới thành công nhanh hơn nam giới cũng là ở đây. Nếu rời bỏ đạo này mà tìm đường khác thì quyết không có hy vọng thành tiên. Nếu đời này không tu thành thân tiên, khoanh tay chờ chết, rồi gượng nói sau khi chết sẽ chứng quả thế nào, giải thoát thế nào, thì đó là lời tự dối mình dối người, quyết không thể tin.
Có người nói: “Kinh nguyệt đã là cái lụy cho việc tu đạo, phải luyện cho dứt, vậy thì phụ nữ già kinh nguyệt tự nhiên đã dứt, chẳng phải bớt được bao nhiêu công phu, thành tựu hẳn dễ hơn người trẻ sao?” Họ không biết rằng nếu là thiếu nữ chưa hành kinh mà quả thật sinh ra đã có tuệ căn, ngộ thấu công phu huyền diệu, thì thành tựu tự nhiên dễ hơn. Còn đến tuổi già, kinh nguyệt khô cạn, sức sống thiếu thốn, khác với thiếu nữ như trời với đất, sao có thể nói chung một lẽ được?
Phép tu (của người già) (?) phải từ không mà sinh ra có, khiến người già thiên quý (chất sinh dục trong thân, ở nữ giới là nguồn gốc của kinh nguyệt) đã dứt lại có dấu hiệu hành kinh trở lại. Rồi sau lại từ có trở về không, theo đúng phép tắc tu luyện của nữ giới trẻ tuổi, dần dần theo thứ tự mà “chém” nó đi. Như thế càng khó hơn, sao lại bảo là dễ hơn? Cho nên bậc đạo đức xưa khuyên người: “Thêm dầu nên sớm, nối mạng chớ để muộn.”
Tĩnh đến cùng thì động, động đến cùng thì tĩnh; dương đến cùng thì thành âm, âm đến cùng thì thành dương; đó là vòng tuần hoàn tự nhiên của lý và khí, không có gì lạ. Chương mười lăm “Đạo đức kinh” viết: “Ai có thể làm cho cái đục lắng lại mà dần trong? Ai có thể làm cho cái yên lâu mà động lên để dần sinh?” Câu trên nói người biết tĩnh thì khí đục trong thân dần hóa thành khí trong; câu dưới nói tĩnh đã lâu thì trong thân lại dần sinh ra mầm động.
Chương mười sáu “Đạo đức kinh” viết: “Đạt đến chỗ trống rỗng tột cùng, giữ sự tĩnh lặng thật vững; muôn vật cùng sinh ra, ta nhìn thấy chỗ trở về của chúng.” Hai câu trên nói tĩnh đến cùng, hai câu dưới nói sinh ra động. “Trở về” chính là chữ “Phục” của quẻ Phục. Âm tượng trưng cho tĩnh, dương tượng trưng cho động; dưới năm hào âm, một hào dương trở lại, cũng là nói “tĩnh đến cùng thì sinh động”.
“Khuôn” là khuôn mẫu, dùng để tạo thành vật. “Cùng nhau làm khuôn” là nói âm dương làm gốc cho nhau, cùng thành tựu lẫn nhau mà không thể tách rời.
Trong gió bắt hổ ngọc, trong trăng bắt quạ vàng.
“Gió” là hơi thở của người. Như kinh luyện đan nói: “Hơi thở hậu thiên nổi gió nhẹ”, lại nói: “Thổi hà nhờ gió Tốn (gió của quẻ Tốn; quẻ Tốn tượng gió)”, đều là ý này. Sách Đạo gia thường lấy “hổ” phối với hành kim ở phương tây, “rồng” phối với hành mộc ở phương đông. Phàm nói “diên” (chì), nói “kim”, nói “hổ” đều là một vật, chẳng qua là ví dương khí tiên thiên trong thân người, khi tĩnh đến cùng thì động mà sinh ra.
“Trăng” có hai nghĩa. Nếu nói về tính công (phần công phu tu tâm tính, tinh thần), thì lúc một niệm không sinh gọi là trăng, ý nói trong sạch không vết, một mình sáng tỏ soi chiếu. Nếu nói về mệnh công (phần công phu tu thân thể, tinh khí), thì lúc dương khí tiên thiên phát động cũng gọi là trăng, ví như trăng có hối, sóc, huyền, vọng (ngày cuối tháng không trăng, ngày đầu tháng, trăng nửa vành, trăng tròn), xoay vần không sai.
“Quạ vàng” là tên gọi thay cho mặt trời; mặt trời tức là quẻ Ly, Ly tức là lửa, lửa tức là hống (thủy ngân, trong đan đạo ví cho thần), hống tức là thần. Khi hái khí tiên thiên phải mượn khí hậu thiên làm then chốt, nên nói “trong gió bắt hổ ngọc”. Chữ “ngọc” biểu thị dáng vẻ ôn hòa. Thạch Hạnh Lâm chân nhân nói: “Muôn tiếng động gió vừa nổi, nghìn núi trăng chợt tròn.” Chính là cảnh này.
Trong đan đạo, có gió tất có lửa; khí động thì thần tất ứng theo. Cho nên Lã Thuần Dương chân nhân nói: “Chì cũng sinh, hống cũng sinh, chì hống sinh rồi cùng nấu một chỗ.” Chì và trăng ví dương khí; hống và quạ vàng ví âm thần. Dương khí phát sinh thì âm thần tất đồng thời ứng theo, nên nói “trong trăng bắt quạ vàng”.
Để mắt đến lúc nhân uân, lưu tâm đến đường thuận nghịch;
Kinh Dịch viết: “Trời đất nhân uân, muôn vật hóa sinh thuần hậu.” “Nhân uân” là khí trời giao xuống đất, khí đất giao lên trời, ấm áp hòa quyện, ủ ấp, muốn mưa mà chưa mưa, sắp sấm mà chưa sấm, như câu “muôn dặm mây âm u, khí xuân hòa hợp” vậy. Nếu sấm mưa đã xong thì không còn là nhân uân nữa.
Lúc nhân uân trong thân người cũng cùng một lẽ. Nhưng rốt cuộc là hiện tượng thế nào thì vì có điều khó nói, không tiện viết ra giấy (xem chú ①). Người nữ thông minh nếu được chân truyền thì có thể kịp thời hạ công phu, nếu không e sẽ để lỡ ngay trước mặt.
Tuy nói có thể tự tạo ra cơ hội, nhưng rốt cuộc không khéo bằng cơ hội tự nhiên. Lúc ấy nếu thuận theo đà mà làm việc của đạo người (chuyện vợ chồng) thì có thể thụ thai sinh con; nếu đi ngược đà mà làm việc của đạo tiên thì có thể hái thuốc, hoàn đan. Nhưng ý thuận nghịch còn không chỉ có vậy. Sinh cơ phát ra ngoài là thuận, sinh cơ thu vào trong là nghịch. Sinh khí đi xuống, biến thành kinh nguyệt là thuận; sinh khí đi lên, không để hóa thành kinh là nghịch. Cho nên sách Đạo gia nói: “Nam giới tu thành thì không lậu tinh, nữ giới tu thành thì không lậu kinh.”
① “Nhân uân” là nói mùa xuân, sau khi tuyết tan, muôn vật hồi sinh, sức sống dần phát ra. Nói thẳng ra trong thân người, tức là lúc này người nữ sẽ thấy xuân tình rạo rực không rõ vì sao; đây là điềm báo một khí tiên thiên phát động. Nhưng nếu không giữ được tâm thần, khí cơ chạy xuống dưới, khiến chỗ kín tiết ra nước, thì lại rơi vào hậu thiên. Nếu muốn hái lại tiên thiên thì phải thêm công phu dùng vũ hỏa nấu luyện, tốn thêm một lớp công phu. Trong xã hội bảo thủ thời ấy, chuyện này quả là điều khó nói. Nam giới khi khí cơ phát động cũng có tình trạng tương tự: không giữ được tâm thần thì khí cơ chạy xuống khiến dương vật cương lên, thế là lại rơi vào hậu thiên. Nếu nhận cái “không có dục niệm mà vẫn cương” ấy là “hoạt tý thời” thì thành chuyện nực cười.
Chỗ cầu Ô Thước lại đi qua, đan khí trở về lò.
Sách “Nhập dược kính” viết: “Thước kiều (cầu chim khách) trên, Thước kiều dưới; trời ứng với sao, đất ứng với triều.” Kinh luyện đan đời sau nói đến “Thước kiều” đều gốc ở đây. Phàm việc vận dụng khi luyện đan, trước phải từ Thước kiều dưới chuyển lên sống lưng, xông thông ngọc chẩm (vùng xương sau gáy), thẳng tới nê hoàn; rồi từ Thước kiều trên chuyển xuống trước ngực, qua thập nhị trùng lâu (“lầu mười hai tầng”, tức khí quản ở cổ họng), trở về nguyên hải (biển nguyên khí, vùng bụng dưới).
“Thước kiều trên” ở phía trong ấn đường (khoảng giữa hai lông mày) và sơn căn (sống mũi chỗ giữa hai mắt); “Thước kiều dưới” ở khoảng giữa vĩ lư và hội âm (vùng giữa hậu môn và bộ phận sinh dục). Khi đan khí chuyển đến Thước kiều trên, tự thấy giữa hai lông mày có ánh sáng tròn lấp lánh, nên nói “trời ứng với sao”; khi đan khí từ Thước kiều dưới đi lên, tự thấy trong huyết hải có hơi nóng bốc lên, nên nói “đất ứng với triều”. Ở đây nói “cầu Ô Thước lại đi qua” là gồm cả trên lẫn dưới. “Về lò” là về đến hoàng đình (vùng trung tâm trong thân, khoảng giữa tim và rốn, nơi đan được nuôi) thì dừng; hoàng đình còn gọi là khôn lô (“lò đất”). (Ghi chú: Thước kiều trên và dưới còn có cách giải khác, ở đây không bàn.)
Bài thứ năm: Dưỡng đan (nuôi đan)
Trói hổ đưa về chân huyệt, dắt rồng dần thêm đan;
“Hổ” tức là khí, “rồng” tức là thần, “chân huyệt” (huyệt thật) có lẽ ở giữa hai vú. “Trói hổ đưa về chân huyệt” tức là điều Thượng Dương tử Trần Trí Hư nói: “Nữ giới tu tiên, trước hết phải tích khí ở bầu vú.” Khí có phân tiên thiên và hậu thiên: luyện khí hậu thiên thì dùng phép điều hòa hơi thở, ngưng thần; hái khí tiên thiên thì đợi khi trong thân có sinh khí phát động mới bắt tay.
“Dắt rồng” chẳng qua là ngưng thần để hợp với khí mà thôi. Thần khí hợp một, hồn phách (phần linh hồn thuộc dương và phần thuộc âm gắn với thân xác) níu giữ nhau, thì đan kết. Trương Hư Tĩnh thiên sư nói: “Nguyên thần (cái thần gốc, nguyên sơ) vừa ra liền thu về, thần trở về trong thân thì khí tự quay lại. Cứ như thế sớm sớm chiều chiều, tự nhiên đứa con đỏ (tượng trưng cho đan đang hình thành) kết thành linh thai (bào thai linh diệu).” Đó chính là ý “dắt rồng dần thêm đan”. Chữ “rồng” ở đây khác với chữ “rồng” trong “chém rồng”.
Tính phải trong lặng như nước, tâm muốn tĩnh như núi.
Trương Tam Phong chân nhân nói: “Ngưng thần điều tức, điều tức ngưng thần, tám chữ ấy phải làm liền một mạch, có chia tầng lớp mà không đứt đoạn mới được.” Ngưng thần là thu cái tâm đã trong lặng mà đưa vào bên trong. Khi tâm chưa trong lặng thì chớ vội nhắm mắt. Trước phải tự khuyên, tự gắng, khuyên được tâm quay về, mát mẻ, đạm bạc, rồi mới thu vào khí huyệt, thế gọi là ngưng thần. Sau đó như ngồi trên núi cao nhìn khắp núi non sông nước, như thắp đèn trời soi khắp những chốn tối tăm sâu thẳm; cái gọi là ngưng thần vào chỗ hư không chính là thế.
Điều hòa hơi thở không khó; tâm thần đã tĩnh thì hơi thở tự nhiên, ta chỉ giữ lấy cái tự nhiên ấy mà thôi.
Điều hòa hơi thở, thu vào kim đỉnh; an định thần, giữ nơi ngọc quan;
Trương Tam Phong chân nhân nói: “Phàm ngồi thiền phải lấy thần ôm lấy khí, lấy ý buộc lấy hơi thở, ở trong đan điền, uyển chuyển nhịp nhàng, tụ lại không tan. Thế thì khí ẩn bên trong và khí từ ngoài vào kết giao ở đan điền; ngày đầy tháng thịnh, đạt đến tứ chi, chảy khắp trăm mạch, xông mở song quan ở giáp tích (hai cửa ải hai bên sống lưng), rồi đi lên nê hoàn, lại quay xuống giáng cung, rồi xuống đan điền. Thần khí giữ nhau, hơi thở nương nhau, thì đường hà xa (“xe sông”, tức con đường khí vận hành vòng quanh thân như bánh xe chở nước) đã thông. Công phu đến đây thì hiệu quả trúc cơ (xây nền móng, giai đoạn đầu bồi đắp tinh khí cho đầy đủ) đã được một nửa.” Ông lại nói: “Điều hòa hơi thở phải dùng hơi thở hậu thiên để tìm chỗ hô hấp của chân nhân (hơi thở chân thật tiên thiên). Nhưng điều hòa hơi thở hậu thiên phải để nó tự điều hòa, mới khơi dậy được hơi thở tiên thiên; ta chỉ đạt đến chỗ hư không, giữ sự tĩnh lặng mà thôi. Chân tức (hơi thở chân thật) vừa động thì huyền quan không còn xa. Theo đó mà tiến công phu, trúc cơ có thể kiễng chân mà đợi (nghĩa là sẽ đến rất nhanh).”
Quảng Thành tử nói: “Ôm thần mà giữ tĩnh, hình thể sẽ tự ngay ngắn. Đừng làm nhọc hình thể ngươi, đừng làm lay động tinh của ngươi, mới có thể sống lâu. Mắt không thấy gì, tai không nghe gì, tâm không biết gì, thần ngươi sẽ giữ lấy hình, hình mới sống lâu. Thận trọng bên trong ngươi, đóng kín bên ngoài ngươi, biết nhiều thì hỏng. Ta giữ lấy cái Một, ở trong sự hòa, nên thân ta một nghìn hai trăm tuổi mà hình thể chưa từng suy.”
Ghi chú: Phép điều hòa hơi thở thì Tam Phong nói rõ nhất, lý luận an thần thì Quảng Thành nói tinh nhất, nên dẫn ra làm lời chú. Câu trên của bài thơ nói về vũ hỏa nên gọi là “kim đỉnh”; câu dưới nói về văn hỏa nên gọi là “ngọc quan”.
Mỗi ngày thêm được hạt kê, tóc bạc như lông hạc trở lại má hồng.
Sách “Kim đan tứ bách tự” viết: “Hỗn độn bao trùm hư không, hư không gồm cả tam giới; tìm đến cội nguồn, chỉ một hạt to bằng hạt kê.” Lại viết: “Một hạt rồi lại một hạt, từ nhỏ nhiệm mà đến rõ ràng.” Đó chính là ý “mỗi ngày thêm được hạt kê”. Nói cho thật thì chẳng qua là dần hái dần luyện, dần ngưng dần kết mà thôi, chứ không có hình hạt kê nào để tìm.
Sách “Tham đồng khế” viết: “Kim sa (cát vàng, ví đan dược) vào ngũ tạng, như mù tan, như gió mưa. Hun ấm thấu tứ chi, sắc mặt tươi nhuận đẹp đẽ. Tóc bạc đều thành đen, răng rụng mọc lại chỗ cũ. Ông già trở lại trai tráng, bà lão thành thiếu nữ xinh đẹp. Đổi hình, thoát tai ách ở đời, gọi là chân nhân.” Đó chính là ý câu cuối bài thơ.
Có người nói: “Đầu tóc bạc mà mặt như trẻ thơ, ấy là tóc hạc trở lại má hồng.” Nói thế là sai. Nhà tu luyện nếu làm công phu tiên thiên thì tóc dù bạc cũng tất biến thành đen. Nếu tóc bạc không đổi, chỉ có sắc mặt hồng hào, thì đó là công phu hậu thiên, hoặc là làm thuật thái bổ (thuật hút lấy tinh khí của người khác để bồi bổ cho mình) mà thôi; thần tiên không như thế. Điều người đời gọi tiên nhân là “tóc hạc mặt trẻ” là lời của người ngoài cửa (người không hiểu đạo).
Bài thứ sáu: Thai tức (hơi thở như thai nhi)
Muốn đan thành cho nhanh, trước hãy trừ cảnh huyễn;
“Cảnh huyễn” là mọi hoàn cảnh trói buộc người trên đời: quẫn bách muôn bề, vướng víu không thôi, đến chết vẫn không tự thoát ra được; đến kiếp sau lại vẫn như thế, hoặc còn không bằng kiếp này. Cho nên người tu đạo phải tìm cách dứt bỏ duyên trần, rồi mới mau có hiệu quả. Trên đời có người học đạo mấy chục năm mà không tiến bộ chút nào, đều là vì chưa thoát khỏi lụy đời.
Nay xét: lời giải trước tuy đúng, nhưng không phải nghĩa gốc của “cảnh huyễn”; vì nói cho người mới học nên nói nông gần mà thôi. Thực ra cái gọi là “cảnh huyễn” là các cảnh tượng do âm ma (những thế lực âm u, ảo ảnh sinh ra từ phần âm trong thân và tâm) trong thân thừa cơ ngấm ngầm phát ra: hoặc khiến người say đắm yêu luyến, hoặc khiến người sợ hãi, hoặc khiến nổi giận oán hận, hoặc khiến cảm thấy bi thương, hoặc khiến người lầm tưởng là thần thông (năng lực siêu phàm), hoặc dẫn người đi lạc vào đường tà; thậm chí thần trí mê muội, tự làm hại thân thể, ngẫu nhiên thấy nghe điều gì liền nói càn là gặp thánh. Phàm những loại như thế đều là cảnh huyễn, nhất định phải quét trừ. Không qua pháp nhãn (con mắt sáng suốt của bậc thầy đã đắc đạo, nhìn thấu chân giả) thì rốt cuộc khó phân biệt, cho nên người học cần phải theo thầy. Trên đời có người học đạo mấy chục năm mà không gặp chút ma chướng (trở ngại do ma sinh ra trên đường tu) nào, đều là vì chưa từng thực hành.
Từng ý nghĩ trong lòng đều giữ lấy linh dược (“thuốc thiêng”, trong phép luyện đan bên trong thân thể thì đây là khí gốc vốn có trong người, dùng làm “thuốc” để luyện đan), từng hơi thở đều quay về Càn sơ (“lúc khởi đầu của quẻ Càn”, tức trạng thái nguyên sơ trước khi có trời đất, xem giải thích bên dưới).
“Linh dược” chính là diệu hữu (“cái có nhiệm mầu”, tức cái có thật nhưng không phải vật chất thô). Diệu hữu chính là chân tức (“hơi thở thật”, tức hơi thở sâu kín bên trong, không phải hơi thở ra vào ở mũi miệng). Câu “Từng ý nghĩ trong lòng đều giữ lấy linh dược” nghĩa là tâm nương vào hơi thở. “Càn sơ” chính là chân không (“cái trống rỗng chân thật”, tức trạng thái hư lặng tuyệt đối mà vẫn sống động, không phải trống không vô dụng). Chân không chính là đạo tâm (tâm hợp với Đạo, tâm trong sáng vốn có, chưa bị dục vọng che lấp). Câu “Từng hơi thở đều quay về Càn sơ” nghĩa là hơi thở nương vào tâm.
Người mới tập tu luyện tuy làm được cho tâm và hơi thở nương vào nhau, nhưng giữ không được lâu, rồi lại tách rời. Đến lúc đạt thai tức (“hơi thở bào thai”, tức trạng thái thở như thai nhi trong bụng mẹ, hơi thở ở mũi miệng gần như ngừng hẳn, khí tự vận hành bên trong), thì mỗi niệm tâm và mỗi hơi thở luôn luôn nương nhau.
“Càn sơ” là chỉ lúc quẻ Càn (quẻ tượng trưng cho trời, gồm sáu vạch liền trong Kinh Dịch) còn chưa vạch ra, chứ không phải nói hào đầu của quẻ Càn (hào là từng vạch của quẻ; hào đầu là vạch dưới cùng). Sách *Minh Đạo thiên* nói: “Hãy xem quẻ Càn lúc chưa vạch có hình gì; vừa vạch một nét thì muôn hình tượng liền sinh ra.” Như vậy “Càn sơ” chẳng phải là hình ảnh của thái cực (khối nguyên sơ hỗn độn, lúc âm và dương còn chưa tách ra) khi âm dương chưa phân đó sao?
Khí quay về thì thông suốt ba đảo, thần quên hết thì hòa hợp với thái hư (khoảng hư không bao la, cội nguồn sinh ra muôn vật);
“Ba đảo” (vốn là ba hòn đảo tiên ngoài biển trong truyền thuyết) là ví cho ba đan điền trên, giữa, dưới trong thân người (đan điền là chỗ khí tụ lại để luyện đan: đan điền trên ở giữa đầu, đan điền giữa ở vùng ngực, đan điền dưới ở dưới rốn). Lão Tử nói: “Quay về gốc gọi là tĩnh, tĩnh gọi là trở về với mệnh (trở về với sự sống gốc).” Đó chính là nghĩa của chữ “khí quay về”. Thân người vốn từ thái hư mà ra, nhưng một khi rơi vào sắc tướng (hình tướng có thể thấy, có thể chạm), thì có chướng ngại, không thể hòa hợp với thái hư nữa. Chỉ người có đạo mới quên được mọi sắc tướng; sắc tướng đã trừ thì hợp với thái hư.
Thiên Ẩn Tử là người thuộc dòng Đạo gia, ông nói: “Người tu chân (tu để trở về bản tính chân thật, thành tiên) không thể bỗng chốc mà giác ngộ, phải đi từng bước dần dần. Một là trai giới (giữ mình trong sạch), tắm rửa thân thể, làm cho lòng trống rỗng; hai là an xử (ở yên ổn), sống sâu kín trong phòng tĩnh; ba là tồn tưởng (giữ ý niệm tập trung), thu tâm lại để trở về bản tính; bốn là tọa vong (ngồi mà quên), bỏ quên hình thể, quên cả chính mình; năm là thần giải (tinh thần được giải thoát), mọi phép đều thông suốt đến chỗ thần diệu.” Toàn bài khoảng hơn một nghìn chữ, không thể chép hết, đây là phần đề cương. Lại có sách *Tọa vong luận* của Tư Mã Tử Vi (tức Tư Mã Thừa Trinh, đạo sĩ đời Đường) cũng nên đọc. Công phu này rất khó, không phải một sớm một chiều mà đạt được; nhưng người có chí thì việc ắt thành, chỉ xem nghị lực của mỗi người ra sao mà thôi.
Dù đến hay đi, chẳng chỗ nào không phải là chân như.
“Chân như” là danh từ của nhà Phật. Kinh Phật nói: “Như Lai tạng (cái kho chứa bản tính Phật vốn có trong mọi chúng sinh) gồm hai nghĩa: một là cửa sinh diệt (mặt sinh ra rồi mất đi, thay đổi không ngừng), hai là cửa chân như (mặt chân thật, như như không đổi).” Tâm không sinh không diệt, tức là chân như. Nếu trái với chân như thì là sinh diệt. Kinh lại nói: “Chân nghĩa là chân thật, không hư dối; như nghĩa là thường như vậy, không biến đổi.”
Phù hỏa — thiên thứ bảy (“Phù hỏa” là phép điều khiển “lửa” trong luyện đan, tức điều khiển ý niệm và hơi thở; gồm “âm phù” là lúc lui, lắng xuống và “dương hỏa” là lúc tiến, đẩy lên).
Nơi thai tức kéo dài liên miên, cần phân rõ thời cơ động và tĩnh;
Âm phù dương hỏa, sự động tĩnh của khí cơ (sự vận động của khí trong thân), thì ở mấy đoạn công phu trước đã có rồi, không nhất thiết phải sau khi đạt thai tức mới có. Nhưng khi chưa đến mức kết đan (khí, tinh, thần trong người ngưng tụ thành một khối gọi là “đan”), thì khí lúc động thường có khi xông lên đầu vú (ở nam giới thì xông xuống bộ phận sinh dục). Khi đã kết đan, hai vú đã co rút chặt lại như của bé gái, trong thân tuy có động nhưng không còn phát ra ngoài nữa, chỉ động bên trong mà thôi. Động cũng có lúc: hoặc mấy ngày động một lần, hoặc một ngày động mấy lần, tùy theo người đó chăm hay lười dụng công mà định. Phàm trước khi động và sau khi đã động, đều là tĩnh.
Ánh dương phải càng tiến thêm, phách âm thì cần phòng nó bay đi.
Động thuộc “dương”, tĩnh thuộc “âm”. Khi dương khí phát động, nguyên thần (tinh thần gốc vốn có từ trước khi sinh, khác với ý thức thường ngày) cũng theo đó mà động; khí đến chỗ nào trong thân, thần cũng cùng đến chỗ đó. Dương khí phát động gọi là “tiến”, mà trong âm thầm lấy thần giúp nó, thì càng tiến càng mạnh, nên gọi là “càng tiến thêm”.
Dương đến cực điểm thì âm sinh ra, động đến cực điểm ắt trở về tĩnh. Hồn của người thuộc dương, chủ việc đi lên; phách (phần thần khí gắn với thể xác) thuộc âm, chủ việc đi xuống. Lúc nên lên thì không được xuống; lúc nên xuống thì không được lên. Câu “phách âm thì cần phòng nó bay đi” có ý là: nếu khí có dáng tĩnh định, thì thần phải giúp nó tĩnh định, để phòng nó bứt rứt không yên.
Ngọc trong đầm ngậm ánh sáng, trăng trên đỉnh núi tỏa hào quang;
“Đầm” ở dưới, ví với vùng huyết hải (“biển máu”, vùng bụng dưới) và tử cung; “núi” ở trên, ví với vùng đản trung (vùng giữa ngực) và hai vú. Ánh sáng của “ngọc” thì ẩn kín, thu lại; ánh sáng của “trăng” thì rực rỡ, sáng tỏ. Nói “trong đầm”, nói “ngậm ánh sáng”, là chỉ hình ảnh tĩnh và cất giấu sâu kín; nói “đỉnh núi”, nói “tỏa hào quang”, là chỉ cơ động và hiện ra bên ngoài.
Sáu thời chớ buông lơi chút nào, tưới tắm cho mầm thuốc tươi tốt.
“Sáu thời” không phải sáu giờ (giờ cổ, mỗi giờ bằng hai tiếng đồng hồ) ban ngày, cũng không phải sáu giờ ban đêm, mà là sáu thời được hình dung, âm thầm vận hành trong thân người. Người xưa còn gọi là “sáu hậu” (sáu chặng thời khí); tuyệt đối không được câu nệ vào giờ giấc của trời, kẻo phép sống biến thành phép chết. Nếu hỏi sáu thời trong thân người giống cái gì, thì vẫn không ngoài sự tăng giảm của động tĩnh giữa thần và khí, của sự lên xuống giữa âm và dương mà thôi.
“Chớ buông lơi chút nào” nghĩa là ý niệm không được khởi lên, ý không được tản mát, một mạch đến cùng, đừng để giữa chừng đứt quãng không liền; đợi đoạn công phu này làm xong rồi mới được tự do cử động.
Tiếp dược — thiên thứ tám (“tiếp dược” là tiếp nhận “thuốc”, tức thu nhận khí đã luyện thành vào thân).
Hiểu được một nửa huyền cơ (lẽ mầu nhiệm sâu kín), thì đan đầu (mầm gốc của đan) ngưng lại như giọt sương.
Toàn bộ công phu thành thần tiên, đến đây đã được một nửa, vì nội đan (khối đan luyện bên trong thân) đã kết thành.
“Sương” là nước trên mặt đất do nóng mà hóa thành hơi, bốc tan vào không trung, đến đêm gặp lạnh thì bám vào những vật dễ tỏa nhiệt nhất mà đọng lại thành sương. Đạo luyện đan cũng cùng một lẽ ấy, có thể dùng tinh thần mà ngộ ra, nhưng khó dùng lời mà truyền lại.
Tuy nói đã giữ vững được mạng sống, nhưng sao đã luyện được thành hình?
Đã kết đan thì tinh, khí, thần trong toàn thân đều hoàn toàn bền chắc, chắc chắn có thể sống lâu, nhưng chưa thể vũ hóa (“mọc cánh mà hóa”, tức thành tiên bay lên) mà thôi. Lúc này có thể gọi là nhân tiên.
Tiên có năm bậc: có quỷ tiên, có nhân tiên, có địa tiên, có thần tiên, có thiên tiên.
“Quỷ tiên” là chưa lìa khỏi loài quỷ, có thể thông linh và tồn tại lâu, khác với quỷ thường. “Nhân tiên” là chưa lìa khỏi loài người, ăn uống mặc mặc tuy không khác người thường, nhưng tránh được tai ách già, bệnh, chết. “Địa tiên” là chưa lìa khỏi mặt đất, nóng lạnh không xâm phạm được, đói khát không làm hại được, tuy có khi chưa xuất thần (để thần thoát ra khỏi thân xác) được nhưng đã thoát khỏi sự ràng buộc của ăn, mặc, ở. “Thần tiên” là có thần thông (năng lực siêu phàm) biến hóa, tiến lui tùy ý, vứt bỏ được thân xác, nhẹ nhàng đứng riêng một mình, tan ra thì thành khí, tụ lại thì thành hình. “Thiên tiên” là từ tư cách thần tiên lại cầu công phu cao hơn nữa, vượt ra ngoài thế giới mà chúng ta đang sống, có thế giới khác, gần như không thể dùng tình ý người phàm mà đoán được.
Nơi mũi đón lấy khí thuần dương (dương thuần khiết, không lẫn chút âm nào), thần duyên (“chì thần”; trong đan đạo, chì tượng trưng cho dương khí chân thật) thấm suốt thân thể, linh diệu.
Hai câu này nói về công phu thực sự để vượt khỏi bậc phàm mà vào bậc thánh; không theo con đường này thì không thể xuất được dương thần (cái thân thần thuần dương đã luyện thành, có thể ra khỏi thân xác). Đời nay, ngoài một hai nhà chuyên luyện ra, chẳng những không có ai làm được công phu này, mà ngay người hiểu được lẽ này cũng hiếm gặp. Nếu tôi tự đặt ý riêng mà gắng chú thích, sợ người ta không hiểu, lại chê cười là nói càn, nên dẫn phép luyện đan “chân không luyện hình” (dùng cái trống rỗng chân thật để luyện hình thể) truyền từ xưa để giải nghĩa sâu xa của nó.
Sách *Chân không luyện hình pháp* nói: “Người ta khi chưa sinh ra, mỗi hơi thở ra hít vào đều thông khí với mẹ; khi đã sinh ra, mỗi hơi thở ra hít vào đều thông khí với trời. Trời và người cùng một khí, nối liền lưu thông, nuốt vào nhả ra lẫn nhau, như kéo cưa vậy. Trời ban cho, ta lấy được, thì được khí ấy, khí thịnh mà sống; trời ban cho, trời lại lấy lại, thì mất khí ấy, khí dứt mà chết. Cho nên bậc thánh quan sát đạo của trời, nắm lấy sự vận hành của trời, mỗi lúc mặt trời còn chưa lên khỏi Dương Cốc (nơi mặt trời mọc trong truyền thuyết, tức lúc trước bình minh), thì ngưng thần ngồi tĩnh, để lòng trống rỗng mà chờ; bên trong buông bỏ ý niệm, bên ngoài buông bỏ mọi duyên, bỗng quên cả trời đất, nghiền nát hình hài (Đạo gia thường có những câu như ‘nghiền nát hư không’, ‘nghiền nát hình hài’, chẳng qua là ý quên đi hình thể của vật, không nên câu nệ vào hai chữ ‘nghiền nát’). Tự nhiên trong thái hư có một điểm dương khí như sương như chớp, ào ạt đi vào huyền môn (‘cửa huyền diệu’, chỗ khí trời đi vào thân, ở đây hiểu là lỗ mũi), xuyên qua trường cốc (‘hang dài’, tên gọi sống mũi trong sách Đạo) mà lên nê hoàn (vùng giữa não, tức đan điền trên), hóa thành mưa ngọt mà rơi xuống năm tạng. Ta liền khua động tốn phong (‘gió quẻ Tốn’, chỉ hơi thở dùng để thổi lửa luyện đan) để ứng theo, khiến nó xua đuổi tà khí ở tam quan (ba cửa ải dọc sống lưng mà khí phải vượt qua) và cửu khiếu (chín lỗ trên thân), quét sạch cáu bẩn trong năm tạng sáu phủ, đốt thân luyện chất, nung cặn bã, tan mù u ám, rút hết thân dơ đục, đổi thành thân thuần dương. Tích lũy lâu dài thì biến hóa hình thể mà thành tiên.”
Bài *Phá mê chính đạo ca* nói: “Nếu quả trăm ngày đề phòng được nguy hiểm, máu hóa thành cao, thân như bạc; nếu quả trăm ngày không hao tổn, cao ngọc thấm nhuần, sinh ra ánh sáng.” Sách *Thúy Hư thiên* nói: “Ánh vàng thấu suốt thân, xương tủy thơm tho, gân vàng xương ngọc đều thuần dương; luyện cho máu đỏ chảy thành trắng, âm khí tiêu mòn thì thân tự khỏe mạnh.” Khâu Trường Xuân (tức Khâu Xứ Cơ, tổ sư phái Long Môn) nói: “Chỉ cần mỗi hơi thở luôn luôn nhìn nhau, thì đổi hết hình hài, ngọc dịch (‘nước ngọc’, chất dịch quý trong thân khi luyện) tuôn chảy.” Trương Tử Dương (tức Trương Bá Đoan, tác giả *Ngộ chân thiên*) nói: “Trời và người cùng một khí vốn là như nhau, chỉ vì có hình hài nên bị ngăn trở không thông; luyện đến chỗ hình và thần hòa làm một, mới biết sắc tướng chính là chân không.”
Phép luyện hình tổng cộng có sáu cửa: một là luyện hình bằng ngọc dịch, hai là luyện hình bằng kim dịch (“nước vàng”, chất dịch luyện ở bậc cao hơn), ba là luyện hình thái âm (dựa vào khí âm, như khí mặt trăng), bốn là luyện hình thái dương (dựa vào khí dương, như khí mặt trời), năm là luyện hình nội quan (nhìn vào bên trong thân). Những phép như thế đều không phải đại đạo hư vô, rốt cuộc không thể cùng một thể với thái hư. Chỉ có một bí quyết này, gọi là chân không luyện hình, tuy nói là có làm, kỳ thực là vô vi (không cố ý làm gì, thuận theo tự nhiên); tuy nói là luyện hình, kỳ thực là luyện thần; đó là tu bên ngoài mà kiêm tu bên trong. Theo phép này luyện một trăm ngày thì thất phách (bảy vía, những thứ khí âm trong thân gây ham muốn, hư hỏng) mất hình, tam thi (ba con trùng trong thân theo thuyết Đạo gia, chuyên xúi người làm điều xấu, rút ngắn tuổi thọ) mất dấu, lục tặc (sáu giặc: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — sáu giác quan lôi kéo con người) ẩn nấp, thập ma (mười loại ma chướng quấy phá người tu) trốn xa; luyện một nghìn ngày thì cả thân tứ đại (đất, nước, lửa, gió — bốn yếu tố cấu thành thân thể) như ngọn tháp pha lê, trong ngoài trong suốt, thông tỏ, hoa tâm rực rỡ, ánh sáng linh hiện ra. Cho nên *Sinh thần kinh* nói: “Thân và thần hợp làm một thì là chân thân (thân chân thật). Thân hợp với thần thì hình theo đạo mà thông. Ẩn thì hình được giữ chắc trong thần, hiện thì thần hợp với khí. Vì thế lội nước, đạp lửa mà không hại, đứng dưới mặt trời mặt trăng mà không có bóng. Còn hay mất là ở mình, ra vào không có kẽ hở; hoặc giữ hình ở lại đời, hoặc bỏ xác mà lên tiên.”
Xét: Đoạn công phu chân không luyện hình bao quát rất rộng, không chỉ làm lời chú cho bài thơ này; ngay cả các phép về sau như luyện thần, phục thực, tích cốc, diện bích, xuất thần… cũng không ra ngoài sự vận dụng này, chẳng qua theo công trình nông hay sâu mà chia ra các bậc mà thôi.
Mớm nuôi, ngậm giữ phải thận trọng, đầy đủ trọn vẹn thì liền bay vọt lên.
“Mớm nuôi, ngậm giữ” tức là ý ôn dưỡng (ủ ấm, nuôi dưỡng nhẹ nhàng khối đan đã kết). “Đầy đủ trọn vẹn” là khí đã đủ, thuốc đã linh. “Bay vọt lên” hình như chỉ hiện tượng đại dược (“thuốc lớn”, khối đan đã thành thục) xông qua các cửa ải trong thân. Nếu nói là bay lên không trung thì còn chưa đến lúc.
Luyện thần — thiên thứ chín.
Xá lợi tử từ trước khi sinh, một sớm đi vào lòng ta;
“Xá lợi tử” là danh từ của nhà Phật (vốn chỉ những hạt kết tinh còn lại sau khi hỏa táng bậc tu hành), ở đây dùng để ví với nguyên thần. “Trước khi sinh” tức là lúc chưa có thân này. Nguyên thần của chúng ta trải qua bao kiếp vẫn không đổi; cái thay đổi là thức thần (tâm phân biệt, ý thức suy nghĩ thường ngày). Dùng công phu chân không luyện hình, luyện cho thức thần dần dần mất đi, thì nguyên thần dần dần hiện ra. Ví như mài gương, bụi bẩn đã sạch thì ánh sáng hiện ra; mới biết mọi thần thông đều là cái vốn sẵn có trong bản tính của chúng ta, không phải từ bên ngoài đến.
Bài thơ này nói “một sớm đi vào lòng ta”, hình như nói về mặt khí. Nhưng lúc này khí và thần đã không thể tách rời, nói thần thì khí đã ở trong đó, nói khí thì thần đã ở trong đó. Bài *Xao hào ca* của Lữ Tổ (tức Lữ Động Tân, một trong những tổ sư lớn của Đạo giáo) nói: “Từ ao chì vọt ra, ánh vàng hiện; lửa thủy ngân như hạt châu lăn vào kinh đô của vua.” Nói “ao chì”, nói “ánh vàng” là nói khí (trong đan đạo, chì tượng trưng cho khí); nói “nước thủy ngân”, nói “hạt châu lăn” là nói thần (thủy ngân tượng trưng cho thần). “Kinh đô của vua” tức là đan điền giữa, còn gọi là giáng cung (“cung đỏ”) hay thần thất (“nhà của thần”), là vị trí của tim. Tim là vua của toàn thân, nên gọi là kinh đô của vua. Bài thơ này nói “đi vào lòng ta” cũng cùng ý ấy.
Thận trọng như bưng món đồ đầy ắp (nguyên văn chép là “đồ mềm”, có lẽ chép nhầm (?)), mềm mại như vỗ về đứa trẻ thơ.
Lão Tử nói: “Cầm mà giữ cho đầy, chẳng bằng thôi đi.” Lại nói: “Người giữ đạo này thì không muốn đầy.” Lại nói: “Đầy lớn mà như trống rỗng, thì dùng không bao giờ cạn.” Từ đó có thể hiểu ý câu dưới (?) của bài thơ này.
Lão Tử nói: “Chuyên chú vào khí cho đến mềm mại, có thể như trẻ sơ sinh chăng?” Lại nói: “Riêng ta lặng lẽ như chưa có dấu hiệu gì, như đứa trẻ sơ sinh chưa biết cười.” Lại nói: “Người ta lúc sống thì mềm yếu, lúc chết thì cứng đờ.” Từ đó có thể hiểu nghĩa câu dưới của cặp câu này.
Cửa đất phải đóng chặt, cổng trời cần mở trước.
Phàm nói “đất” đều là ở phần dưới thân người; phàm nói “trời” đều là ở phần trên thân người. Người tu luyện kỵ nhất là tinh khí tiết ra phía dưới; vì thế các lỗ phía dưới đều phải thu lại kín chặt. Tinh khí toàn thân dần dần tụ lại, dần dần đầy lên, đã không thể tiết ra phía dưới thì ắt xông lên vùng não. Lúc ấy tai nghe tiếng gió, mắt thấy ánh sáng lóe, sau gáy rung động, dưới rốn như thủy triều dâng, những cảnh lạ rất nhiều.
Ông Hồng Giáo Toại ở Quảng Tây, đời thứ mười bảy của phái Long Môn (một chi của phái Toàn Chân trong Đạo giáo, do Khâu Trường Xuân lập), có truyền lại một bài *Kim đan ca*, chưa lưu hành ở đời; tôi từng nhớ trong đó có câu: “Muôn ngựa phi rầm rập đánh vào hai tai, sao băng chớp lóe đốt cháy đôi mày; nếu đến chỗ này chớ sợ hãi, giữ chặt tâm thần chớ dời đổi.” Đó chính là nói những hiện tượng lúc đóng cửa đất, mở cổng trời.
Gột rửa hoàng nha cho sạch, trên đỉnh núi sấm đất vang rền.
Lữ Tổ khi độ (dắt dẫn vào đường tu) cho Trương tiên cô có bài từ *Bộ thiềm cung* rằng: “Sấm đất rung động, mưa trên đỉnh núi, cốt để gột rửa hoàng nha cho nó nhú khỏi đất.” “Hoàng nha” (“mầm vàng”) là tên khác của đại hoàn đan (“đan trở về lớn”, khối đan lớn đã luyện thành). Ở đây nói “đỉnh núi”, có lẽ là chỉ cung nê hoàn trên đầu. Bài thơ thứ ba ở trước cũng nói: “Đỉnh núi cùng đáy biển, mưa qua một tiếng sấm.” Xét theo mặt chữ thì dường như không khác gì; nhưng xét thực tế thì hiệu nghiệm khác nhau rất xa.
Tác dụng “gột rửa” không ngoài sự tĩnh định (yên lặng, định tâm). Phàm trong đan đạo, sau tĩnh nhỏ ắt có động nhỏ; sau tĩnh lớn ắt có động lớn. Sức tĩnh định càng sâu thì hiệu quả chấn động càng lớn; chấn động đến mức tột cùng thì có thể xông mở đỉnh môn (thóp trên đỉnh đầu) mà ra; nhưng không phải sau tĩnh lớn thì không đạt được đến đây.
Nay xét: sức tĩnh định thì chúng ta có thể tự làm chủ, có thể từ ngắn đến lâu, từ nông đến sâu. Còn hiệu quả chấn động là thuận theo tự nhiên, không phải sức người có thể gắng gượng tạo ra, dường như con người không làm chủ được. Nhưng tĩnh nhỏ ắt động nhỏ, tĩnh lớn ắt động lớn, sự đáp ứng ấy trăm lần không sai một.
Người thường sở dĩ không có hiệu nghiệm này là vì chưa tĩnh định được. Người tu luyện sở dĩ không được hiệu nghiệm lớn là vì tuy biết tĩnh định nhưng sức tĩnh định còn yếu. Người học Thiền trong nhà Phật cũng có thể tĩnh định mấy ngày, mà rốt cuộc không có hiệu nghiệm này, là vì họ chỉ biết ngồi thiền mà không biết luyện khí.
Chú thêm: “Xá lợi tử” ở đây là tên gọi thay cho nội đan, không phải nghĩa gốc của xá lợi trong nhà Phật. Rốt cuộc xá lợi tử với kim đan (“đan vàng”, khối đan bất hoại luyện thành) là giống hay khác? Tu Phật với tu tiên, kết quả khác nhau thế nào? Đều là điều chúng ta nóng lòng muốn biết, mà kinh sách các nhà đều chưa bàn đến. Tuy kinh *Lăng Nghiêm* có thuyết mười loại tiên, nhưng đó là lời một phía của nhà Phật. Ngoài kinh Phật ra, tất cả sách vở xưa nay của Trung Quốc đều chưa thấy ghi tên mười loại tiên, nên dường như chưa thể lấy làm kết luận.
Tính nết người nước ta xưa nay chuộng sự hòa hợp; chẳng những Nho và Đạo cùng một nguồn, vốn không xung đột, mà ngay với đạo Phật từ ngoài đến cũng không hề kỳ thị, hai bên dung thông lẫn nhau; so với giáo lý của các tôn giáo khác chỉ coi mình là duy nhất cao quý, thì độ rộng hẹp của lòng bao dung thật khác nhau rất xa. Còn lời bàn về xá lợi của Thanh Hoa lão nhân thì đặc biệt công bằng. Ý ông là: nhà Phật lấy việc kiến tính (thấy được bản tính chân thật của mình) làm tông chỉ, tinh và khí không phải thứ họ coi trọng. Muôn vật có sinh có diệt, mà tính thì không sinh không diệt. Sau khi niết bàn (đạt đến chỗ tịch diệt, thoát khỏi mọi khổ đau và sinh tử), bản tính tròn sáng, vượt ra khỏi tam giới (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc — toàn bộ thế giới chúng sinh còn trôi lăn), vĩnh viễn thoát khỏi luân hồi (vòng sinh tử xoay vần). Thi hài để lại sau khi hỏa táng, tinh khí còn lại kết thành xá lợi; ví như ngọc trai sinh ra từ con trai, đã tách khỏi tính linh rồi, mà vẫn sáng chói được là do tinh khí tụ ở đó. Tinh, khí, thần trong thân người vốn không thể tách rời; riêng nhà Phật chỉ cốt sáng tâm thấy tính, khai mở trí tuệ, đem ánh sáng của thần nhấc riêng ra, bỏ lại tinh khí kết thành hình mà bỏ mặc không quan tâm. Nhưng vì các lậu (những rò rỉ phiền não, dục vọng) của họ đã dứt hết, công phu thiền định (lắng tâm, định ý sâu) đã sâu, nên tinh khí trong thân họ cũng không phải vật tầm thường, vì thế xá lợi tử có thể biến hóa, ẩn hiện, màu sắc ánh sáng mỗi hạt một khác.
Từ đó suy ra, cái mà nhà Phật gọi là không sinh không diệt là thần, tức là tính; còn xá lợi tử là tinh khí, tức là mệnh. Sau khi họ diệt độ (qua đời, nhập niết bàn), thần đã vượt ra ngoài hình tượng, mà tinh khí vẫn còn đọng lại trong cõi đời. Còn Đạo gia thì tính mệnh song tu (tu cả tính — phần tinh thần, lẫn mệnh — phần sinh mệnh thể xác), đem tinh, khí, thần trộn hợp làm một, dùng chu thiên hỏa hậu (vận hành khí theo một vòng tuần hoàn trong thân, với độ lửa và thời điểm thích hợp), luyện thành “cái thân ngoài thân”; thần ở đó, tinh ở đó, khí ở đó, muốn chia cũng không chia được. Cho nên sau khi họ vũ hóa, dù là thân xác hóa thành khí, hay thi giải (bỏ lại xác mà thành tiên) xuất thần, đều không để lại xá lợi. Nếu ngẫu nhiên có người tọa hóa (ngồi mà qua đời) để lại xá lợi, thì công phu ngày thường của người ấy ắt nghiêng về phía Phật giáo, kỹ về tính mà sơ sài về mệnh.
Người tính mệnh song tu đem tinh, khí, thần trong thân này kết lại cho trong sáng, linh động; xương thịt đều hóa, lỗ chân lông đều tan, máu như cao bạc, thân như lửa chảy, thông suốt khắp tứ chi trăm khớp, chiếu sáng trong cõi thanh tĩnh hư vô. Vì thế có thể lên xuống khôn lường, ẩn hiện không manh mối.
Phật và Đạo khác nhau như thế này: nhà Phật chú trọng luyện tính, một điểm linh riêng chiếu sáng, thoát hẳn khỏi căn trần (căn là sáu giác quan, trần là sáu đối tượng của chúng như màu sắc, âm thanh…), đó gọi là “tính trường sinh”; nhà tiên chú trọng luyện khí, khắp thân thuần dương, ánh vàng tỏa lộ, đó gọi là “khí trường sinh”. Rốt cuộc đến cội nguồn tối thượng, thì tính chính là khí, khí chính là tính; cái giống nhau là thực chất, cái khác nhau chỉ là cái tên mà thôi.
Phục thực — thiên thứ mười (“phục thực” nghĩa là ăn uống, hấp thu; ở đây là hấp thu tinh khí của trời đất).
Lò đúc lớn làm thành núi và đầm, bên trong chứa tình ý của tạo hóa;
“Đại dã” (“lò đúc lớn”) vốn nghĩa là đúc năm loại kim loại. Nay dùng để ví công lao vĩ đại của tạo hóa. Càn Khôn (trời đất) là lò và vạc, âm dương là nước và lửa, muôn hình tượng từ đó mà đúc thành; đó là muôn vật cùng chung một thái cực. “Núi” và “đầm” là một vật trong muôn vật, mà trong núi đầm lại có tạo hóa; đó là mỗi vật lại có riêng một thái cực. Núi và đầm thông khí với nhau, quẻ Chấn và quẻ Đoái giao nhau (Chấn tượng sấm, Đoái tượng đầm; ở đây chỉ âm dương giao hòa), thì tình ý của tạo hóa hiện ra.
Người tu tiên quý ở chỗ thu gom khí trong trẻo linh diệu trong hư không vào thân mình, rồi đem thần của mình phối hợp với khí ấy mà luyện, mà nuôi; lâu ngày thì thần và khí đánh thành một khối, đại đan mới thành.
Sở dĩ công phu nửa sau nên ở trong núi, là vì khí trong trẻo linh diệu ở núi tốt hơn ở thành thị. Nhưng vào núi cũng cần chọn thế đất một chút, hoặc dựng lều tranh, hoặc ở hang đá, cốt ở nơi lưng tựa chỗ râm, mặt hướng ra nắng, che được gió, tụ được khí; sau núi có lai mạch (mạch núi chạy tới, theo thuật phong thủy là đường dẫn khí đến), hai bên trái phải có bình phong che chắn, ở giữa có kết huyệt (chỗ khí tụ lại kết thành điểm tốt), phía trước có minh đường (khoảng đất trống rộng sáng sủa phía trước); đó là nơi chứa chất sinh khí của trời đất. Mặt trời mặt trăng lên xuống, tạo hóa xoay vần, người tu ngồi thiền ở đó, được khí trong trẻo linh diệu vô hạn này để nuôi dưỡng nguyên thần, lẽ nào lại không thoát thai hoán cốt (“thoát khỏi bào thai, thay đổi xương cốt”, tức biến đổi hoàn toàn thân phàm) sao?
Sáng đón khí của quạ vàng (mặt trời), đêm hút tinh của cóc trăng (mặt trăng).
Con trai nhận tinh hoa của trăng mà kết thành ngọc trai, đất nhận tinh của mặt trời mà sinh ra vàng ngọc; người nếu thu lấy tinh hoa của mặt trời mặt trăng thì có thể kết thành tiên đan, biến đổi thân phàm. Còn phương pháp thu lấy, đến mức này tự nhiên lĩnh hội được, không cần bám vào dấu vết hình thức mà làm trở ngại sự tròn đầy thông suốt. Như “phép hút tinh mặt trời, hoa mặt trăng” nói trong *Dịch cân kinh* (sách luyện gân cốt của nhà võ), là bậc cao của tu dưỡng võ thuật, không phải chỗ huyền diệu của nhà tiên.
Đúng thời khắc thì đan có thể hái, năm tháng qua thì thân tự nhẹ;
Thu lấy linh khí của trời đất để kết đan thì phải biết thời khắc âm dương thịnh suy; đoạt lấy huyền cơ của tạo hóa để đổi thân thì ắt phải trải công phu ba năm, chín năm.
Nơi nguyên thần đi lại, muôn lỗ đều phát ra ánh sáng.
Câu này nói khắp lỗ chân lông trên thân đều phát ra ánh sáng. Sách luyện đan nói: “Một sớm công phu viên mãn, người ngoài không hay biết, bốn mặt đều thành lầu ánh sáng ban đêm.” Cũng cùng ý ấy. Sở dĩ có ánh sáng, có lẽ vì điện lực trong thân dồi dào. Sấm sét trên đời tự phát ra ánh sáng, trải thời gian dài mà bản thể không giảm mảy may. Vật chất vô tri kia còn linh dị như thế, thì còn ngờ gì thân tiên?
Tích cốc — thiên thứ mười một (“tích cốc” là kiêng, không ăn ngũ cốc và đồ ăn nấu chín).
Đã được ăn linh khí, phổi và ruột gan trong mát lạ thường;
Đây là thực sự dứt bỏ đồ ăn nấu bằng lửa khói. Sở dĩ làm được như vậy là vì linh khí đầy khắp thân ta, tự nhiên không nghĩ đến ăn, chứ không phải nhịn bụng đói mà chịu.
Quên thần thì không có tướng để bám, hợp với thái cực thì có cái không để lìa.
“Quên thần” là lúc này tuy có trí tuệ nhưng không dùng; nếu khoe khoang thông minh thì dễ sinh ma chướng. “Không có tướng để bám” nghĩa là không có sắc tướng nào để bám víu. “Hợp với thái cực” là hợp với thái cực, tức thần và khí hợp làm một, âm dương quấn chặt lấy nhau. Như thế thì không rơi vào ngoan không (cái trống rỗng chết, vô tri, như gỗ đá), nên nói “có cái không để lìa”, nghĩa là gặp cái không ấy thì tránh xa. Câu thứ ba nói không bám vào sắc (cái có hình tướng), câu thứ tư nói không bám vào không; sắc và không đều quên, hồn nhiên trong đại định (trạng thái định tâm sâu lớn).
Sáng ăn thì tìm khoai núi, chiều đói thì hái nấm chi bên đầm;
“Khoai” là thức ăn thông thường, ai cũng biết. “Chi” (nấm linh chi) hình như nấm, trên có mũ, dưới có cuống, chất cứng và bóng. Sách bản thảo (sách về cây thuốc) ghi có sáu loại xanh, đỏ, vàng, trắng, đen, tím, ăn vào đều làm thân nhẹ, kéo dài tuổi thọ. Còn tên các loại linh chi ghi trong sách tiên thì nhiều đến mấy chục, mấy trăm loại, không kể hết được, nhưng không phải người thường có thể kiếm được.
Nếu đem lẫn đồ ăn lửa khói vào, thân không thể bước tới Dao Trì.
Thân tiên quý ở chỗ trong trẻo linh diệu; nếu không dứt đồ ăn lửa khói thì khí phàm đục lẫn vào trong thân, còn mong gì siêu thoát? “Dao Trì” (“ao ngọc”) là nơi các nữ tiên ở; *Tập tiên truyện* nói: “Cung điện của Tây Vương Mẫu (vị nữ thần đứng đầu các nữ tiên), bên trái có Dao Trì bao quanh, bên phải có dòng Thúy Thủy (‘nước biếc’) vây quanh.”
Diện bích — thiên thứ mười hai (“diện bích” là ngồi quay mặt vào vách để tu tĩnh).
Muôn việc đều nói đã xong, lặng lẽ ngồi trong cái khám nhỏ (am nhỏ như cái hộp, vừa một người ngồi).
Thuyết diện bích bắt đầu từ Đạt Ma (Bồ Đề Đạt Ma, sơ tổ Thiền tông Trung Quốc). Thời Lương Vũ Đế, Đạt Ma dừng ở chùa Thiếu Lâm núi Tung Sơn, suốt ngày ngồi quay mặt vào vách, chín năm như một ngày. Vì vậy đời sau những người Đạo gia tu công phu tĩnh đều gọi là “diện bích”. Nhà Phật ngày nay lại không còn thuyết ấy, chỉ biết niệm A Di Đà Phật mà thôi.
Cửa ải tích cốc đã vượt qua rồi, thì chẳng những đồ ăn lửa khói có thể dứt, mà ngay đến những thứ như nấm chi, khoai núi cũng có thể không ăn. Người tiên xưa tu luyện đến mức này, phần lớn chọn hang đá trong núi sâu mà ở, sai người dùng đá lớn bịt kín cửa hang, để tránh thú dữ xâm hại và việc đời quấy nhiễu, lại không cần người canh giữ. Nhưng cách này ở ngày nay chưa chắc đã phù hợp.
Cách làm thông thường là ở nơi rừng núi thanh tĩnh dựng vài gian nhà tranh để bạn đồng đạo ở. Rồi dùng gỗ làm một cái khám nhỏ, bên trong chỉ vừa chỗ ngồi cho một người, đệm nên mềm và dày, phía trước mở một cửa, ba mặt còn lại phải thông khí nhưng không lọt gió, tốt nhất dùng rèm đan bằng sợi tre che lại, như loại dùng trên kiệu. Người ngồi trong đó, không tính ngày tháng, cho đến khi dương thần ra khỏi vỏ thân mới mừng là công phu đã thành. Chỉ có điều ngày đêm phải có người canh giữ, đề phòng nguy hiểm bất ngờ. Giữa chừng nếu không muốn ngồi lâu, tạm thời ra ngoài cũng được. Lúc này trong thân đã đầy khí nên không nghĩ đến ăn, thần đã trọn nên không nghĩ đến ngủ; dáng vẻ bên ngoài là mũi không thở, mạch không đập, khắp thân ấm áp, mắt có ánh thần; hoạt động bên trong thân thể dĩ nhiên khác người phàm, không thể dùng sinh lý học của người thường mà cố phán đoán. Những hiện tượng như thế, đời nay vẫn không thiếu người có, trước đây tôi quả đã tận mắt thấy. Nhưng đều không biết họ có thần thông gì, có lẽ đó là điều sách luyện đan gọi là “có trí tuệ mà không dùng” chăng?
Nay xét: từ câu thứ ba của bài này trở đi, cho đến câu cuối của bài thứ mười bốn, đều thuộc cảnh giới không thể nghĩ bàn, nên không chú thích. Hồi ấy có một nữ sĩ còn ngờ tôi cố tình giữ bí mật, gửi thư chất vấn; khổ nỗi tôi từ khi đi tìm đạo đến nay đã ba mươi năm, thật chưa từng tận mắt thấy dương thần hình dạng ra sao, ra thế nào? Ngay cả thầy truyền dạy hồi đó cũng không nói đến điều này, chỉ bảo “đến lúc tự biết”, cho nên đối với mọi tác dụng sau khi xuất thần, vì không có kinh nghiệm thực, không dám nói càn. Vả lại người học nếu quả làm được công phu diện bích, thì lo gì không biết chuyện xuất thần? Xin hãy bình tĩnh chớ nóng vội, đợi năm sau tự mình chứng nghiệm, được chăng?
Xuất thần — thiên thứ mười ba.
Ngoài thân lại có thân, chẳng phải do ảo thuật mà thành.
Nay xét: bài này nếu hoàn toàn không chú thích, e khiến người đọc thấy thiếu sót; nếu chú từng câu thì lại khổ vì không biết hạ bút thế nào. Đành trích chép mấy đoạn ngữ lục (lời nói được ghi lại) của các bậc hiền xưa, để thấy lúc xuất thần là cảnh tượng gì, sau khi xuất thần còn có công phu gì. Muốn biết tường tận, xin đọc rộng sách luyện đan, thực sự tham cứu, thực sự ngộ ra; không phải sách này có thể gói gọn được.
*Thanh Hoa lão nhân ngữ lục* nói: “Điềm báo trước khi dương thần thoát thai là có ánh sáng từ vòng rốn tỏa ra ngoài, có mùi thơm từ mũi miệng bay ra. Sau khi đã thoát thì ánh vàng chiếu bốn phía, lỗ chân lông trong suốt sáng ngời, như mặt trời mới mọc trên biển, như ngọc trai mới ra khỏi vực sâu, hương thơm ngào ngạt đầy phòng, một tiếng sét vang, vàng và lửa cùng tuôn chảy, thì dương thần đã ra khỏi nê hoàn. Sau khi xuất thần, hoàn toàn nhờ vào công phu ngày thường. Nếu dương thần hoàn toàn do linh khí tiên thiên (khí có từ trước khi sinh, khí gốc thuần khiết) kết thành, thì gặp cảnh không nhiễm, thấy vật không dời, thu hay thả đều do mình, đi lại tự do. Một khi vào lại nê hoàn, thân này liền nóng như lửa, ánh vàng lại từ lỗ chân lông tỏa ra, hương thơm lại ngào ngạt, trong chốc lát trở về hoàng đình (‘sân vàng’, vùng giữa thân, quanh đan điền), có mà như không, không hay không biết; đó là cảnh thật. Nếu ngày thường lòng chưa được trống rỗng sáng suốt, thì cái thai kết thành quyết không phải thánh thai (cái thai thánh, tức khối nguyên thần thuần khiết được nuôi như bào thai), cái thần xuất ra vốn mang mấy phần tạp nhạp; hễ thấy điều đáng sợ thì sinh sợ hãi, hễ thấy điều đáng ham thì sinh lòng yêu thích, gần như sẽ quyến luyến quên đường về, rơi vào ma đạo. Thân này đã chết rồi, người không biết cho là đắc tiên tọa hóa, nào ai biết dương thần một khi ra mà không trở về thì thật không dám hỏi đến nữa.”
Hỏi: “Nếu lòng chưa thuần, mà thai thần đã ra, thì làm thế nào?” Thầy đáp: “Nếu bất đắc dĩ thì còn một nước luyện hư (luyện cho trở về hư không). Thai thần tuy đã ra, phải thu giữ thật chặt, giữ nó lại làm xong một đoạn công phu luyện hư rồi mới thả ra, thì ở pháp giới (cõi của chân lý, toàn thể thế giới chân thật) ánh sáng chân thật, tùy ý tiêu dao, lớn lao mà hóa vậy. Luyện hư hoàn toàn cần lòng dạ bao la, không có ta, không có người, chẳng có trời, chẳng có đất. Thấy một khí trong lặng trống không, trong cái hỗn hỗn độn độn ấy, là ta mà chẳng phải ta, là hư mà chẳng phải hư, tạo hóa xoay vần, chia ra thì không thể chia, hợp lại thì không thể hợp; đó gọi là luyện hư. Bởi lấy cái hư của dương thần hợp với cái hư của thái hư, mà hòa quyện không kẽ hở, đó gọi là hình và thần đều mầu nhiệm, cùng đạo hợp làm một. Đây là công phu sau khi ra khỏi thai, là việc trước khi phân thân (từ một thân hóa ra nhiều thân).”
Hỏi: “Dương thần và âm thần khác nhau thế nào?” Thầy đáp: “Âm chưa hết mà xuất thần quá sớm thì gọi là âm thần. Lúc nó ra, hoặc trong mắt thấy ánh sáng trắng như dòng sông, thì thần ra từ mắt; hoặc trong tai nghe tiếng chuông, khánh, tiêu, sáo, thì thần ra từ tai. Do dương khí của nó chưa mạnh, không thể phá được thiên quan (cửa trời ở đỉnh đầu), nên rẽ sang lối khác, theo đường tiện. Sau khi ra cũng tự tiêu dao vui sướng, đi qua phố phường ngõ hẻm, đến bên nước, lên núi; nhưng chỉ thành được hình mà không thể phân hình, chỉ dạo chơi được trong cõi người mà không thể bay lượn biến hóa. Nếu giữa mùa hè mặt trời đứng giữa trời, thì âm thần sợ mà tránh; vì thế tuy mang phong thái tiên mà chưa lìa khỏi cõi quỷ.”
Hỏi: “Âm thần có thể luyện thành dương thần không?” Thầy đáp: “Được. Người học tiên không cam chịu ở bậc tiểu thừa (cỗ xe nhỏ, tức thành tựu thấp, chỉ lo cho riêng mình), thì đành sau khi âm thần đã ra lại tiếp tục tu luyện, đem nguyên hình của âm thần ấy nghiền nát, đổ vào vạc vàng lò ngọc (chỉ đan điền làm lò luyện), nhóm lửa lại từ đầu; khi hỏa hậu (độ lửa và thời khắc luyện) đủ, tự nhiên âm hết dương thuần, chân nhân (người đã đắc đạo chân thật) hiện ra.”
Hỏi: “Âm thần làm thế nào để nguyên hình nghiền nát?” Thầy đáp: “Quên thân mình, làm cho lòng trống rỗng, trong chỗ trống không không sinh một vật nào, thì có thể đổi thai phàm thành thai linh, biến kẻ tục thành chân nhân, và việc đã xong.”
Hỏi: “Sau khi có thân ngoài thân thì còn làm công phu gì?” Thầy đáp: “Hỏi hay lắm! Đạo này có hai đường: kẻ bậc dưới thì bỏ thân mà đi, việc nhanh; người bậc trên thì đem cả thân mà đi, việc chậm. Khi dương thần đã thấu qua đỉnh đầu, tiêu dao vui sướng trong thái hư, trong chốc lát bay xa muôn dặm, đạp cao trên mây ráng, cúi nhìn núi biển, nghìn biến muôn hóa, theo lòng mong muốn. Ngoảnh lại nhìn tấm thân ảo, như một nắm phân đất, chẳng bằng vứt đi; vì thế bỏ xương nơi hoang dã, để lại hình xác mà đi xa; đó là việc của người bỏ thân mà đi. Còn người có chí, không cầu hiệu quả nhanh, tự nguyện làm công phu chậm chạp, dương thần có thể ra mà không ra, thân ảo có thể bỏ mà không bỏ, giữ gìn nguyên linh (phần linh gốc), nghìn lần đốt, muôn lần luyện, quên thần mình như thái hư, mà dùng lửa thuần nấu luyện, cùng nó hóa hết, hình hài xương thịt đều biến thành bụi nhỏ; đó là việc của người đem cả thân mà đi. Bày cả hai ra đây, để người tự chọn; người có chí lẽ nào không nên noi theo bậc trên sao?”
Trong *Xung Hư Tử ngữ lục* (Xung Hư Tử tức Ngũ Thủ Dương, tổ sư phái Long Môn đời thứ tám), có người hỏi: “Dương thần xuất ra, không nhất thiết phải có thân ngoài thân, điều ấy đã được chỉ dạy rõ. Nhưng nếu quả không có hình tướng có thể thấy, thì sao gọi là xuất thần?” Đáp: “Ánh sáng linh của bản tính, chẳng phải có chẳng phải không, cũng không cũng có; ẩn hiện hình tướng, sao có thể câu nệ một kiểu? Xưa chân nhân Lưu Hải Thiềm xuất ra bằng hơi trắng; tổ sư họ Vương ở Tây Sơn xuất ra bằng cây hoa; chân nhân Mã Đan Dương xuất ra bằng sấm vang; Tôn Bất Nhị nguyên quân (danh hiệu tôn xưng nữ tiên) xuất ra bằng gió thơm khí lành; mấy điều này tuy có tướng có thể thấy, nhưng không phải thân người. Lại tiên sinh Lam Dưỡng Tố ở Nam Nhạc xuất ra bằng cách vỗ tay cười lớn; chân nhân Khâu Trường Xuân tự nói: khi xuất thần ba lần xông thấu thiên môn (cửa trời ở đỉnh đầu), nhìn thẳng xuống muôn hình vạn tượng, thấy núi sông đất đai như trong lòng bàn tay. Hai điều này đều không có tướng có thể thấy, cũng không phải thân; hà tất phải câu nệ có thân ngoài thân rồi mới là xuất thần?”
Hỏi: “Vì sao có những khác biệt này?” Đáp: “Khi đến lúc có thể xuất định (ra khỏi trạng thái định), ngẫu nhiên có ý niệm này động lên mà thuộc về cơ xuất, thì không có cái nào không theo ý niệm mà hiển hóa. Cho nên ý niệm không đặt ở hóa thân thì không nhất thiết thấy có thân; ý niệm nếu đặt ở hóa thân thì không nhất thiết không thấy có thân. Lời này của ta chỉ là nói cho những người đắc đạo thành tiên trong môn hạ các vị tổ sư chân nhân Chung, Lữ, Vương, Khâu, Lý, Tào (xem chú thích ở dưới) của ta,” — ấy là người nhà nói chuyện nhà, không phải nói cho bọn phàm phu, thiếu niên xấu xa của các bàng môn (môn phái lệch lạc, không chính truyền). Họ dù nghe cũng chẳng dùng được gì. Đời sau phàm người nhận đạo thuộc dòng phái tổ Khâu Trường Xuân của ta, đều phải ghi nhớ, để khỏi kinh ngạc nghi ngờ khi gặp lúc ấy.”
Chú thích: Các vị chân nhân lần lượt là Chung Ly Quyền (hiệu Chính Dương), Lữ Động Tân (hiệu Thuần Dương), Vương Triết (hiệu Trùng Dương), Khâu Xứ Cơ (hiệu Trường Xuân), Lý Nê Hoàn, Tào Hoàn Dương (hiệu Thường Hóa)… Tào chân nhân là đời thứ bảy phái Long Môn, truyền cho đời thứ tám là Ngũ Xung Hư (tức Ngũ Thủ Dương); Ngũ chân nhân truyền cho đời thứ chín là Liễu Hoa Dương (hiệu Thái Trường). Điều nói ở đây chính là dòng truyền thừa Ngũ Liễu tiên tông (tông phái tiên của Ngũ Xung Hư và Liễu Hoa Dương).
Xung cử — thiên thứ mười bốn (“xung cử” là vọt lên cao, tức bay lên trời).
Đến ngày lành mới ra khỏi hang núi, trong gang tấc đã lên tới thần tiêu (tầng trời cao nhất, nơi thần tiên ở).
“Xung cử” tức là điều người đời gọi là “giữa ban ngày bay lên trời”. Sách *Tham đồng khế* nói: “Chăm chỉ mà làm, sớm tối không nghỉ, phục thực ba năm, nhẹ bay đi xa. Bước qua lửa không cháy, vào nước không ướt, có thể còn có thể mất, vui mãi không lo. Công đầy thì bay lên, nhận sổ và đồ ấn (được ghi tên vào sổ tiên, nhận chức vị trên trời).” Từ xưa đã có thuyết này, nhưng ngày nay chưa từng thấy nghe, về lý luận khổ vì không có chứng cứ. Nếu lấy truyện ký thần tiên các đời làm bằng, thì tự nhiên kể vanh vách như đếm của báu trong nhà, người nghe có thể vui mà quên mệt, nhưng lại ngờ là bịa đặt sự việc, đề xướng mê tín; phải tìm được một người xưa nay không tin đạo tiên, từ miệng hay ngòi bút của người ấy có được một chứng cứ ngược chiều, rồi sau mới hết ngờ. Thử xem bài thơ *Tạ Tự Nhiên* của tiên sinh Hàn Thoái Chi (tức Hàn Dũ, nhà văn đời Đường, nổi tiếng bài xích Phật và Đạo) như sau:
Huyện Nam Sung, châu Quả, có cô gái nghèo Tạ Tự Nhiên; ngây dại không biết gì, chỉ nghe nói có thần tiên.
Coi nhẹ mạng sống mà học thuật ấy, ở tại núi Kim Tuyền; dứt hẳn ham mê vinh hoa, bỏ cả tình thương của cha mẹ.
Một sớm ngồi trong phòng trống, mây mù sinh ra trong đó; như nghe tiếng sênh, tiếng vu (các loại kèn sáo), vọng về từ trời thăm thẳm.
Hiên cột chợt (?) sáng chợt tối, ánh sáng năm màu nối liền nhau; người xem chỉ biết kinh hãi, chần chừ đâu dám (?) tiến lên.
Chốc lát tự nhẹ bay lên, phơi phới như làn khói trong gió; tám phương mênh mông rộng lớn, bóng dáng tiếng tăm không còn lối nào tìm theo.
Viên lý trưởng (chức nhỏ cai quản làng xóm) trình việc lên, quan quận thủ vừa kinh vừa than; đánh xe dẫn quan lại tới, dân chúng tranh nhau đi trước.
Vào cửa chẳng thấy gì, mũ giày còn lại như xác ve lột; ai cũng bảo là chuyện thần tiên, rõ ràng tin được, có thể truyền lại.
Chú: Nửa sau lược bỏ. Châu Quả nay thuộc phủ Thuận Khánh, tỉnh Tứ Xuyên.
Bài thơ này toàn bài ba trăm ba mươi chữ, nửa trước kể chuyện, nửa sau bàn luận. Phàm những từ xấu xa, gần như dồn hết lên người cô ấy, như: gái nghèo, ngây dại, yêu quái, mơ hồ, trời tối, gió hiu hắt, gian thần, ma quỷ, cõi sáng cõi tối, người và quỷ, cây đá, quái biến, cáo chồn, tai họa yêu ma, hồn côi, oan sâu, dị thường, đau xót… chê bai đến cùng cực; đủ biết tiên sinh họ Hàn tuyệt nhiên không tin đời có thần tiên. Tuy vậy, chủ trương sau cùng của tiên sinh họ Hàn cũng chẳng qua là: “Đời người có lẽ thường, nam nữ đều có luân thường. Áo khi lạnh, cơm khi đói, là ở việc dệt vải, cày cấy. Dưới để giữ con cháu, trên để thờ vua và cha mẹ. Nếu khác với đạo này, đều là vứt bỏ thân mình.” vân vân. Than ôi! Kiến giải như thế khác gì ếch ngồi đáy giếng, rận trong quần (?), sao đủ thỏa lòng mong mỏi của chúng ta?
Thần tiên sở dĩ đáng quý là ở chỗ thành tựu của họ vượt hơn kẻ tầm thường muôn lần, có thể thoát khỏi mọi khổ nạn ở trần thế, cởi bỏ mọi ràng buộc của người phàm, chứ không phải chỉ vì choáng ngợp trước cái tên thần tiên. Gọi là “thần tiên” cũng được, gọi là “yêu ma quỷ quái” cũng được, điều cần tranh luận chỉ là sự việc thật hay giả mà thôi. Việc Tạ Tự Nhiên bay lên, thời ấy ai có mắt cũng thấy, dù tiên sinh họ Hàn cứng cỏi cũng không thể không thừa nhận; khổ nỗi ông xưa nay tự coi mình là người theo Nho giáo, bài xích Phật, bài xích Lão, dáng vẻ đạo mạo nghiêm trang, một sớm đổi tiết thì sao chịu nổi! Thấy dấu tích linh thiêng ấy mà gán cho tên xấu, cũng chẳng có gì lạ. Chúng ta đọc sách *Dung thành tập tiên lục* (sách chép truyện các nữ tiên), ghi những việc thần kỳ trong đời nữ chân nhân Tạ Tự Nhiên rất tường tận, nhưng không dám vội tin là thật. Nay đọc những câu trong bài thơ này: “Chốc lát tự nhẹ bay lên, phơi phới như làn khói trong gió. Vào cửa chẳng thấy gì, mũ giày còn lại như xác ve lột”, rồi mới biết thuyết bay lên trời quả không phải nói dối. Người học đời sau, há lại không gắng sức sao?
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video