Thiên 18 — Phẩm 18 – Đến sông Ni-liên

**Phẩm thứ mười tám: Đi đến sông Ni-liên**

 Phẩm thứ mười tám: Đi đến sông Ni-liên (tức sông Ni-liên-thiền, tiếng Phạn là Nairañjanā, một con sông ở miền Trung Ấn Độ, gần nơi Đức Phật thành đạo).

 Đức Phật bảo các Tỳ-kheo (người xuất gia theo Phật, sống bằng khất thực, giữ giới luật): "Bấy giờ Bồ-tát (bậc phát tâm cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh; ở đây chỉ Đức Phật khi chưa thành đạo) tu khổ hạnh (lối tu hành hành hạ thân thể, như nhịn ăn, chịu đói rét, để mong được giải thoát) suốt sáu năm. Ma vương Ba-tuần (vua loài ma, chuyên ngăn cản người tu hành; Ba-tuần là tên của vị ma vương ấy) luôn đi theo Bồ-tát, rình tìm lỗi lầm của Ngài nhưng không tìm được. Ma sinh lòng chán nản, buồn bực bỏ đi." Bấy giờ Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Đức Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính) nói bài kệ (thể văn vần trong kinh Phật, dùng để tóm lại hoặc ngợi ca ý đã nói) rằng:

 Nơi Bồ-tát ở là núi rừng đồng nội rất mực thanh tịnh,

 phía đông nhìn ra sông Ni-liên, phía tây tựa vào ao Tần-loa (tức vùng Ưu-lâu-tần-loa, tiếng Phạn là Uruvilvā).

 Ngài vừa khởi tâm tinh tấn (siêng năng, nỗ lực không ngừng trên đường tu), đến tìm chốn vắng lặng yên tĩnh.

 Thấy nơi ấy hết sức thanh vắng rộng rãi, Ngài dừng lại đó để dứt trừ phiền não (những tâm trạng xấu làm khuấy động, khổ sở tâm trí như tham lam, giận dữ, mê muội).

 Khi ấy Ma vương Ba-tuần đến chỗ Bồ-tát,

 giả vờ dùng lời lẽ ngọt ngào mềm mỏng mà nói với Bồ-tát rằng:

 "Hết thảy chúng sinh trong thế gian đều quý tiếc mạng sống.

 Nay thân ông khô kiệt, nghìn phần chết không một phần sống.

 Ông nên tu theo phép thờ lửa (lối tu của một số phái Bà-la-môn, thờ thần lửa và cúng tế vào lửa để cầu phúc), ắt sẽ được quả báo lớn.

 Chẳng nên bỏ mạng uổng phí, khiến người đời phải thương hại.

 Tâm tính vốn khó chế ngự, phiền não không thể dứt được.

 Bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn) ai mà chứng được? Tự hành khổ mình để làm gì?"

 Bồ-tát bảo Ba-tuần, nói những lời như sau:

 "Sự mê muội, say đắm cùng tham lam, sân hận (giận dữ) và si mê đều là bè lũ của ngươi.

 Chúng dẫn ngươi đến đây, cùng ngươi phá hoại căn lành (gốc rễ của điều thiện trong lòng người, từ đó sinh ra mọi việc tốt).

 Ta không cầu phúc báo thế gian, đừng lấy điều ấy mà quấy rối ta.

 Nay ta không còn gì sợ hãi, quyết chí tu cho đến chết mới thôi.

 Chí nguyện của ta là cầu giải thoát (thoát khỏi mọi khổ đau và vòng sinh tử luân hồi), quyết không có lòng thoái chuyển (lùi bước, bỏ dở).

 Dù có bao nhiêu đau đớn khổ sở, lòng ta vẫn luôn lặng yên.

 Ta an trụ trong định (trạng thái tâm tập trung vững chắc, không tán loạn) kiên cố này, cùng với lòng tinh tấn và ý muốn mạnh mẽ hướng về điều thiện.

 Ta thà giữ trí tuệ mà chết, còn hơn không có trí tuệ mà sống.

 Ví như người dũng cảm trọng nghĩa, thà chết trong trận quyết thắng,

 chứ không như kẻ hèn nhát yếu đuối, cầu sống mà phải chịu người khác khống chế.

 Vì thế nay ta sẽ đánh tan đạo quân của ngươi.

 Đạo quân thứ nhất là tham dục (lòng ham muốn, nhất là ham muốn khoái lạc giác quan), đạo quân thứ hai là lo buồn,

 đạo quân thứ ba là đói khát, đạo quân thứ tư là ái nhiễm (lòng yêu thương đắm đuối, dính mắc),

 đạo quân thứ năm là mê muội buồn ngủ, đạo quân thứ sáu là sợ hãi,

 đạo quân thứ bảy là nghi ngờ và hối tiếc, đạo quân thứ tám là giận dữ và che giấu lỗi lầm,

 đạo quân thứ chín là sầu bi phiền muộn, cùng với thói tự khen mình chê người,

 và việc dùng cách tà vạy để được danh tiếng và lợi lộc cúng dường. Những đạo quân như thế

 đều là bè lũ của ngươi, có thể khuất phục cả trời lẫn người.

 Nay ta luôn an trụ trong chánh niệm (luôn tỉnh giác, ghi nhớ đúng đắn điều thiện, không để tâm buông lung) và chánh tri (hiểu biết rõ ràng, đúng đắn về việc mình đang làm),

 sẽ tiêu diệt ngươi, hỡi Ba-tuần, như nước thấm làm rã nát đồ gốm chưa nung."

 Bồ-tát nói lời ấy xong, Ma vương liền chịu thua rút lui.

 Đức Phật bảo các Tỳ-kheo: "Bồ-tát suy nghĩ thế này: 'Tất cả những sa-môn (người xuất gia tu hành nói chung) hay Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế trong xã hội Ấn Độ xưa) trong quá khứ, hiện tại và tương lai, khi tu khổ hạnh mà ép bức thân tâm, chịu đau đớn khổ sở, thì nên biết những người ấy chỉ tự làm khổ mình, hoàn toàn chẳng có lợi ích gì.'

 Ngài lại nghĩ: 'Nay ta đã thực hành lối khổ hạnh cùng cực nhất này mà vẫn không chứng được trí tuệ thù thắng xuất thế (trí tuệ vượt ra ngoài thế gian, đưa đến giải thoát). Như vậy biết rằng khổ hạnh không phải là nhân đưa đến Bồ-đề. Nó cũng không phải là biết rõ khổ, đoạn trừ tập, chứng được diệt, tu theo đạo (bốn chân lý mà người tu cần thấu suốt: khổ là sự đau khổ của đời sống; tập là nguyên nhân gây ra khổ; diệt là sự chấm dứt khổ; đạo là con đường tu tập để chấm dứt khổ). Ắt phải có phép tu khác mới dứt trừ được sinh, già, bệnh, chết.'

 Ngài lại nghĩ: 'Xưa kia, dưới gốc cây diêm-phù (cây jambu, một loại cây lớn ở Ấn Độ) trong vườn của vua cha, ta đã tu được Sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất, tâm lìa các ham muốn và điều xấu, sinh niềm vui thích). Lúc ấy thân tâm ta vui vẻ an lạc, và cứ thế cho đến khi chứng được Tứ thiền (tầng thiền định thứ tư, cao nhất trong bốn tầng thiền, tâm hoàn toàn thanh tịnh, buông bỏ cả vui lẫn khổ). Ta nghĩ lại điều mình đã từng chứng được thuở trước, đó mới chính là nhân đưa đến Bồ-đề, ắt có thể dứt trừ sinh, già, bệnh, chết.'

 Bồ-tát lại nghĩ: 'Nay với tấm thân gầy yếu này, ta không kham nổi việc thành đạo. Nếu ta dùng sức thần thông (năng lực siêu phàm có được nhờ tu tập) và sức trí tuệ khiến thân thể bình phục rồi đi đến đạo tràng Bồ-đề (nơi Đức Phật ngồi thiền và thành đạo, dưới gốc cây Bồ-đề), há lại không làm được việc ấy sao? Nhưng như thế thì không phải là thương xót hết thảy chúng sinh, cũng không phải là cách chư Phật chứng Bồ-đề. Vì vậy, nay ta nên ăn thức ăn ngon để thân có sức, mới có thể đi đến đạo tràng Bồ-đề.'

 Bấy giờ có các vị trời vốn luôn ưa thích người tu khổ hạnh, biết Bồ-tát muốn ăn thức ăn ngon, liền thưa với Bồ-tát: 'Thưa Tôn giả (cách gọi tôn kính đối với bậc tu hành), xin đừng ăn thức ăn ngon. Nay chúng tôi sẽ dùng sức thần thông làm cho khí lực của Ngài bình phục như cũ, chẳng khác gì đã ăn uống.'

 Bồ-tát suy nghĩ: 'Ta quả thật đã không ăn từ lâu, bốn chúng (bốn nhóm người theo Phật: tăng, ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ; ở đây chỉ chung mọi người) cũng đều biết ta tu khổ hạnh. Nếu nhờ sức của các vị trời ấy mà ta không ăn, thì hóa ra ta nói dối.'

 Lúc ấy năm vị Bạt-đà-la (năm người bạn tu cùng Bồ-tát, về sau là năm đệ tử đầu tiên của Đức Phật), nghe Bồ-tát muốn ăn thức ăn ngon, đều nghĩ rằng: 'Sa-môn Cù-đàm (họ của Đức Phật, tiếng Phạn là Gautama) khổ hạnh như thế còn không đạt được trí tuệ thù thắng xuất thế, huống chi nay lại muốn ăn thức ăn ngon, sống trong sung sướng. Đây là kẻ không có trí tuệ, đã đánh mất thiền định rồi.' Họ liền bỏ Bồ-tát, đi đến vườn Lộc Uyển (vườn Nai) ở nơi gọi là Tiên Nhân Đọa Xứ (nghĩa là nơi các vị tiên rơi xuống), thuộc xứ Ba-la-nại (thành Vārāṇasī, nay là Varanasi ở Ấn Độ)."

 Đức Phật bảo các Tỳ-kheo: "Từ khi Bồ-tát tu khổ hạnh, vị trưởng làng Ưu-lâu-tần-loa tên là Tư-na-bát-để có mười người con gái. Trước kia, các cô cùng với năm vị Bạt-đà-la thường đem mè và lúa mạch cúng dường Bồ-tát. Bấy giờ, các cô biết Bồ-tát đã bỏ khổ hạnh, liền làm các món ăn uống dâng lên. Chưa được mấy ngày, sắc diện Ngài đã tươi sáng trở lại. Khi ấy mọi người lại bảo nhau: 'Sa-môn Cù-đàm dung mạo uy nghiêm, có phúc đức lớn.'

 Trong mười cô gái, cô út tên là Thiện Sinh (tiếng Phạn là Sujātā). Trước đây, trong lúc Bồ-tát tu khổ hạnh, cô thường dâng thức ăn uống cúng dường tám trăm vị Phạm chí (tu sĩ theo đạo Bà-la-môn), nguyện đem phúc đức có được từ việc cúng dường các Phạm chí ấy giúp ích cho Bồ-tát, để Ngài mau thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (phiên âm từ tiếng Phạn, nghĩa là sự giác ngộ tối cao, chân chính, trọn vẹn; tức là thành Phật)."

 Đức Phật bảo các Tỳ-kheo: "Bồ-tát lại nghĩ: 'Sáu năm siêng năng chịu khổ, quần áo đã rách nát cả.' Ngài thấy trong rừng Thi-đà (bãi tha ma, nơi người ta bỏ xác chết) có tấm áo phẩn tảo (vải vụn, vải rách người ta vứt bỏ như rác, người tu nhặt về giặt sạch may làm áo) cũ rách, liền muốn nhặt lấy.

 Khi ấy thần đất bảo thần hư không rằng: 'Lạ thay! Lạ thay! Thái tử dòng họ Thích (dòng tộc của Đức Phật) đã bỏ ngôi Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng thống nhất thiên hạ bằng chính pháp), nay lại nhặt tấm áo phẩn tảo mà người ta vứt bỏ này.' Thần hư không nghe xong, báo lên trời Ba mươi ba (cõi trời có ba mươi ba vị thiên chủ, do Đế Thích đứng đầu). Cứ thế truyền nhau đi, chỉ trong khoảnh khắc một ý nghĩ đã lan đến tận trời A-ca-ni-tra (cõi trời cao nhất trong cõi Sắc giới).

 Bấy giờ Bồ-tát tay cầm tấm áo cũ, nói rằng: 'Ở đâu có nước để giặt tấm áo này?' Khi ấy có một vị trời đứng trước Bồ-tát, lấy tay chỉ xuống đất, liền hiện thành một cái ao. Bồ-tát lại nghĩ: 'Ở đâu có hòn đá để giặt tấm áo phẩn tảo này?' Lúc ấy Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua của trời Ba mươi ba) liền đặt một hòn đá vuông vào trong ao. Bồ-tát thấy hòn đá, dùng nó để giặt áo.

 Bấy giờ Đế Thích thưa với Bồ-tát: 'Con xin giặt tấm áo cũ này giúp Ngài, mong Ngài cho phép.' Nhưng Bồ-tát muốn sau này các Tỳ-kheo không để người khác giặt áo cũ cho mình, nên Ngài tự giặt, không đưa cho Đế Thích.

 Giặt áo xong, Ngài xuống ao tắm. Lúc ấy Ma vương Ba-tuần làm cho bờ ao trở nên cao vút và dốc đứng. Bên ao có một cây tên là A-tư-na. Thần cây liền vít cây xuống thấp, Bồ-tát vịn cành mà lên được bờ ao. Ở dưới gốc cây ấy, Ngài tự khâu vá tấm áo cũ.

 Khi ấy có một vị thiên tử ở cõi trời Tịnh cư (cõi trời cao trong Sắc giới, nơi ở của các bậc thánh đã không còn trở lại cõi Dục) tên là Vô Cấu Quang, mang tấm ca-sa (áo của người xuất gia) đúng kích cỡ quy định của sa-môn đến cúng dường Bồ-tát.

 Bồ-tát nhận ca-sa xong, sáng sớm mặc áo tăng-già-lê (loại áo khoác ngoài lớn nhất trong ba loại áo của Tỳ-kheo, mặc khi vào làng khất thực hoặc dự lễ) vào làng khất thực (đi xin ăn).

 Đêm hôm trước, thần giữ làng đã bảo cô Thiện Sinh rằng: "Cô thường bày cỗ cúng thí lớn cho bậc thanh tịnh ấy. Nay người ấy đã bỏ khổ hạnh, đang ăn thức ăn ngon. Trước kia cô đã phát nguyện: 'Mong người ấy ăn thức ăn của con rồi mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Nay chính là lúc ấy, cô nên mau sửa soạn."

 Cô Thiện Sinh nghe thần nói xong, liền lấy sữa của một nghìn con bò cái, vắt sữa (?) rồi đem nấu cô đến bảy lần, chỉ lấy phần trên cùng tinh khiết nhất, đặt vào một chiếc bình mới, dùng gạo tẻ thơm nấu thành cháo. Lúc đang nấu, trên mặt cháo sữa hiện ra những điềm lành như bánh xe nghìn nan hoa (một biểu tượng tốt lành, cũng là một tướng tốt trên thân Phật), hoa ba-đầu-ma (hoa sen đỏ)... Cô Thiện Sinh thấy điềm ấy, tự nghĩ: "Đây là điềm ứng gì vậy?" Khi ấy có một vị tiên nhân bảo cô Thiện Sinh: "Cháo sữa như thế này, ai ăn được thì ắt sẽ thành tựu Bồ-đề vô thượng (sự giác ngộ cao nhất, không gì hơn)."

 Lúc ấy cô Thiện Sinh nấu cháo sữa xong, quét dọn chỗ ở hết sức sạch sẽ, đặt chỗ ngồi đẹp, bày biện đủ thứ, rồi bảo cô Ưu-đa-la: "Em hãy đi mời các vị Phạm chí cùng đến." Cô Ưu-đa-la vâng lời, đi về hướng đông, chỉ thấy Bồ-tát mà không thấy Phạm chí nào. Đi về các hướng nam, tây, bắc cũng thế, chỉ thấy Bồ-tát mà không thấy Phạm chí. Đó là vì các vị trời Tịnh cư đã che giấu thân hình các Phạm chí, khiến cô Ưu-đa-la không sao thấy được.

 Cô Ưu-đa-la trở về thưa với Thiện Sinh: "Những nơi em đi qua chỉ thấy Sa-môn Cù-đàm, chẳng thấy có Phạm chí nào khác." Cô Thiện Sinh nói: "Vị ấy là bậc tối thắng, chính vì vị ấy mà chị nấu cháo sữa này. Em hãy mau đi mời giúp chị." Cô Ưu-đa-la đến chỗ Bồ-tát, cúi đầu sát đất lễ dưới chân Ngài, thưa rằng: "Thiện Sinh sai con đến mời bậc Thánh."

 Bồ-tát nghe xong liền đến nhà cô, ngồi lên chỗ ngồi đẹp đẽ. Cô Thiện Sinh liền dùng bát vàng múc đầy cháo sữa dâng lên. Bồ-tát nhận rồi nghĩ: "Ăn cháo sữa này, ta nhất định sẽ thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề." Ngài lại bảo Thiện Sinh: "Nếu ta ăn xong, chiếc bát vàng này sẽ trao cho ai?" Cô Thiện Sinh thưa: "Con xin dâng chiếc bát này lên Tôn giả, tùy ý Ngài sử dụng."

 Bấy giờ Bồ-tát bưng bát cháo sữa ấy, ra khỏi làng Ưu-lâu-tần-loa, đến sông Ni-liên, đặt bát trên bờ, cạo bỏ râu tóc rồi xuống sông tắm.

 Đức Phật bảo các Tỳ-kheo: "Lúc Bồ-tát tắm, trăm nghìn vị trời rải hương hoa cõi trời khắp mặt sông. Bồ-tát tắm xong, các vị trời tranh nhau lấy nước ấy đem về cung trời. Râu tóc Bồ-tát đã cạo, cô Thiện Sinh nhặt được, liền dựng tháp cúng dường.

 Bồ-tát lên bờ, suy nghĩ: 'Ta nên ngồi chỗ nào để ăn món ngon này?' Vợ của Long vương (vua loài rồng, một loài thần ở dưới nước) dưới sông liền mang một tòa ngồi quý từ dưới đất vọt lên, đặt ở chỗ sạch sẽ, mời Bồ-tát ngồi. Bồ-tát ngồi xong, ăn cháo sữa ấy, thân thể cùng các tướng tốt đều bình phục như cũ. Ngài liền ném chiếc bát vàng xuống sông. Lúc ấy Long vương vô cùng vui mừng, nhặt lấy chiếc bát vàng đem về cung cúng dường. Khi ấy Thích-đề-hoàn-nhân liền biến thành chim Kim sí (chim cánh vàng, loài chim thần khổng lồ trong thần thoại Ấn Độ, chuyên bắt rồng), cướp lấy chiếc bát vàng từ tay Long vương, mang về cung trời của mình dựng tháp cúng dường.

 Bấy giờ Bồ-tát đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Vợ Long vương mang tòa ngồi quý đã dâng trở về cung của mình, dựng tháp cúng dường.

 Này các Tỳ-kheo, nhờ sức phúc đức và trí tuệ của Bồ-tát, nên sau khi ăn cháo sữa xong, ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp (những đặc điểm tốt đẹp khác thường trên thân thể của bậc vĩ nhân, đặc biệt là của Phật) cùng vầng hào quang tròn tỏa rộng một tầm (khoảng một sải tay) quanh thân Ngài càng thêm rực rỡ." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý này nên nói bài kệ rằng:

 Lúc sáu năm tu khổ hạnh, thân thể vô cùng gầy yếu.

 Ngài không dùng sức của các vị trời để đi đến đạo tràng Bồ-đề,

 vì thương xót chúng sinh nên trở lại theo cách của chư Phật:

 phải ăn thức ăn ngon rồi mới chứng được Bồ-đề lớn.

 Thuở trước có một người con gái làm việc thiện, tên là Thiện Sinh,

 vì Phật trong sáu năm khổ hạnh mà rộng cúng dường tám trăm người.

 Nửa đêm nghe lời thần trời mách bảo, sáng sớm cô vắt sữa (?) bò,

 tinh luyện sữa của nghìn con bò, nấu thành cháo đem dâng.

 Bồ-tát mặc áo xong, đi khất thực đến nhà cô,

 nhận bát cháo sữa ấy rồi đi đến sông Ni-liên.

 Bồ-tát trải qua vô lượng kiếp (thời gian dài vô cùng tận) đã rộng tu các hạnh lành,

 thân tâm đều vắng lặng yên tĩnh, đi đứng hết sức nhu hòa.

 Ngài đến bờ sông Ni-liên, trời và rồng đều vây quanh.

 Bồ-tát xuống sông tắm, chư thiên (các vị trời) rải hương hoa.

 Khi Ngài sắp lên bờ, thần cây đến vít thấp cây báu xuống.

 Người con gái hiền dâng bát vàng, vợ Long vương dâng tòa ngồi đẹp.

 Ngài bước đi như sư tử, tiến đến tòa Bồ-đề.

 Kinh Phương Quảng Đại Trang Nghiêm, quyển thứ bảy.

 Kinh Phương Quảng Đại Trang Nghiêm, quyển thứ tám.

 Sa-môn Địa-bà-ha-la (tiếng Phạn là Divākara, vị tăng dịch kinh đời Đường) người nước Trung Thiên Trúc (miền Trung Ấn Độ) vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video