Thiên 15 — Phẩm 15 – Xuất gia

 Phẩm Xuất gia (rời bỏ đời sống gia đình để đi tu), thứ mười lăm.

 Bấy giờ Phật bảo các tỳ-kheo (người nam đã xuất gia và thọ đủ giới trong đạo Phật): Trong đêm vắng, Bồ-tát (ở đây chỉ thái tử Tất-đạt-đa, bậc đang tu hạnh để thành Phật) suy nghĩ thế này: "Nếu ta không thưa với vua cha mà tự ý lén đi xuất gia thì phạm hai lỗi: một là trái với lời dạy của đạo, hai là không thuận với lẽ thường ở đời." Suy nghĩ xong, ngài rời chỗ mình ở, đến cung của vua cha. Ngài phóng ra ánh sáng lớn, khiến mọi đài, điện, lầu gác, vườn rừng càng thêm lộng lẫy, sáng rực. Vua gặp ánh sáng ấy liền tỉnh giấc, hỏi người hầu: "Đây là ánh sáng gì? Đêm chưa hết, lẽ nào là ánh mặt trời?" Người hầu đáp: "Không phải ánh mặt trời." Rồi lại nói thành kệ (bài thơ trong kinh Phật) thưa với vua:

 Đài đình cùng lầu gác, tường vách với vườn rừng,

 Đều không hiện bóng nào, nên chẳng phải ánh mặt trời mọc.

 Chim uyên ương, chim trả, chim công, chim ca-lăng-già (loài chim trong truyền thuyết Ấn Độ, tiếng hót rất hay),

 Bầy chim chưa bay lượn, chưa cất tiếng, nên chẳng phải ánh mặt trời mọc.

 Ánh sáng này thật hiếm có, xưa nay chưa từng thấy,

 Khiến lòng người vui mừng, xua tan nóng bức, được mát mẻ.

 Hẳn là bậc có đức lớn hơn người rọi ánh sáng đến nơi đây.

 Khi ấy vua từ giường đứng dậy, nhìn kỹ khắp mười phương,

 Bèn thấy thân Bồ-tát, uy đức cao tột không ai hơn.

 Trong lòng vô cùng kính trọng, định đứng lên tỏ lòng cung kính,

 Bồ-tát dùng thần lực, giữ chặt không cho vua đứng dậy.

 Ngài quỳ thẳng, chắp tay, tiến lên thưa với vua cha:

 "Đại vương chớ buồn phiền, xin đừng ngăn cản con.

 Nay con muốn xuất gia, chỉ mong cha thương xót cho phép."

 Vua nghe lời ấy, suy nghĩ tìm kế gì,

 Rồi khóc lóc nhìn Bồ-tát mà nói như thế này:

 "Ngôi vua cùng của cải trong nước, ta đều có thể bỏ hết cho con,

 Chỉ trừ việc xuất gia, còn ngoài ra ta chẳng tiếc gì."

 Bồ-tát dùng giọng nói hay, lại thưa với vua cha:

 "Con có riêng bốn điều mong ước, chưa được thỏa lòng mình.

 Nếu đại vương ban cho được, con sẽ dứt ý muốn xuất gia.

 Một là mong không già yếu, hai là mong mãi trẻ trung khỏe mạnh,

 Ba là mong luôn không bệnh, bốn là mong mãi không chết."

 Vua nghe lời ấy xong, liền bảo Bồ-tát rằng:

 "Việc này thật quá khó, sức ta không làm nổi.

 Các vị tiên dù sống lâu đến cả kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài), rốt cuộc cũng tan hoại.

 Ai lìa được sinh, già, chết, mà riêng cầu một thân còn mãi?"

 Bồ-tát đáp lời vua: "Nếu bốn điều ước khó được,

 Nay con chỉ xin một điều: không còn phải nhận thân sau nữa (không còn tái sinh)."

 Vua nghe lời Bồ-tát, lòng thương luyến dần vơi bớt,

 Bèn nói như thế này: "Nay ta cũng vui theo con,

 Vì lợi ích cho muôn loài, mong cho con được toại nguyện."

 Tuy nói ra lời như vậy, trong lòng vẫn còn nóng nảy buồn phiền.

 Bấy giờ Bồ-tát nghe lời ấy, vui mừng lui ra. Tuy ngài đi lại như vậy nhưng không ai hay biết. Đến sáng hôm sau, vua cho triệu họ hàng và những người dòng họ Thích (dòng họ của vua và thái tử) đến, nói thế này: "Đêm qua giữa khuya thái tử đến xin xuất gia. Nếu ta cho phép thì nước không có người nối ngôi. Nay các ngươi có cách gì làm cho thái tử dứt ý ấy?" Những người họ Thích thưa với đại vương: "Chúng thần sẽ cùng nhau canh giữ thái tử. Thái tử có sức gì mà ép đi xuất gia được." Bấy giờ vua cha ra lệnh cho họ hàng: Ngoài cửa đông thành Ca-tỳ-la (kinh thành của dòng họ Thích, quê hương thái tử), đặt năm trăm thiếu niên họ Thích, oai hùng mạnh mẽ, đánh đâu thắng đó, không ai cản nổi. Mỗi thiếu niên có năm trăm cỗ xe chiến để làm đội hộ vệ nghiêm ngặt. Bên mỗi cỗ xe có năm trăm lực sĩ cầm kích đứng phía trước. Cửa nam, cửa tây, cửa bắc cũng mỗi cửa có năm trăm như đã nói trên. Trên thành, khắp bốn phía có người cầm dao gậy dàn ra canh giữ. Lại có các đại thần họ Thích lâu năm, ngồi thành hàng ở các ngã tư, ai nấy đều chuẩn bị sẵn sàng. Vua tự mình chọn lấy năm trăm tráng sĩ, mặc giáp cầm giáo, đều cưỡi voi ngựa, đi tuần canh bốn mặt thành ngày đêm không lúc nào ngơi nghỉ. Khi ấy hoàng hậu của nước là bà Ma-ha Ba-xà-ba-đề (dì của thái tử, người nuôi thái tử từ nhỏ sau khi mẹ ngài mất) tập hợp các cung nữ trong cung vua, nói kệ rằng:

 "Các ngươi trong đêm nay, chớ để mình ngủ say.

 Hãy dựng cột phướn cao đẹp, thắp sáng bằng ngọc ma-ni (một loại ngọc quý tự phát sáng),

 Bốn bên chuỗi ngọc rủ xuống cũng tỏa ánh sáng lớn,

 Soi rọi khắp trong cung điện, để như ban ngày, ai cũng thấy rõ.

 Hãy tấu khúc nhạc như nhạc trời, dây đàn ngân tiếng du dương.

 Búi tóc cài hoa, trang sức hình trăng khuyết rủ xuống, tràng ngọc kết hình sư tử,

 Vòng tay, vòng xuyến, đủ thứ để trang điểm thân mình.

 Cửa lớn cửa sổ đều cài nhiều lớp then, giữ chặt chìa khóa.

 Ai ra vào đều phải gặp mặt, đi đứng thế nào đều phải biết.

 Các ngươi là người hầu hạ, hãy cầm lấy binh khí:

 Bánh xe chiến (vũ khí hình bánh xe để ném) với dây thòng lọng, giáo, kích, qua và giáo ngắn.

 Chớ sinh lòng lơ là biếng nhác, hãy canh giữ quanh thềm và cửa.

 Các ngươi giữ thái tử như người giữ con mắt của chính mình.

 Đừng để ngài bỏ đời mà đi, như voi chúa bỏ đàn ra đi,

 Khiến ngôi báu không người nối dõi, đất nước mất hết uy quang."

 Phật bảo các tỳ-kheo: Khi ấy có hai mươi tám vị đại tướng dạ-xoa (loài quỷ thần có sức mạnh, nhiều vị làm thần hộ trì Phật pháp), đứng đầu là vua Bát-già-ca, vốn ở trong cung của Tỳ-sa-môn (vị thiên vương trấn giữ phương bắc, chúa của loài dạ-xoa), cùng bàn với nhau: "Nay Bồ-tát muốn xuất gia, ta với các ngươi nên cúng dường thế nào?" Khi ấy Tứ thiên vương (bốn vị vua trời trấn giữ bốn phương) bảo chúng dạ-xoa: "Bồ-tát sắp xuất gia, các ngươi hãy nâng đỡ chân ngựa."

 Khi ấy Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua của cõi trời Đao-lợi) bảo chúng trời Ba mươi ba (cõi trời Đao-lợi trên đỉnh núi Tu-di, có ba mươi ba vị trời cai quản): "Đêm nay Bồ-tát sắp xuất gia, các ngươi hãy lo bảo vệ, giúp đỡ." Trong chúng ấy có một vị thiên tử (con trời, tức một vị trời) tên là Tĩnh Tuệ, nói thế này: "Ta sẽ làm cho tất cả quân lính và cung nữ đang canh giữ Bồ-tát trong thành Ca-tỳ-la đều ngủ mê, không hay biết gì."

 Lại có thiên tử Trang Nghiêm Du Hí nói thế này: "Nay ta sẽ làm cho tất cả voi ngựa và các loài vật khác trong ngoài thành ấy đều im lặng không phát ra tiếng."

 Lại có thiên tử Nghiêm Tuệ nói thế này: "Ta sẽ từ nơi ấy hóa ra trên không trung một con đường báu, xen khảm bằng các thứ báu như vàng, bạc, lưu ly (ngọc màu xanh biếc), xà cừ, mã não, trân châu, mai khôi (một loại ngọc màu đỏ); rải các thứ hoa quý phủ khắp trên đường; treo lụa, phướn, lọng bày hàng hai bên đường."

 Lại có các voi chúa lớn, đứng đầu là voi chúa Y-bát-la (con voi chúa thần của trời Đế Thích), nói thế này: "Ta sẽ hóa ra lầu gác trên đầu vòi, trong đó có các thiên nữ đánh trống, múa, gảy đàn, ca hát để theo hầu."

 Lại có các long vương (vua loài rồng) lớn, đứng đầu là vua Bà-lâu-na, nói thế này: "Chúng ta sẽ phun ra mây hương chiên-đàn (một loại gỗ thơm quý) và mây hương trầm thủy (trầm hương), mưa xuống bột chiên-đàn và bột trầm thủy, mùi thơm ngào ngạt khắp hư không."

 Lại có thiên tử Pháp Hành nói thế này: "Nay ta sẽ làm cho tất cả phụ nữ xinh đẹp trong cung biến đổi hình dạng thành xấu xí, không thể gần gũi."

 Lại có thiên tử Khai Phát nói thế này: "Ta sẽ đánh thức Bồ-tát vào lúc nửa đêm."

 Thích-đề-hoàn-nhân nói thế này: "Nay ta cũng sẽ mở đường chỉ lối cho Bồ-tát."

 Như vậy các loài trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà (thần âm nhạc của cõi trời), a-tu-la (loài thần hiếu chiến, thường giao chiến với chư thiên), ca-lâu-na (chim thần cánh vàng, ăn thịt rồng), khẩn-đà-la (thần ca múa của cõi trời), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn) v.v… đều tùy theo phận sự của mình mà hết lòng bảo vệ, giúp đỡ Bồ-tát.

 Bấy giờ Bồ-tát ngồi ngay ngắn trong điện âm nhạc, suy nghĩ: các Phật đời quá khứ đều phát bốn điều nguyện lớn mầu nhiệm. Những gì là bốn?

 Một là nguyện cho ta trong tương lai tự mình chứng ngộ pháp tánh (bản chất chân thật của mọi sự vật), được tự tại đối với mọi pháp, làm Pháp vương (vua của chánh pháp, tức Phật), dùng trí tuệ và sự tinh tấn cứu vớt tất cả chúng sinh đang khổ não vì bị tình ái trói buộc như trong ngục tù, khiến đều được giải thoát.

 Hai là có những chúng sinh bị vướng (?) trong rừng rậm tối tăm của sinh tử, khổ vì mắt bị màng che của ngu si vô minh (sự mê muội không thấy rõ sự thật). Ta sẽ lấy pháp không (thấy mọi vật đều không có tự thể cố định), vô tướng (không bám vào hình tướng), vô nguyện (không còn mong cầu gì) làm đèn, làm thuốc, phá tan mọi sự tối tăm mê lầm, trừ bỏ chướng ngại nặng nề của họ, thành tựu cửa trí tuệ phương tiện (trí tuệ biết dùng cách khéo léo để dẫn dắt người) như thế.

 Ba là có những chúng sinh dựng cao ngọn cờ kiêu mạn, khởi tâm chấp "ngã" (cái tôi) và "ngã sở" (cái của tôi), suy nghĩ và hiểu biết điên đảo, bám chặt vào điều hư dối. Ta sẽ vì họ nói pháp, khiến họ hiểu ra mà tỉnh ngộ.

 Bốn là thấy chúng sinh ở nơi không yên lặng, trôi lăn trong ba đời (quá khứ, hiện tại, tương lai) như vòng lửa quay (đốm lửa quay tròn tạo thành vòng lửa không dứt), lại như con tằm cuộn tơ, tự quấn tự buộc mình. Ta sẽ vì họ nói pháp, khiến dây trói được cởi. Bốn lời thệ nguyện rộng lớn như thế hiện rõ trong chánh niệm (sự tỉnh giác chân chính) của ngài.

 Bấy giờ thiên tử Pháp Hành và chúng trời Tịnh Cư (các tầng trời cao nhất của cõi sắc, nơi ở của các bậc thánh không còn trở lại cõi dục) dùng sức thần thông làm cho thân hình, dáng vẻ của các cung nữ đều biến đổi xấu xí, cung điện họ ở giống như bãi tha ma. Làm hiện ra như thế rồi, các vị ở trên không trung nói với Bồ-tát:

 "Khuôn mặt trong sạch như hoa sen, công đức và trí tuệ không ai sánh kịp,

 Hãy quán xét nữ nhân mà xa lìa, sao lại sinh lòng đắm luyến nơi đây?"

 Bấy giờ Bồ-tát đáp bằng kệ:

 "Nay ta nhìn cảnh dâm dục này, tất cả đều biến hoại như thây chết hôi thối.

 Nguyện được mãi thoát khỏi mọi dây trói của ái dục, không còn đắm chấp vào đó nữa."

 Bấy giờ Bồ-tát thấy tất cả mỹ nữ trong cung đều biến đổi hình dạng: có người áo quần tuột xuống, phơi bày thân thể xấu xí; có người đầu tóc rối bù, mũ hoa rách nát; có người mặt mày khô héo, chuỗi ngọc rơi vãi; có người môi miệng méo xệch; có người mắt liếc lệch; có người há miệng thở hổn hển như sắp tắt hơi; có người nước mũi nước dãi chảy tràn; có người ho mãi không thôi; có người vung tay đạp chân; có người mặt mày xanh nhợt, hình dạng quái dị khiến người sợ hãi; có người da thịt nứt nẻ, máu mủ dơ bẩn; có người khóc lóc; có người cười lớn; có người nghiến răng (?); có người nói mê lảm nhảm; có người đứng dựa vào vách; có người ngồi chênh vênh tựa giường; có người gối đầu lên trống mà nằm; có người ôm đàn tranh mà ngủ; có người ngủ ngậm ống tiêu, cắn mà phát ra tiếng; có người lấy các nhạc khí ném bừa bãi lộn xộn; có người ngủ ngây đờ ra (?); có người úp mặt xuống đất; có người há miệng; có người nhắm mắt; có người són phân són tiểu, mùi hôi bốc lên nồng nặc; có người trùm đầu; có người để đầu trần, nằm lăn lóc ngổn ngang lộn xộn. Dung nhan xinh đẹp đoan trang trước đây, bởi sức thần của chư thiên mà đều biến hoại cả. Thấy các tướng như thế rồi, ngài lặng lẽ suy nghĩ: "Thân hình nữ nhân không sạch, xấu xa; kẻ phàm phu lại sinh lòng tham đắm một cách sai lầm." Ngài khởi lòng đại bi, nói thế này: "Than ôi cõi đời! Khổ thay cõi đời! Thật đáng sợ hãi! Phàm phu không biết, chẳng cầu giải thoát. Chốn này hư dối, chẳng có gì đáng yêu, như chiếc bình vẽ đẹp đựng đầy đồ dơ và chất độc. Chốn này khó vượt qua, không thể tự thoát ra, như con voi già sa vào bùn sâu. Chốn này khổ dữ dội như lò mổ có thể cắt đứt mọi mạng sống. Chốn này không sạch như bầy heo ở trong hố xí. Chốn này vô vị mà lầm tưởng có vị, như con chó đói gặm khúc xương không. Chốn này tự thiêu đốt mình như con thiêu thân lao vào ngọn nến sáng. Chốn này kiệt quệ như loài cá phơi trên đất khô. Chốn này cùng quẫn như con nai kiệt sức bị lửa thiêu hại. Chốn này đáng sợ như tử tù bị dẫn ra pháp trường giữa chợ. Chốn này chìm đắm như thuyền vượt biển bị vỡ. Chốn này nguy hiểm như người mù rơi xuống hang sâu. Chốn này không lợi ích như đánh bạc thua hết của cải. Chốn này khô cằn như hạn lớn làm cây cỏ khô cháy. Chốn này gây tổn thương như lưỡi dao bén bôi mật: kẻ ngu không trí liếm vào để tìm vị ngọt. Chốn này hao mòn như nửa tháng trăng khuyết (nửa tháng trăng tối dần theo lịch Ấn Độ) cứ lụi dần cho đến hết. Chốn này diệt hết mọi điều lành không còn sót lại gì, như lửa kiếp (trận lửa lớn thiêu rụi thế giới vào lúc tận cùng của một kiếp) thiêu đốt tất cả." Ngài nói như thế, dùng đủ mọi thí dụ để xét kỹ, cân nhắc. Kế đó, ngài quán xét thân mình từ đầu đến chân, xoay vòng quán sát cũng thấy như thế. Liền nói kệ:

 "Tình ái của ta tưới ướt ruộng nghiệp (những hành động tạo ra quả báo về sau), theo nhân duyên mà chịu sinh tử.

 Gom góp đủ thứ không sạch, hợp lại thành thân này:

 Lá lách, thận, gan, phổi, tim, ruột, dạ dày, sinh tạng (chỗ chứa thức ăn chưa tiêu) và thục tạng (chỗ chứa thức ăn đã tiêu),

 Da thịt cùng xương tủy, lông tóc với móng răng.

 Cử động như con rối có dây giật, là hang ổ của các loài giòi trùng.

 Phân và đồ dơ luôn chứa đầy, máu mủ thường chảy ra.

 Sinh tử, lo buồn xâm lấn; già, bệnh, đói khát bức bách.

 Người trí nhìn thấy nỗi khổ ấy, xem tất cả như kẻ oán thù.

 Nên bỏ thân hư dối này, sao lại sinh lòng bám giữ?"

 Bồ-tát quán xét thân mình như thế xong, giữ tâm chuyên chú, lặng yên hồi lâu. Trên không trung có các chúng trời nói với thiên tử Pháp Hành: "Bồ-tát sắp xuất gia, sao nay còn chần chừ, hình như có lòng ngờ vực, hối tiếc. Vì sao vậy? Tôi thấy Bồ-tát nhìn các cung nữ, có lúc tươi cười mỉm miệng, có lúc nhíu mày buồn bã không vui. Hay là Bồ-tát còn sinh lòng luyến tiếc chăng? Nhưng tâm ngài như biển lớn, bọn ta tầm thường nông cạn không thể đo lường được." Trời Pháp Hành nói: "Bồ-tát trong vô lượng kiếp đã bỏ tất cả đầu, mắt, tủy, não, thành quốc, vợ con, phát nguyện cầu Bồ-đề vô thượng (sự giác ngộ cao tột, tức quả vị Phật), tâm không thối lui. Huống gì nay là thân cuối cùng (kiếp sống cuối cùng trước khi thành Phật), lẽ nào lại sinh lòng luyến tiếc dục lạc xấu xa?"

 Bấy giờ Bồ-tát liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, vén bức màn lưới làm bằng bảy thứ báu, thong thả bước ra, chắp tay đứng, chuyên tâm nghĩ đến tất cả các Phật trong mười phương. Nghĩ như thế xong, liền thấy vua trời Thích-đề-hoàn-nhân cùng bốn vị đại thiên vương và thiên tử mặt trời, thiên tử mặt trăng, mỗi vị dẫn theo quyến thuộc của mình. Thiên vương phương đông Đề-đầu-lại-tra (Trì Quốc thiên vương) dẫn các chúa càn-thát-bà từ phương đông đến, đem theo vô lượng trăm nghìn chúng càn-thát-bà, tấu các khúc nhạc, đánh trống, múa, gảy đàn, ca hát, đến thành Ca-tỳ-la, đi quanh ba vòng rồi dừng lại trên không, chắp tay cúi đầu lễ Bồ-tát. Thiên vương phương nam Tỳ-lâu-lặc-xoa (Tăng Trưởng thiên vương) dẫn các chúa cưu-bàn-trà (loài quỷ thần hình thù kỳ dị) từ phương nam đến, đem theo vô lượng trăm nghìn chúng cưu-bàn-trà, mỗi vị cầm bình báu đựng đầy nước thơm, đến thành Ca-tỳ-la, đi quanh ba vòng rồi dừng lại trên không, chắp tay cúi đầu lễ Bồ-tát.

 Thiên vương phương tây Tỳ-lâu-bác-xoa (Quảng Mục thiên vương) dẫn các chúa long thần từ phương tây đến, đem theo vô lượng trăm nghìn chúng rồng lớn, mỗi vị tay cầm các thứ châu báu, chuỗi ngọc trân châu, đủ loại hoa và hương; lại rải mây hương, mây hoa và mây châu báu, cũng khơi lên làn gió thơm nhẹ nhàng mầu nhiệm, đến thành Ca-tỳ-la, đi quanh ba vòng rồi dừng lại trên không, chắp tay cúi đầu lễ Bồ-tát.

 Thiên vương phương bắc Tỳ-sa-môn (Đa Văn thiên vương, chúa loài dạ-xoa) dẫn các chúa dạ-xoa từ phương bắc đến, đem theo vô lượng trăm nghìn chúng đại dạ-xoa, tay nâng ngọc báu, ánh sáng chói rực hơn cả trăm nghìn ngọn đèn đuốc ở đời; mình mặc áo giáp, tay cầm cung, đao, giáo, kích, khiên, qua, bánh xe chiến, giáo dài, chĩa, nỏ, đến thành Ca-tỳ-la, đi quanh ba vòng rồi dừng lại trên không, chắp tay cúi đầu lễ Bồ-tát.

 Bấy giờ vua trời Thích-đề-hoàn-nhân từ cõi trời Ba mươi ba, cùng quyến thuộc là trăm nghìn vạn chư thiên, mang theo vòng hoa trời, hương bột, hương xoa, y phục, lọng báu, vô số cờ phướn và chuỗi ngọc, đến thành Ca-tỳ-la, đi quanh ba vòng rồi dừng lại trên không, chắp tay cúi đầu lễ Bồ-tát.

 Thiên tử mặt trời và thiên tử mặt trăng đến hai bên trái phải, cũng mang đủ thứ đồ cúng dường, dừng lại trên không, chắp tay cúi đầu lễ Bồ-tát.

 Bấy giờ Bồ-tát nhìn khắp mười phương, ngước lên hư không, thấy các vì sao, lại thấy các vị hộ thế (các vị thần giữ gìn thế gian): bốn đại thiên vương, càn-thát-bà, cưu-bàn-trà, các trời, rồng, thần và dạ-xoa v.v…; lại thấy vua trời Thích-đề-hoàn-nhân, mỗi vị dẫn trăm nghìn quyến thuộc của mình, người dẫn trước kẻ theo sau đầy khắp hư không. Lúc ấy sao Phất-sa (một trong hai mươi tám chòm sao theo lịch Ấn Độ, được xem là ngày lành) vừa đúng hợp với mặt trăng. Khi ấy các trời lên tiếng lớn: "Bồ-tát muốn cầu pháp cao tột, nay chính là lúc, hãy mau xuất gia. Ngài nhất định sẽ thành A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn, chân chính, cao tột không gì hơn — tức quả vị Phật) và chuyển đại pháp luân (giảng dạy giáo pháp; ví giáo pháp như bánh xe lăn đi nghiền nát mọi phiền não)."

 Phật bảo các tỳ-kheo: Bồ-tát suy nghĩ thế này: "Đêm nay vắng lặng, đã đến lúc xuất gia." Liền đến chỗ Xa-nặc (người hầu đánh xe của thái tử) mà bảo: "Xa-nặc, ngươi hãy thắng yên cương cho con Kiền-trắc (con ngựa của thái tử) đem đến cho ta." Bấy giờ Xa-nặc nghe lời ấy, thầm nghĩ: "Mới nửa đêm, cần Kiền-trắc làm gì?" Bèn thưa với Bồ-tát: "Trong ngoài đều rất yên ổn, không có việc gấp hay chuyện tốt xấu gì. Không biết thái tử cần Kiền-trắc để làm gì?" Bấy giờ Bồ-tát bảo Xa-nặc, nói kệ rằng:

 "Thân ta đã có đủ mọi điềm tốt lành,

 Nay sắp đi xuất gia, ngươi chớ trái lời ta."

 Xa-nặc lại nghe Bồ-tát nói bài kệ như thế, cả người run rẩy, không tự chủ được. Bấy giờ Bồ-tát lại bảo Xa-nặc: "Nay ta muốn vì tất cả chúng sinh mà hàng phục bọn giặc phiền não kết sử (những thứ phiền não trói buộc và sai khiến tâm người), nên cần con Kiền-trắc. Chớ trái ý ta, mau thắng yên đem đến." Lúc ấy Xa-nặc cố ý nói thật to, mong cho cả trong cung đều nghe biết, thưa với Bồ-tát: "Thái tử xưa nay chưa từng sai lầm, việc gì làm cũng chọn đúng lúc. Nay sao lại đòi Kiền-trắc?" Chư thiên trên hư không dùng sức thần thông khiến mọi người đều không hay biết. Bấy giờ Bồ-tát khẽ nói kệ bảo Xa-nặc:

 "Xa-nặc, ngươi nên biết, nay ta nhìn nơi này,

 Mọi thứ đều đáng sợ, giống như giữa bãi mồ mả,

 Như ở chung với loài la-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người), lại như hang giòi trong ung nhọt,

 Lại như nằm trong nước bào thai (?), người ngủ nằm ngổn ngang bừa bãi.

 Ta thấy năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, hương thơm, vị ngon, sự xúc chạm êm ái) là khổ, lòng ta vô cùng bất an.

 Không muốn ở cung này; khi ra vườn rừng dạo chơi,

 Ta đã thấy nỗi khổ của già và bệnh, lại thấy cả xác người chết.

 Ta nhất định muốn xuất gia, ngươi mau đem Kiền-trắc đến."

 Khi ấy Xa-nặc thưa với Bồ-tát: "Thái tử lúc còn bé, thầy xem tướng đã xem rồi thưa với vua: 'Thái tử của vua có đủ tướng tốt, sẽ làm Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chánh pháp, có bánh xe báu dẫn đường).' Tôi lại từng nghe những người hiểu biết ở đời tu các khổ hạnh: có người không cắt móng tay; có người treo ngược mình; có người mặc vỏ cây; có người tự nhổ tóc; có người giữ giới sống theo kiểu bò, nai (bắt chước lối sống của loài vật để tu khổ hạnh); có người dùng năm thứ nóng thiêu đốt thân (bốn bên đốt lửa, trên đầu là mặt trời) — tu cái nhân khổ ấy là mong được quả báo vui. Huống gì thái tử sẽ làm Chuyển luân thánh vương, thống lĩnh bốn châu thiên hạ (bốn đại lục quanh núi Tu-di, tức cả thế giới), có đủ bảy báu (bảy thứ báu của Chuyển luân vương: bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, nữ báu, quan coi kho báu, tướng quân báu). Mọi người ở đời đều nói thái tử chắc chắn sẽ được ngôi Chuyển luân vương ấy; lời tiên nhân đoán trước hẳn không sai. Ngôi báu như thế sao lại bỏ đi?" Bấy giờ Bồ-tát bảo Xa-nặc: "Ngày trước tiên nhân chỉ đoán ta làm Chuyển luân vương, hay cũng có đoán ta sẽ thành Phật đạo? Trong hai lời đoán ấy, lời nào là chắc chắn? Chớ nói sai." Xa-nặc nói: "Ngày trước tiên A-tư-đà (vị tiên đến xem tướng thái tử khi mới sinh) chắp tay nói: 'Đại vương nên biết, thái tử của vua nhất định sẽ thành A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, quyết không ở nhà làm Chuyển luân vương. Vì sao vậy? Vì tướng Phật thì rõ ràng, còn tướng Chuyển luân thánh vương thì không rõ ràng.' Chỉ vì những người họ Thích giấu kín không truyền ra, sợ thái tử xuất gia học đạo. Không ngờ thái tử vẫn còn nhớ việc ấy." Bồ-tát nói: "Xa-nặc, khi ta từ cõi trời Đâu-suất (cõi trời nơi Bồ-tát ở trước khi giáng sinh xuống trần) xuống sinh, lúc ở trong thai cho đến lúc ra đời, mọi việc ta đều không quên. Huống gì việc tiên nhân thọ ký (nói trước về tương lai) cho ta mà lại quên được sao? Xa-nặc, các trời lại khuyên ta rằng: 'Bồ-tát hãy mau xuất gia, nhất định sẽ được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề và chuyển pháp luân.' Vì thế nên biết ta nhất định sẽ thành Phật. Xa-nặc, nay ta thà bị chặt cắt tay chân, ăn đồ ăn có lẫn chất độc, nhảy vào đống lửa lớn, gieo mình xuống vực núi cao, chứ không thể ở nhà hưởng năm dục. Những cảnh năm dục ở đời như thế đều vô thường, thật đáng sợ hãi." Liền nói kệ:

 "Xưa ta từng hưởng năm dục, nay thật sợ cái nhân của khổ.

 Dòng ái chất chứa từ vô thủy (từ lúc không biết khởi đầu), như biển khó lấp đầy.

 Như người đuổi theo ảo ảnh nắng dợn càng thêm khát, như kẻ ở trong mộng chưa tỉnh biết.

 Như đồ chứa đã vỡ, không bền chắc; như món ăn ngon trộn đủ thứ độc.

 Như mây nổi rồi cũng tan, như giọt sương long lanh chẳng đọng được lâu.

 Như trò ảo thuật làm mê lòng người, như bọt nước chợt nổi lên rồi tan.

 Như cây chuối không có lõi chắc, như nắm tay không dùng để lừa trẻ con.

 Như đầu rắn không thể gần, như dây leo có độc rốt cuộc khó chạm vào.

 Người trí nên xa lìa, như tránh hố sâu."

 Phật bảo các tỳ-kheo: Bồ-tát nói bài kệ ấy xong lại bảo Xa-nặc: "Ta cũng từng làm trời ở cõi Tứ thiên vương, cho đến các tầng trời của sáu cõi trời dục giới (sáu tầng trời còn ham muốn dục lạc); cũng từng sinh lên trời Sắc cứu cánh (tầng trời cao nhất của cõi sắc) và cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cõi trời cao nhất của cõi vô sắc, nơi tâm không còn tưởng thô mà cũng chẳng phải hoàn toàn không tưởng). Ta nhớ trong vô lượng đời trước, vì ngu si mê loạn, vì dục lạc thô thiển xấu xa mà chịu đủ mọi khổ: bị đánh, bị mắng, bị trói buộc, tổn hại thân mạng, chết rồi đọa vào đường ác. Nay ta đối với những điều đó hết sức chán ghét, muốn lìa bỏ. Ngay cả cảnh giới tốt đẹp mầu nhiệm của chư thiên ta còn không tham đắm, huống gì lại mê đắm năm dục ở cõi người mà sinh lòng luyến tiếc? Chuyển luân thánh vương tuy được tự tại, rốt cuộc vẫn chưa thoát khỏi nạn sinh tử. Ta nhìn cõi đời như đồng hoang của phiền não, thật đáng sợ hãi, không có nơi nương tựa, không chỗ cậy nhờ. Lại thường chìm đắm trong dòng sông sinh tử: lo buồn là thác hiểm, giận dữ là sóng xô, ham muốn là xoáy nước dữ, oán hận là vũng nước quẩn, các tà kiến như quỷ la-sát thường rình bắt người. Ta ở giữa đó tu sáu độ (sáu hạnh tu đưa người qua sông sinh tử: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) làm bè, lấy trí tuệ làm thuyền chèo, lấy lòng tin làm chỗ vững chắc. Khi chính mình đã qua được rồi, lại sẽ đón lấy tất cả chúng sinh, đưa đến bờ bên kia (bờ giải thoát)." Khi ấy Xa-nặc thưa với Bồ-tát: "Nay thái tử đã quyết định rồi sao?" Bồ-tát đáp Xa-nặc, nói kệ rằng:

 "Xa-nặc, ngươi nên biết, nay ta đã quyết định.

 Vì lợi mình và lợi người, nên khởi tâm tinh tấn,

 Bất động như núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo), rốt cuộc không gì làm ta lùi bước.

 Dù cho mưa đá kim cương, đao kiếm cùng giáo mác,

 Lửa sét, những khối sắt nung nóng, rơi xuống trên đỉnh đầu ta,

 Ta cũng quyết không đối với cảnh đời mà sinh lòng luyến tiếc."

 Bấy giờ vô lượng trăm nghìn chư thiên trên hư không vui mừng hớn hở, mưa xuống các thứ hoa trời, và nói tụng rằng:

 "Bậc tối thắng trong sạch như hư không, khói, mây, bụi, sương không thể làm nhiễm bẩn.

 Không vướng mắc vào bất cứ cảnh giới nào, đầy đủ điều lợi lành, sẽ thành Bồ-đề (giác ngộ)."

 Khi ấy thiên tử Tĩnh Tuệ và thiên tử Trang Nghiêm Du Hí làm cho tất cả nhân dân trong thành Ca-tỳ-la đều ngủ mê. Bấy giờ Bồ-tát bảo Xa-nặc: "Xa-nặc, nay ngươi chớ làm cho ta buồn bực, hãy mau thắng yên cho Kiền-trắc đem đến." Khi ấy Xa-nặc thưa với Bồ-tát: "Nay mới nửa đêm, chưa phải lúc đi. Cả cung thành đều được canh phòng, ai sẽ mở các then khóa ở đây?" Khi ấy Thích-đề-hoàn-nhân dùng sức thần thông khiến các cửa đều tự nhiên mở ra. Xa-nặc thấy cửa cung thành đã mở, bàng hoàng buồn luyến, càng khóc lóc thảm thiết, nói thế này: "Ta không có ai làm bạn. Bốn binh (bốn loại quân: quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) trong ngoài thành này, họ Thích, quần thần, vua và các vương tử, Da-du-đà-la (vợ của thái tử) cùng cung nữ hậu cung, tất cả đều ngủ mê, không ai hay biết. Nay muốn đi đâu, biết nói với ai? Lòng thái tử đã quyết như vậy, nay ta tha thiết xin can mà ngài không nghe. Tự nghĩ mình không có sức, làm sao ngăn được?" Các chúng trời trên hư không bảo Xa-nặc: "Xa-nặc, mau thắng yên cương cho Kiền-trắc đem đến, chớ để Bồ-tát lòng sinh buồn phiền. Vì sao vậy? Ngươi há không thấy vô lượng trăm nghìn chúng đại Bồ-tát, Thích-đề-hoàn-nhân, bốn thiên vương, các trời, rồng, thần, càn-thát-bà v.v…, mỗi vị cùng chúng của mình cung kính cúng dường, ánh sáng rực rỡ chiếu khắp hư không sao?" Xa-nặc nghe lời ấy rồi bảo Kiền-trắc: "Kiền-trắc, nay thái tử sẽ cưỡi ngươi ra đi." Liền lấy hàm thiếc vàng, yên báu tốt nhất cùng các đồ trang sức thắng cho ngựa chúa, vừa khóc vừa rơi nước mắt dắt đến dâng lên, khen ngợi Bồ-tát rằng: "Cúi mong thái tử mong cầu điều gì đều được thành tựu trọn vẹn, mọi chướng ngại đều được tiêu trừ, sẽ khiến cho thế gian được an ổn vui vẻ." Bồ-tát lên cưỡi ngựa chúa; vừa cất bước đầu tiên, mặt đất mười phương chấn động theo sáu cách (sáu kiểu rung chuyển của mặt đất, là điềm lành lớn trong kinh Phật), ngựa bay lên hư không mà đi. Bốn đại thiên vương nâng đỡ chân ngựa; Phạm vương (vua trời Phạm thiên, chủ cõi sắc) và Đế Thích mở đường báu chỉ lối. Bấy giờ Bồ-tát phóng ánh sáng lớn soi khắp vô biên thế giới; những ai đáng được cứu độ đều được độ thoát, chúng sinh nào đang khổ đều được lìa khổ.

 Bấy giờ Bồ-tát quay lại cúi nhìn thành Ca-tỳ-la, nói thế này: "Nếu từ nay ta chưa đi đến tận cùng bờ sinh tử thì quyết không trở về thấy thành Ca-tỳ-la nữa, huống gì là đi, đứng, ngồi, nằm trong đó." Về sau mọi người dựng tháp ở chỗ ấy. Này các tỳ-kheo, sau khi Bồ-tát ra khỏi cung, các cung nữ trong cung đều tỉnh dậy, tìm khắp nơi mà không thấy Bồ-tát. Da-du-đà-la khóc lớn, lăn lộn trên đất, tự bứt tóc mình, giật đứt chuỗi ngọc trên người, khóc lóc nói: "Đau đớn biết bao! Khổ sở biết bao! Từ nay ta biết nương tựa vào đâu? Thái tử bỏ ta mà đi, ta còn sống để làm gì!" Nàng khóc than buồn bã không kìm được. Các cung nữ tụ tập lại, kêu gào thương nhớ, như cá mất nước, như cây đứt rễ; tiếng khóc than vọng ra ngoài cung. Khi ấy các cung nữ tâu với vua cha: "Đêm nay khi ngủ dậy không thấy thái tử." Viên quan coi chuồng ngựa cũng tâu: "Nay mất con Kiền-trắc." Vua nghe xong kêu lên thật to, nói thế này: "Ôi chao! Ôi chao! Con yêu của ta, nay đi đâu rồi!" Nói xong ngất xỉu ngã xuống đất. Các quan cận thần liền lấy nước lạnh vẩy lên mặt, hồi lâu vua mới tỉnh lại. Vua liền gọi tất cả các quan lo việc canh phòng mà ra lệnh: "Các tướng các ngươi đã không cẩn thận để mất con ta. Các ngươi hãy vì ta chia nhau đi khắp trong ngoài mau mau tìm kiếm. Nếu gặp được thì dùng lời hay khéo khuyên dỗ, đón đưa trở về cung." Khi ấy quần thần vâng lệnh vua, truyền báo cho nhau, nhận lệnh lên đường tìm kiếm Bồ-tát. Nhưng do sức thần của chư thiên, mãi mãi không tìm thấy được.

 Bấy giờ Bồ-tát rời thành Ca-tỳ-la, đến nước Di-ni thì đêm ấy trời đã sáng; con đường đã đi qua hơn sáu do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số). Các trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà v.v… hộ tống đến đây, việc cần làm đã xong thì bỗng nhiên biến mất. Bồ-tát đi đến khu rừng tu khổ hạnh của các tiên nhân thời xưa, liền xuống ngựa, an ủi Xa-nặc: "Hay thay Xa-nặc! Người ở đời có kẻ lòng theo mà thân không theo, có kẻ thân theo mà lòng không theo. Nay ngươi cả lòng lẫn thân đều theo ta. Người ở đời thấy kẻ giàu sang thì tranh nhau đến hầu hạ, thấy kẻ nghèo hèn thì bỏ mà xa lánh. Nay ta bỏ nước mà đến đây, chỉ có một mình ngươi theo được ta. Hay thay Xa-nặc, thật là hiếm có! Nay ta đã đến được chỗ vắng vẻ rộng rãi, ngươi có thể dắt Kiền-trắc cùng trở về." Ngài liền tự cởi búi tóc, lấy viên ngọc ma-ni trao cho Xa-nặc, bảo: "Xa-nặc, ngươi cầm viên ngọc này về trong cung, dâng lên đại vương và thưa như thế này: 'Thái tử nay đối với các việc thế gian không còn mong cầu gì nữa; không phải vì muốn sinh lên cõi trời hưởng năm dục; cũng chẳng phải bất hiếu; cũng không có lòng giận dữ oán hờn; lại cũng không cầu tiền của, chức tước, đất phong, bổng lộc; chỉ vì thấy tất cả chúng sinh lạc mất đường chính, chìm đắm trong sinh tử, muốn cứu vớt họ nên mới xuất gia. Chỉ mong đại vương đừng lo buồn.' Nếu đại vương nói ta còn trẻ, chưa nên xuất gia, thì ngươi lấy lời ta mà khéo léo thưa rằng: 'Sinh, già, bệnh, chết đâu có định lúc nào; người dù đang trẻ khỏe, ai thoát được một mình? Thời xưa có các Chuyển luân thánh vương bỏ nước cầu đạo, vào núi rừng, không ai giữa đường quay về hưởng năm dục. Tấm lòng riêng của con nay cũng như vậy: nếu chưa đạt được Bồ-đề vô thượng thì quyết không trở về.' Họ hàng trong ngoài đều có tình thương yêu đối với ta, ngươi hãy theo ý ta mà khéo khuyên giải cho họ." Ngài lại cởi chuỗi ngọc đeo trên người trao cho Xa-nặc: "Ngươi hãy mang cái này dâng lên bà Ma-ha Ba-xà-ba-đề và thưa: 'Con vì muốn dứt gốc rễ của mọi khổ đau nên nay xuất gia, cầu cho trọn nguyện ấy, xin dì chớ lo nghĩ.'" Ngài lại cởi các đồ trang sức còn lại trên thân, gửi cho Da-du-đà-la, nhắn rằng: "Con người sinh ra ở đời, đã thương yêu thì ắt có lúc chia lìa. Nay ta vì muốn dứt những khổ ấy nên xuất gia học đạo; nàng chớ vì luyến tiếc mà sinh lo buồn vô cớ." Rồi nhắn với các cung nữ trong cung, và báo với những thiếu niên họ Thích cùng lứa: "Nay ta muốn phá lưới vô minh để được ánh sáng trí tuệ; khi việc cần làm đã xong sẽ trở về gặp nhau." Khi ấy Xa-nặc nghe những lời thống thiết của Bồ-tát, khóc lóc buồn rầu, tự ngã xuống đất, nói thế này: "Tôi đã không có sức khiến thái tử trở về vương cung, nếu từ đây tôi một mình trở về, vua cùng bà dì và những người họ Thích ắt sẽ giận dữ đánh đập tôi, gạn hỏi tôi: 'Ngươi đem thái tử bỏ ở đâu?' Tôi chắc chắn không có lời nào, biết lấy gì để đáp?" Bồ-tát đáp: "Xa-nặc, đừng lo điều ấy. Vì sao vậy? Ở đời nếu có ai mang lời nói của người mình thương yêu đến, kể lại tường tận với họ, thì chắc chắn sẽ được thương mến, có khi còn được ban thưởng; cứ đừng lo. Xa-nặc, ngươi mau về cung, đừng để đại vương buồn phiền." Khi ấy Xa-nặc từ dưới đất đứng dậy, khóc òa lên. Kiền-trắc cúi đầu, quỳ gập hai chân trước, liếm chân Bồ-tát, nước mắt chảy xuống, hí lên thảm thiết.

 Bấy giờ Bồ-tát lấy tay xoa đầu Kiền-trắc mà bảo: "Kiền-trắc, việc ngươi cần làm đã xong rồi, đừng khóc nữa. Ta sẽ đền đáp ngươi thật lớn."

 Này các tỳ-kheo, Bồ-tát suy nghĩ thế này: "Nếu không cạo bỏ râu tóc thì không đúng phép xuất gia." Bèn lấy thanh kiếm ma-ni (kiếm nạm ngọc ma-ni) từ tay Xa-nặc, tự cạo tóc. Cạo tóc xong, ngài ném lên không trung. Khi ấy trời Đế Thích thấy việc hiếm có, lòng rất vui mừng, liền dùng áo trời đón lấy trên không, mang về cõi trời Ba mươi ba lễ bái cúng dường.

 Bấy giờ Bồ-tát cạo râu tóc xong, tự nhìn thấy trên thân vẫn còn mặc áo quý, liền lại nghĩ: "Áo của người xuất gia không nên như thế này." Khi ấy trời Tịnh Cư hóa làm người thợ săn, mình mặc áo cà-sa (áo của người xuất gia, nhuộm màu sẫm không rực rỡ), tay cầm cung tên, đứng im lặng trước mặt Bồ-tát. Bồ-tát nói với người thợ săn: "Áo ngươi đang mặc chính là áo của các Phật thời xưa, sao mặc nó mà làm việc tội lỗi?" Người thợ săn nói: "Tôi mặc cà-sa để dụ bầy nai. Nai thấy áo này liền đến gần tôi; nhờ vậy tôi mới giết được chúng." Bồ-tát nói: "Ngươi mặc cà-sa chỉ để giết hại; nay nếu ta có được thì chỉ để cầu giải thoát. Ngươi có thể cho ta áo cà-sa này không? Nếu ngươi cho ta, ta sẽ cho ngươi áo kiêu-xa-da (áo may bằng tơ lụa quý). Ngươi tiếc gì tấm áo thô xấu ấy?" Người thợ săn đáp: "Hay thay, thưa nhân giả (cách gọi tôn kính người có đức)! Tấm áo xấu như thế thật chẳng có gì đáng tiếc." Liền cởi áo cà-sa trao cho Bồ-tát. Bồ-tát lúc ấy lòng sinh vui mừng, liền đưa cho ông áo kiêu-xa-da. Khi ấy trời Tịnh Cư dùng sức thần thông, bỗng hiện lại hình gốc, bay lên hư không, chỉ trong khoảnh khắc một ý nghĩ đã trở về cõi Phạm thiên. Bồ-tát thấy vậy, đối với tấm cà-sa này càng thêm quý trọng. Về sau mọi người dựng tháp ở chỗ ấy. Khi ấy Bồ-tát đã cạo bỏ râu tóc, mình mặc cà-sa, dáng vẻ đổi khác, nói thế này: "Nay ta mới đáng gọi là thật sự xuất gia." Rồi ngài cho Xa-nặc dắt Kiền-trắc trở về, nước mắt tràn đầy khi từ biệt Xa-nặc. Từ biệt Xa-nặc xong, ngài thong thả bước đi, qua khu rừng tu khổ hạnh của tiên nhân Bạt-cừ.

 Phật bảo các tỳ-kheo: Xa-nặc thấy ý chí của Bồ-tát không thể lay chuyển, bèn dắt Kiền-trắc buồn bã quay về. Về sau mọi người dựng tháp ở chỗ ấy. Xa-nặc từ biệt xong, ngoái nhìn Bồ-tát từ xa: đầu không còn mũ trời, thân không còn chuỗi ngọc, các thứ áo quý đều không còn gì. Anh giơ tay đấm ngực, khóc lóc thảm thiết, không còn chút hy vọng, nghẹn ngào quanh quẩn. Kiền-trắc hí lên buồn bã, ngẩng đầu ngoái nhìn, dõi theo, dùng dằng không nỡ bước, nước mắt chảy ròng. Khi Xa-nặc dần về đến thành, giống như người bước vào căn nhà trống không. Vườn tược, suối, rừng trong ngoài thành, vì Bồ-tát đã đi nên đều khô héo cả. Tất cả dân chúng lớn nhỏ trong thành không thấy Bồ-tát mà chỉ thấy Xa-nặc, liền theo sau hỏi: "Thái tử Tất-đạt nay ở đâu?" Xa-nặc đáp: "Thái tử nay đã bỏ năm dục, một mình ở chốn núi rừng." Mọi người nghe xong cho là chuyện xưa nay chưa từng có, ai nấy nhìn nhau rơi lệ, cùng bảo nhau: "Chúng ta nên theo thái tử mà đi, ở nơi núi rừng ấy. Vì sao vậy? Xa lìa thái tử thánh thiện thì sống làm sao được? Thành quách vắng lặng tiêu điều, không còn gì đáng vui." Khi ấy Xa-nặc dắt Kiền-trắc, mang theo chuỗi ngọc cùng mũ báu vô giá và các đồ trang sức đi vào vương cung. Tiếng ngựa hí vọng vào trong cung. Khi ấy bà Ma-ha Ba-xà-ba-đề, Da-du-đà-la và cung nữ hậu cung đều kéo đến tụ họp, bảo nhau: "Tiếng của Kiền-trắc nay đã không xa, hay là thái tử quay về cung chăng?" Khi Xa-nặc vào cửa cung, bà dì cùng công nương và các cung nữ mong ngóng được gặp, tranh nhau chạy ra cửa cung, nhưng chỉ thấy Xa-nặc mà không thấy Bồ-tát. Cả bọn cùng khóc, hỏi Xa-nặc: "Thái tử nay ở đâu, sao ngươi về một mình?" Xa-nặc đáp: "Thái tử bỏ năm dục để cầu đạo, đang ở núi rừng kia, mặc áo màu hoại sắc (áo nhuộm màu sẫm của người tu), cạo bỏ râu tóc." Bà Ma-ha Ba-xà-ba-đề nghe lời ấy, khóc lóc buồn rầu, không kìm được, òa khóc lớn, trách Xa-nặc: "Ta có điều gì phụ ngươi mà ngươi đem đứa con thánh thiện của ta đưa vào núi rừng? Thú dữ, rắn độc thật đáng sợ hãi, nay nó đi một mình thì biết nương tựa vào đâu?" Xa-nặc nói: "Thái tử giao cho tôi ngựa chúa và các đồ quý, giục tôi mau trở về, vì sợ phu nhân sinh buồn phiền vô cớ." Khi ấy các cung nữ trong cung, vì nhân duyên tham nhiễm dục lạc nên đắm luyến sâu nặng, thân tâm khổ não, khóc lóc nghẹn ngào.

 Bà Ma-ha Ba-xà-ba-đề ngậm lệ nói: "Ôi thái tử! Thân con vốn được xoa bằng chiên-đàn, uy đức rạng rỡ to lớn, nay sao lại tiều tụy chốn núi đồng? Muỗi mòng chích vào da, con chịu được nỗi khổ ấy sao? Ôi thái tử! Khi ở nhà con mặc áo kiêu-xa-da, nay sao lại mặc áo thô xấu? Ôi thái tử! Khi ở nhà con ăn trăm món nêm nếm thơm sạch, nay sao lại ăn được đồ ăn thô ráp vô vị? Ôi thái tử! Khi ở nhà chỗ ngồi chỗ nằm, đệm nệm không gì là không mịn màng êm ái, nay sao lại dẫm trên gai góc mà chịu nổi? Ôi thái tử! Khi ở nhà người giàu sang hết lòng hầu hạ con mà còn sợ có điều sơ suất, hôm nay sao lại có thể bị kẻ nghèo hèn khinh khi? Ôi thái tử! Khi ở nhà cung nữ xinh đẹp luôn vui chơi cùng con, mặc tình hưởng năm dục, nay sao lại tự bỏ mình nơi núi rừng, đi một mình, ở một mình?" Bà Ma-ha Ba-xà-ba-đề nói đủ lời than khóc buồn rầu, rồi từ dưới đất đứng dậy, lại hỏi Xa-nặc: "Khi con ta ra đi, có dặn ngươi điều gì? Tóc của con ta nay ở chỗ ai? Ai đã cạo cho nó?" Xa-nặc khóc không kìm được, thưa với phu nhân: "Thái tử dặn tôi: 'Khi ngươi về đến cung, hãy thay ta lạy mẹ ta hai lạy, ân cần khuyên mẹ chớ lo nghĩ; nói rằng chẳng bao lâu ta sẽ đắc A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, rồi sẽ trở về gặp nhau.' Rồi ngài cầm kiếm báu tự cạo tóc, ném lên hư không; các trời đón lấy mang về cúng dường." Bà Ma-ha Ba-xà-ba-đề lại khóc lóc, nói thế này: "Ôi thái tử! Tóc con rất dài, mềm mại, màu xanh biếc; mỗi lỗ chân lông mọc một sợi lông xoáy (một tướng tốt của bậc đại nhân), đáng đội mũ vua mà nhận ngôi vua. Nay sao con lại cắt bỏ ném đi? Ôi thái tử! Hai cánh tay thon dài, mắt cá chân không lộ ra; đi đứng khoan thai như sư tử chúa; mắt như sen xanh; thân màu vàng ròng; tiếng nói trầm vang như tiếng trống, tiếng sấm. Người như thế làm sao chịu nổi việc tu đạo? Xét kỹ, đất này phải có thánh vương, người đức lớn như thế lẽ ra phải làm chủ nơi đây." Liền nói kệ:

 "Nếu nói đất này không phải nơi có phúc, thì đã chẳng sinh ra người đức lớn hơn người như thế.

 Đã hiện thân công đức hiếm có, lẽ ra phải làm thánh vương cho đời."

 Bấy giờ Da-du-đà-la khóc than thảm thiết, trách Xa-nặc: "Xa-nặc, lúc thái tử ra đi, đêm ấy ta ngủ mê man nặng nề, không hay không biết. Ngươi đưa thái tử đến chỗ nào? Nay đi xa hay gần mà ngươi về một mình? Xa-nặc, ngươi chẳng làm được lợi ích gì, là kẻ oán thù làm hại ta. Ngươi đã làm đủ việc ác rồi, không cần phải khóc giả nữa. Xa-nặc, con ngựa này thường ngày tiếng hí vang xa mấy dặm, sao đêm ấy lại im lặng? Hôm nay hí lên buồn bã chỉ càng thêm đau xót. Ngươi và Kiền-trắc đều chẳng ra gì, khiến ta không còn chồng, thành quách trống vắng, đều do Kiền-trắc này và ngươi, Xa-nặc." Khi ấy Xa-nặc khóc lóc buồn rầu, thưa với Da-du-đà-la: "Nay công nương không nên mắng Kiền-trắc, cũng không nên trách đến tôi. Tôi với Kiền-trắc vốn không có lỗi gì. Vì sao vậy? Lúc Kiền-trắc ra đi chẳng phải không có ngần ngại: nó hí lên buồn bã, giậm chân xuống đất, tiến lui không chịu đi; tiếng hí vang xa nửa do-tuần, tiếng vó nghe xa một câu-lô-xá (đơn vị đo đường của Ấn Độ xưa, khoảng xa bằng tiếng bò rống còn nghe được, chừng vài dặm). Chỉ vì sức thần của chư thiên không cho công nương tỉnh dậy thôi. Tôi với Kiền-trắc có lỗi gì? Đại vương trước đã có lệnh nghiêm: mọi người hầu cận phải hết lòng canh giữ thái tử. Những người giữ cửa thành, lính canh, binh vệ đều ngủ say không hay biết gì. Thái tử vừa ra đi như mặt trời mọc trên trời, phóng ánh sáng lớn chiếu khắp thế giới. Lúc lên đường, tôi được dẫn đi trước nhất. Lúc mới ra đi, tôi trái lại còn giúp sức. Các cửa thành tự nhiên mở ra. Lúc ấy Kiền-trắc chân không chạm đất. Việc cạo tóc ném lên không trung, việc đổi áo — mọi việc ấy đều do sức thần của chư thiên làm ra." Bấy giờ Da-du-đà-la khổ não dồn dập, bỗng ngã vật xuống đất, rơi lệ nói: "Khổ thay! Khổ thay! Vì sao thái tử bỏ ta mà đi? Lẽ nào chàng không nghe kinh Vệ-đà (kinh điển cổ của đạo Bà-la-môn) nói: thời xưa có vị vua vào núi sâu, đưa cả hoàng hậu theo cùng tu hạnh thánh? Vì sao hôm nay chàng bỏ ta đi một mình? Xa-nặc, nếu thái tử vì muốn sinh lên trời mà tu khổ hạnh, cầu các thiên nữ, thì thiên nữ kia đâu nhất thiết phải cầu, đến nỗi bỏ cả ngôi vua và bỏ cả bọn ta? Xa-nặc, ta thật không muốn một mình sinh lên trời, cũng không tự cầu niềm vui tốt đẹp ở cõi người; chỉ mong cùng chồng ta đời đời kiếp kiếp sinh ra ở đâu cũng mãi làm vợ chồng, lại được hưởng quả báo tốt đẹp như trước đây." Nói xong lời ấy, nàng khóc lóc buồn bã. Lại nói: "Xa-nặc, chồng ta nay ở đâu, khiến ta vô cớ thành kẻ cô quả? Từ nay trở đi, ta không mặc áo đẹp, không ăn món ngon; hương hoa, chuỗi ngọc mãi mãi dứt khỏi thân ta. Dù ở nhà, ta cũng luôn sống như người ở núi rừng." Da-du-đà-la dùng vô số lời trách móc Xa-nặc. Xa-nặc tiến lên khuyên can: "Thưa công nương, xin chớ đau xót buồn rầu như thế. Vì sao vậy? Lúc thái tử ra đi có chư thiên theo hầu: Thiên vương phương đông cùng các chúa càn-thát-bà, Thiên vương phương nam cùng các chúa cưu-bàn-trà, Thiên vương phương tây cùng các chúa rồng lớn, Thiên vương phương bắc cùng các chúa dạ-xoa; thân đều mặc áo giáp kim cương, có vị cầm cung đao, có vị cầm giáo kích, có vị dẫn đường phía trước, có vị theo sau. Phạm vương, Đế Thích cùng các trời mặt trời, mặt trăng đều dẫn quyến thuộc đến. Các thiên tử cõi dục hóa thành thân ma-na-bà (thanh niên Bà-la-môn trẻ tuổi). Vô số nghìn ức trời, người và ngọc nữ đều rất vui mừng, mang hoa trời mầu nhiệm rải lên thái tử. Thái tử nhìn thấy mà không nhận cũng không chối, không tham cũng không tự cao, như hư không chẳng vướng mắc gì. Nay tôi khó mà kể ra hết từng việc được."

 Bấy giờ vua Thâu-đàn (tức vua Tịnh Phạn, cha của thái tử) từ xa nghe tiếng khóc than trong cung, liền từ cung của mình vội vàng đi ra. Khi ấy Xa-nặc mang mũ báu, chuỗi ngọc, lọng che của Bồ-tát, dắt Kiền-trắc đến trước vua, kể lại đầy đủ từng việc, rồi cúi đầu sát đất làm lễ.

 Khi ấy vua Thâu-đàn thấy các đồ trang sức của Bồ-tát, lại nghe lời Xa-nặc kể, bật kêu thất thanh, nói thế này: "Ôi chao! Ôi chao! Con yêu của ta, một sớm bỏ ta mà đi, nay đi về đâu?" Vua đau đến ngất lịm, lăn lộn gào khóc. Khi ấy tất cả dân cư trong thành Ca-tỳ-la đều khóc than, tiếng vang dội trời đất. Họ hàng dòng Thích ai nấy đều buồn thương luyến tiếc, không tự chủ được, nhìn nhau rơi lệ, cùng đến khuyên giải, đỡ vua ngồi dậy. Vua tuy tạm tỉnh lại, chốc lát lại ngất đi; hồi lâu mới tỉnh, trách Xa-nặc: "Ngươi đem con ta bỏ ở chỗ nào?" Xa-nặc sợ hãi thưa: "Tâu đại vương, thái tử bỏ năm dục, không nhiễm đời. Tôi ân cần tha thiết can ngăn mà ngài không hề có ý quay lại. Ngài liền bảo tôi: 'Ngươi đừng can ta. Nay ta không cần bất cứ niềm vui dục lạc nào, nguyện bỏ ngôi nước, vui với núi rừng này.'"

 Khi ấy vua Thâu-đàn lại nghe Xa-nặc nói như thế, rơi lệ buồn rầu, bảo Xa-nặc: "Nay ta cùng đường rồi, không còn khí thế gì nữa, tay chân như gãy cả, như gốc cây mục, lại như cây lớn không còn cành lá. Nước thù có lẽ sẽ coi khinh ta. Nay ta trơ trọi một mình, chẳng làm được gì. Ôi con ta, bậc trượng phu tài giỏi nhất, vì sao bỏ nhà, trái với mong ước của ta? Ôi con ta, các tướng tốt đầy đủ, trăm phúc trang nghiêm, tướng nào cũng hoàn bị, lại đợi lúc các cung nữ ngủ say không biết mà bỗng nhiên ra đi. Ôi con ta, khéo léo nhiều trí tuệ; xưa con ở trong cung ta không lo buồn gì, nay con bỏ ta đi, ta không còn chỗ nương tựa. Ôi con ta, sinh trong dòng tộc cao quý, luôn được mọi người tôn trọng, nay bỏ ngôi báu và tất cả họ hàng bốn phương, đi một mình, như voi trắng bẻ gãy cây lớn. Lúc con ta đi, các cửa thành vốn khó mở khó đóng, khi mở khi đóng tiếng vang rất xa, sao đêm ấy mọi người đều không nghe? Ắt là thiên thần làm cho không có tiếng động. Ôi con ta, bỏ ngôi báu như nhổ bỏ nước mũi nước bọt. Trước kia ta đã vì con xây cung điện ba mùa (ba cung điện dùng cho mùa nóng, mùa lạnh và mùa mưa), điều hòa nóng lạnh; sao một sớm lại bỏ mà đi, vui chốn đồng hoang, ở nơi núi rừng, cam làm bạn với chim muông? Từ nay trở đi, các vị thần hộ thành đều sẽ bỏ thành này mà đi. Ôi con ta, lòng thương nhớ thấm vào tận xương tủy ta, vì sao con bỏ ta mà vào núi rừng?"

 Bấy giờ vua Thâu-đàn ngày đêm không thôi nhớ nghĩ đến Bồ-tát, muốn ép con quay về; nhưng lại nghĩ đến lời tiên nhân ngày trước đã đoán: nếu ở nhà sẽ làm Chuyển luân thánh vương, bảy báu tự nhiên có, làm chủ bốn châu thiên hạ, có đủ một nghìn người con trai đoan chính, dũng mãnh, khỏe mạnh, hàng phục được kẻ thù; nếu xuất gia ắt sẽ được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, giáo hóa mười phương. Vua biết chắc con mình nhất định không chịu trở về, bèn triệu tất cả đại thần đến mà bảo: "Các khanh ở nhà đều có con cái, cùng nhau vui vẻ, trước mắt được an ủi, chẳng nghĩ đến nỗi lo của ta. Ta có một đứa con tướng mạo kỳ lạ, thánh thiện thông suốt, lẽ ra làm Chuyển luân thánh vương làm chủ bốn châu thiên hạ, một sớm chia lìa, đi vào núi sâu hang thẳm, nơi hiểm trở không bóng người; đói khát, nóng lạnh, ai sẽ lo cho nó? Con em của các khanh, hãy chọn năm người đuổi theo hầu hạ. Nếu kẻ nào nửa đường quay về thì ta diệt năm họ của các khanh." Các đại thần vâng lệnh, liền chọn năm người vào núi tìm để hầu hạ. Lúc ấy năm người đuổi theo không kịp, tự nghĩ: "Ngài là người siêu thoát, đi không chọn đường, biết tìm theo lối nào? Nếu ta trở về thì chắc chắn bị diệt họ, chi bằng chọn chỗ có thể ở được mà tùy ý ở lại." Thế là năm người Bạt-đà-la (năm người được phái đi theo hầu thái tử) ẩn mình trong núi rừng.

 Kinh Phương Quảng Đại Trang Nghiêm, quyển thứ sáu (hết).

 Kinh Phương Quảng Đại Trang Nghiêm, quyển thứ bảy.

 Sa-môn (người xuất gia tu hành) Địa-bà-ha-la, người nước Trung Thiên Trúc (miền trung Ấn Độ), vâng chiếu vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video