Thiên 5 — Thiên 5: Bàn về bốn mùa và bốn loại thời
Chung Lữ truyền đạo tập (Tập ghi lời Chung Ly Quyền truyền đạo cho Lã Động Tân) Bàn về bốn thời, thiên thứ năm Lữ (tức Lã Động Tân) hỏi: "Sự giao hợp của trời đất, của mặt trời và mặt trăng, tính theo năm, tháng, ngày, giờ, con có thể được nghe chăng?" Chung (tức Chung Ly Quyền) đáp: "Thời có bốn bậc. Người ta sống trăm tuổi: từ một tuổi đến ba mươi là thời trẻ khỏe, từ ba mươi đến sáu mươi là thời trưởng thành, từ sáu mươi đến chín mươi là thời già cả, từ chín mươi đến trăm tuổi hoặc một trăm hai mươi tuổi là thời suy tàn. Đó gọi là thời trong thân, bậc thứ nhất. Lấy mười hai thần (mười hai canh giờ, mỗi canh giờ bằng hai tiếng đồng hồ ngày nay) làm một ngày, năm ngày làm một hậu (đơn vị năm ngày trong lịch), ba hậu làm một khí (đơn vị mười lăm ngày, tức một tiết khí trong lịch), ba khí làm một tiết (ở đây chỉ khoảng bốn mươi lăm ngày), hai tiết làm một thời, tức một mùa; thời có xuân, hạ, thu, đông. Đến mùa xuân, trong âm thì dương đã được một nửa, khí trời đổi lạnh thành ấm, đó là thời mùa xuân. Đến mùa hạ, trong dương lại có dương, khí trời đổi ấm thành nóng, đó là thời mùa hạ. Đến mùa thu, trong dương thì âm đã được một nửa, khí trời đổi nóng thành mát, đó là thời mùa thu. Đến mùa đông, trong âm lại có âm, khí trời đổi mát thành lạnh, đó là thời mùa đông. Đó gọi là thời trong năm, bậc thứ hai. Lại lấy trong luật mà khởi lã, trong lã mà khởi luật (luật và lã: mười hai ống sáo định âm thời xưa, sáu ống thuộc dương gọi là luật, sáu ống thuộc âm gọi là lã, dùng để ứng với sự lên xuống của khí âm dương theo thời gian). Một tháng có ba mươi ngày, ba trăm sáu mươi thần, ba nghìn khắc (khắc: đơn vị đo thời gian xưa, một ngày đêm chia làm một trăm khắc), mười tám vạn phân (phân: đơn vị nhỏ hơn khắc, sáu mươi phân là một khắc). Từ ngày đầu tháng đến thượng huyền (lúc trăng sáng nửa vầng, khoảng ngày mùng bảy, mùng tám), trong âm thì dương đã được một nửa. Từ thượng huyền đến vọng (ngày trăng tròn, tức ngày rằm), trong dương lại có dương. Từ vọng đến hạ huyền (lúc trăng khuyết còn nửa vầng, khoảng ngày hai mươi hai, hai mươi ba), trong dương thì âm đã được một nửa. Từ hạ huyền đến hối sóc (hối: ngày cuối tháng, trăng tắt hẳn; sóc: ngày mùng một), trong âm lại có âm. Đó là thời trong tháng, theo vòng mặt trời mặt trăng, bậc thứ ba. Lại lấy sáu mươi phân làm một khắc, tám khắc hai mươi phân làm một thời (một canh giờ), một thời rưỡi làm một quẻ (quẻ: tám quẻ của Kinh Dịch; ở đây một ngày đêm được chia cho tám quẻ). Nói về quẻ thì định ra tám phương; bàn về các phương chính thì chia làm bốn ngôi. Từ giờ Tý (khoảng 23 giờ đến 1 giờ sáng) đến giờ Mão (khoảng 5 đến 7 giờ sáng), trong âm thì dương đã được một nửa, từ trong Thái âm (?) (âm thịnh đến cực điểm) khởi lên Thiếu dương (dương mới sinh, còn non yếu). Từ giờ Mão đến giờ Ngọ (khoảng 11 đến 13 giờ), trong dương lại có dương, Thiếu dương đã thuần mà khởi lên Thái dương (dương thịnh đến cực điểm). Từ giờ Ngọ đến giờ Dậu (khoảng 17 đến 19 giờ), trong dương thì âm đã được một nửa, từ trong Thái dương khởi lên Thiếu âm (âm mới sinh, còn non yếu). Từ giờ Dậu đến giờ Tý, trong âm lại có âm, Thiếu âm đã thuần mà khởi lên Thái âm. Đó gọi là thời trong ngày, bậc thứ tư. Khó có được mà dễ mất là thời trong thân. Đi thì nhanh mà đến thì chậm là tháng trong năm. Thoáng qua (?) như ánh chớp, nhanh như tia lửa đánh ra từ đá là giờ trong ngày. Ngày dồn lại thành tháng, tháng dồn lại thành năm; năm tháng lần lữa trôi đi, tuổi xuân qua vùn vụt. Tham danh cầu lợi thì lòng mê vọng chưa trừ, yêu con thương cháu thì tình ân ái lại nổi lên. Dù có quay lòng hướng về Đạo, ngặt nỗi tuổi đã già, khí đã suy. Như tuyết mùa xuân, hoa mùa thu, chỉ là cảnh đẹp trong chốc lát; như nắng chiều, trăng sớm, hẳn không có ánh sáng lâu dài. Người theo Đạo, cái khó có được chính là thời trong thân. Tiết xuân rực rỡ, cảnh sắc tươi đẹp, trăm hoa thơm ngát. Nhà bên nước, lầu cao chót vót, gió mát khoan khoái. Đêm trăng ngồi nhàn đàm, ngày tuyết rót rượu đối ẩm. Mặc sức buông thả theo niềm vui không cùng, tiêu mòn quãng thời gian có hạn. Đến khi quay lòng hướng về Đạo thì hẳn đã bệnh tật quấn thân. Như thuyền thủng chưa qua được sông, ai lại chẳng có lòng cầu cứu? Như nhà dột đã sửa lại cho lành, sao nỡ dứt ý sửa sang thêm lần nữa? Người theo Đạo, cái để trôi qua uổng phí là thời trong năm (?). Gà nhà hàng xóm chưa gáy mà ra cửa còn chê là muộn; tiếng trống phố đã vang khắp nơi mà về nhà vẫn tiếc là sớm. Tham lam si mê nào chịu tạm dừng, lòng mê vọng chỉ lo chưa đủ. Vàng ngọc đầy nhà, bệnh đến thì lấy gì chống đỡ? Con cháu đầy trước mắt, tắt hơi rồi có ai thay thế được chăng? Sớm tối không ngừng trôi, người đời chẳng tỉnh ngộ. Người theo Đạo, điều đáng tiếc là thời trong ngày." Lữ hỏi: "Thời trong thân, thời trong năm, thời trong tháng, thời trong ngày, đều là thời cả. Sao tôn sư riêng cho thời trong thân là khó có được, lại cho thời trong ngày là đáng tiếc?" Chung đáp: "Người theo Đạo khó có được tuổi trẻ. Tu tập từ tuổi trẻ thì nền gốc nguyên khí bẩm sinh còn trọn vẹn, vững chắc, việc gì cũng dễ thấy kết quả, chỉ trong nghìn ngày là có thể đại thành (đạt thành tựu bậc cao nhất trong tu luyện). Người theo Đạo lại khó có được tuổi trung niên. Tu tập từ tuổi trung niên thì trước hết phải bồi bổ cho đầy đủ, sau mới bắt tay vào công phu tiến tu. Ban đầu thì phản lão hoàn đồng (từ già trở lại trẻ), sau đó tiến đến chỗ siêu phàm (vượt khỏi cõi phàm tục). Người theo Đạo mà tuổi trẻ không ngộ, trung niên không tỉnh, hoặc nhân gặp tai nạn mới để lòng vào sự thanh tĩnh, hoặc nhân mắc bệnh tật mới có chí mong đến cảnh hi di (cảnh giới huyền diệu, lặng lẽ của Đạo, nghe không thấy tiếng, nhìn không thấy hình), thì tu tập lúc tuổi già phải trước bàn đến việc cứu vãn giữ gìn thân thể, sau mới nói đến việc bồi bổ. Rồi từ phép tiểu thành (thành tựu bậc thấp) tích lũy công phu đến trung thành (thành tựu bậc giữa), từ phép trung thành tích lũy công phu đến phản lão hoàn đồng, luyện hình trụ thế (luyện thân thể để sống lâu ở đời). Nhưng ngũ khí không thể triều nguyên (khí của năm tạng không thể cùng quy về cội nguồn), tam dương khó tụ lên đỉnh (ba luồng dương khí khó tụ lên đỉnh đầu), nên việc thoát chất thăng tiên (bỏ xác phàm bay lên thành tiên) thì không có duyên mà thành được. Bởi vậy, cái khó có được là thời trong thân." Lữ hỏi: "Thời trong thân thì con đã biết là khó có được rồi, còn thời trong ngày đáng tiếc là vì sao?" Chung đáp: "Một ngày của con người như một tháng của mặt trời mặt trăng, như một năm của trời đất. Đại Đạo sinh ra và nuôi dưỡng trời đất; trời đất chia ngôi, trên dưới cách nhau tám vạn bốn nghìn dặm. Sau tiết Đông chí (tiết giữa mùa đông, ngày ngắn nhất trong năm), trong lòng đất dương khí bốc lên. Cứ mỗi khí mười lăm ngày thì lên được bảy nghìn dặm, tổng cộng một trăm tám mươi ngày. Dương lên đến trời thì đạt cực điểm mà sinh ra âm. Sau tiết Hạ chí (tiết giữa mùa hạ, ngày dài nhất trong năm), từ trên trời âm khí giáng xuống. Cứ mỗi khí mười lăm ngày thì xuống được bảy nghìn dặm, tổng cộng một trăm tám mươi ngày. Âm xuống đến đất thì đạt cực điểm mà lại sinh ra dương. Hết vòng lại bắt đầu, vận hành không ngừng, không lìa khỏi Đạo, vì thế mà trường cửu. Trời đất vận hành mặt trời mặt trăng; mặt trời mặt trăng thành hình, chu vi mỗi bên được tám trăm bốn mươi dặm. Sau ngày đầu tháng, trong sáu khởi lên chín (sáu là số của âm, chín là số của dương; ý nói từ trong âm sinh ra dương). Mỗi ngày tính mười hai giờ, trong phách thì hồn tiến lên bảy mươi dặm (phách: phần tối, thuộc âm của mặt trăng; hồn: phần sáng, thuộc dương). Mười lăm ngày, tính một trăm tám mươi giờ, trong phách thì hồn tiến lên tám trăm bốn mươi dặm. Sau ngày rằm, trong chín khởi lên sáu, tức từ trong dương sinh ra âm. Mỗi ngày tính mười hai giờ, trong hồn thì phách tiến lên bảy mươi dặm. Mười lăm ngày, tính một trăm tám mươi giờ, trong hồn thì phách tiến lên tám trăm bốn mươi dặm. Hết vòng lại bắt đầu, vận hành không ngừng, không lìa khỏi Đạo, vì thế mà bền vững. Đại Đạo nuôi lớn muôn vật; trong muôn vật, linh nhất, quý nhất là con người. Tim và thận của con người, trên dưới cách nhau tám tấc bốn phân; âm dương lên xuống không khác gì trời đất. Trong khí sinh ra dịch, trong dịch sinh ra khí (khí và dịch: trong thuật luyện đan nơi thân, khí là dương khí phát từ thận, dịch là chất âm phát từ tim), khí và dịch sinh lẫn nhau, cùng một đường lối với mặt trời mặt trăng. Trời đất lấy Càn Khôn tìm đến nhau (Càn: quẻ thuần dương, tượng trưng cho trời; Khôn: quẻ thuần âm, tượng trưng cho đất), âm dương lên xuống, mỗi năm giao hợp một lần, không lìa khỏi Đạo, nên hết năm này lại có năm khác. Mặt trời mặt trăng lấy hồn và phách sinh lẫn nhau, tinh hoa qua lại, mỗi tháng giao hợp một lần, không lìa khỏi Đạo, nên hết tháng này lại có tháng khác. Sự giao hợp trong con người tuy diễn ra trong một ngày một đêm, nhưng người ta không biết lúc giao hội, lại không có phép thu hái. Lúc hao tổn thì không biết bồi bổ, lúc được thêm thì không biết thu giữ. Lúc âm giao thì không biết nuôi dương, lúc dương giao thì không biết luyện âm. Trong tháng không biết lúc hao lúc thêm, trong ngày lại không có công phu thực hành. Qua một năm là mất một năm, qua một ngày là mất một ngày. Nằm chỗ gió lùa, ở nơi ẩm thấp, đội nắng lội rét, không chịu tu tập, cam lòng chịu bệnh, để thời gian trôi qua uổng phí rồi ngồi yên chờ chết." Lữ nói: "Người theo Đạo chẳng phải không biết năm tháng trôi qua uổng phí, ngày giờ lần lữa, rồi bệnh tật quấn thân, hạn chết sắp tới. Chỉ vì tu luyện không biết phép, thực hành không biết thời, đến nỗi sự giao hợp âm dương có sai lệch, việc thực hành theo giờ theo tháng không có chuẩn mực." Chung đáp: "Trong thân thì dùng năm, trong năm thì dùng tháng, trong tháng thì dùng ngày, trong ngày thì dùng giờ. Bởi vì khí của ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận), theo tháng thì có thịnh có suy, theo ngày thì có tiến có lui, theo giờ thì có giao hợp. Vận hành năm độ mà khí truyền qua sáu hậu (?) (năm độ: năm vòng vận chuyển theo ngũ hành; sáu hậu: sáu lần năm ngày). Kim, mộc, thủy, hỏa, thổ (ngũ hành: năm yếu tố cơ bản tạo nên vạn vật) chia bày không sai. Đông, tây, nam, bắc, trung ương, việc sinh ra và thành tựu đều có số định. Luyện tinh (tinh chất gốc của sự sống trong thân) để sinh chân khí (nguyên khí chân thật), luyện khí để hợp với dương thần (phần tinh thần thuần dương, có thể thoát ra khỏi thân xác), luyện thần để hợp với Đại Đạo."