Thiên 15 — Thiên 15 — Hoàng đản

**** Mạch, chứng và cách chữa bệnh hoàng đản (bệnh vàng da), thiên thứ mười lăm

**** Mạch thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía trong, nơi động mạch quay đập) vừa phù (mạch nổi, chạm nhẹ đã thấy) vừa hoãn (mạch đi chậm rãi, lỏng lẻo, không căng). Phù là do phong (tà khí gió, một nguyên nhân gây bệnh từ bên ngoài); hoãn là do tý (khí huyết bị bế tắc, ứ trệ không lưu thông). Chứng tý này không phải là trúng phong (bệnh do tà khí gió xâm nhập cơ thể). Tay chân khổ vì bứt rứt khó chịu. Màu của tỳ (tạng lo tiêu hóa, hấp thu; theo y học cổ truyền, màu ứng với tỳ là màu vàng) ắt hiện ra thành màu vàng, vì ứ nhiệt (nhiệt bị dồn tụ lại bên trong, không thoát ra được) đang lan đi khắp người.

**** Mạch phu dương (chỗ bắt mạch ở mu bàn chân, dùng để xét khí của dạ dày và tỳ) vừa khẩn (mạch căng như dây thừng xoắn) vừa sác (mạch nhanh). Sác là có nhiệt, nhiệt thì tiêu cốc (thức ăn tiêu nhanh, mau đói). Khẩn là có hàn (lạnh), nên ăn vào liền đầy bụng. Mạch bộ xích (vị trí bắt mạch gần khuỷu tay nhất trong ba vị trí ở cổ tay, ứng với thận) mà phù là thận bị tổn thương; mạch phu dương mà khẩn là tỳ bị tổn thương. Phong và hàn đánh nhau, nên ăn vào liền choáng váng. Khí của thức ăn không tiêu, trong dạ dày khổ vì khí đục. Khí đục chảy xuống dưới thì tiểu tiện không thông. Phần âm (phần dưới, bên trong cơ thể) bị khí lạnh ấy xâm phạm, nhiệt dồn xuống bàng quang, khiến toàn thân đều vàng. Bệnh này gọi là cốc đản (bệnh vàng da do ăn uống, thức ăn không tiêu sinh ra).

**** Trên trán đen, hơi ra mồ hôi, lòng bàn tay bàn chân nóng, cứ chiều tối là phát bệnh, bàng quang co căng, tiểu tiện vẫn thông lợi bình thường. Bệnh này gọi là nữ lao đản (bệnh vàng da do quan hệ tình dục quá độ làm hao tổn thận). Nếu bụng phình như có nước bên trong thì không chữa được.

**** Trong ngực bứt rứt khó chịu (?) (nguyên văn khuyết một chữ, có lẽ là "áo nùng", tức cảm giác bồn chồn, nóng nảy, khó chịu khôn tả trong ngực) và nóng, không ăn được, thỉnh thoảng muốn nôn. Bệnh này gọi là tửu đản (bệnh vàng da do uống rượu).

**** Người mắc bệnh dương minh (một giai đoạn bệnh do ngoại cảm, tà khí vào dạ dày và ruột, thường có sốt, nóng trong), mạch trì (mạch chậm), thì khó ăn no, ăn no liền bứt rứt, đầu choáng váng, tiểu tiện ắt khó. Đó là sắp thành bệnh cốc đản. Dù có dùng phép hạ (dùng thuốc xổ cho đi ngoài), bụng vẫn đầy như cũ. Sở dĩ như vậy là vì mạch trì.

**** Người mắc bệnh vàng da do rượu ắt tiểu tiện không thông lợi. Dấu hiệu của nó là trong ngực nóng, lòng bàn chân nóng; đó là chứng của bệnh này.

**** Người mắc bệnh vàng da do rượu, có khi không sốt, nằm yên, nói năng tỉnh táo rõ ràng (?) (chữ "tĩnh" ở đây có thể là chữ "tĩnh" nghĩa là yên lặng), bụng đầy, muốn nôn, mũi khô. Nếu mạch phù thì trước hết dùng phép thổ (cho uống thuốc để nôn ra); nếu mạch trầm (mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy) và huyền (mạch căng thẳng như dây đàn) thì trước hết dùng phép hạ.

**** Người mắc tửu đản, trong ngực nóng, muốn nôn, thì cho nôn ra sẽ khỏi.

**** Tửu đản mà dùng phép hạ, lâu ngày sẽ thành hắc đản (bệnh vàng da chuyển sang sạm đen): mắt xanh, mặt đen, trong ngực cảm thấy nóng rát như vừa ăn tỏi giã, phân đen hẳn, da gãi vào không có cảm giác. Mạch phù mà yếu, da tuy đen nhưng vẫn hơi vàng, nhờ đó mà biết được.

**** Thầy nói: Người mắc bệnh vàng da mà sốt, bứt rứt, thở gấp, tức ngực, khô miệng, là vì lúc mới phát bệnh đã dùng phép hỏa (dùng lửa như xông hơi, hơ nóng, châm kim nung đỏ) để ép ra mồ hôi, khiến hai thứ nhiệt (nhiệt của bệnh và nhiệt của lửa) cộng lại với nhau. Tuy vậy, người mắc bệnh vàng da đều do thấp (khí ẩm ướt ứ đọng trong cơ thể) mà ra. Nếu toàn thân đều sốt, mặt vàng, bụng nóng, tức là nhiệt ở bên trong, thì nên dùng phép hạ.

**** Mạch trầm, khát muốn uống nước, tiểu tiện không thông lợi, thì đều sẽ phát vàng da.

**** Bụng đầy, lưỡi nhão mềm và vàng, bồn chồn không ngủ được, thuộc loại người mắc bệnh vàng da. (Chữ "lưỡi nhão" ngờ là "thân nhão", tức thân thể mềm yếu và vàng.)

**** Bệnh vàng da lấy mười tám ngày làm hạn. Chữa trên mười ngày thì khỏi; nếu ngược lại bệnh nặng thêm thì khó chữa.

**** Vàng da mà khát thì khó chữa; vàng da mà không khát thì chữa được. Nếu bệnh phát ở phần âm (ở bên trong cơ thể) thì người bệnh ắt nôn; nếu phát ở phần dương (ở bên ngoài, phần biểu) thì người bệnh run rét rồi sốt.

**** Bệnh cốc đản biểu hiện thế này: lúc rét lúc sốt, không ăn được, ăn vào liền choáng váng đầu, trong ngực bồn chồn không yên, lâu ngày phát vàng da thành cốc đản. Dùng bài Nhân trần hao thang làm thuốc chủ trị.

**** Bài thuốc Nhân trần hao thang: nhân trần hao (cây nhân trần, vị thuốc chuyên trị vàng da) sáu lạng, chi tử (quả dành dành) mười bốn quả, đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc gây xổ) hai lạng.

**** Ba vị trên, dùng một đấu nước (một đấu bằng mười thăng; thăng là đơn vị đo dung tích thời xưa). Trước hết nấu nhân trần cho cạn bớt sáu thăng, rồi cho hai vị kia vào, nấu lấy ba thăng, bỏ bã, chia ra uống ấm ba lần. Tiểu tiện sẽ thông lợi (?) (nguyên văn chép sai, có lẽ là "tiểu tiện đương lợi"), nước tiểu như nước bồ kết, màu đỏ hẳn. Qua một đêm bụng xẹp bớt, chất vàng theo đường tiểu tiện mà ra ngoài.

**** Người mắc bệnh vàng da, khoảng giờ Thân (khoảng từ ba đến năm giờ chiều) thì sốt, mà lại sợ lạnh; đây là do nữ lao (quan hệ tình dục quá độ) mà mắc. Bàng quang co căng, bụng dưới đầy, toàn thân vàng, trên trán đen, lòng bàn chân nóng, do đó thành hắc đản.

**** Bụng người ấy phình như có nước, phân ắt đen, có lúc phân lỏng. Đây là bệnh do nữ lao, không phải bệnh thủy (bệnh nước ứ đọng gây phù). Bụng đầy thì khó chữa. Dùng bài Tiêu thạch phàn thạch tán làm thuốc chủ trị.

**** Bài thuốc Tiêu thạch phàn thạch tán: tiêu thạch (diêm tiêu), phàn thạch (phèn chua, đem nung), hai vị lượng bằng nhau.

**** Hai vị trên tán thành bột, hòa với nước cháo lúa mạch, mỗi lần uống một phương thốn chủy (lượng thuốc bột đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ngày uống ba lần. Bệnh theo đường đại tiện và tiểu tiện mà ra ngoài: nước tiểu vàng hẳn, phân đen hẳn, đó là dấu hiệu bệnh đang được đẩy ra.

**** Bệnh vàng da do rượu, trong ngực bứt rứt khó chịu, hoặc nóng đau, dùng bài Chi tử đại hoàng thang làm thuốc chủ trị.

**** Bài thuốc Chi tử đại hoàng thang: chi tử mười bốn quả, đại hoàng một lạng, chỉ thực (quả chấp non phơi khô) năm quả, đậu xị (đậu đen ủ lên men) một thăng.

**** Bốn vị trên, dùng sáu thăng nước, nấu lấy ba thăng, chia ra uống ấm ba lần.

**** Mọi người mắc bệnh vàng da, chỉ cần làm cho tiểu tiện thông lợi. Nếu mạch phù thì nên làm cho ra mồ hôi để giải bệnh, dùng bài Quế chi gia hoàng kỳ thang (?) (nguyên văn khuyết một chữ, theo các bản khác là "hoàng kỳ", một vị thuốc bổ khí) làm thuốc chủ trị. (Bài thuốc có ở thiên Bệnh thủy khí.)

**** Mọi chứng vàng da, dùng bài Trư cao phát tiễn làm thuốc chủ trị.

**** Bài thuốc Trư cao phát tiễn: mỡ lợn nửa cân, tóc rối ba nắm, mỗi nắm to bằng quả trứng gà.

**** Hai vị trên, cho tóc vào mỡ mà đun, đến khi tóc tan hết là thuốc thành, chia làm hai lần uống. Bệnh theo đường tiểu tiện mà ra.

**** Bệnh vàng da, dùng bài Nhân trần ngũ linh tán làm thuốc chủ trị. (Có bản chép rằng bài Nhân trần thang và bài Ngũ linh tán đều chủ trị được.)

**** Bài thuốc Nhân trần ngũ linh tán: bột nhân trần hao mười phần, bài Ngũ linh tán năm phần (phần ở đây chỉ tỉ lệ; bài Ngũ linh tán có ở thiên Đàm ẩm).

**** Hai vị trên trộn đều, uống trước bữa ăn mỗi lần một phương thốn chủy, ngày uống ba lần.

**** Bệnh vàng da mà bụng đầy, tiểu tiện không thông lợi và nước tiểu đỏ, tự ra mồ hôi, đây là biểu hòa lý thực (phần ngoài cơ thể đã yên, còn bên trong có tà khí ứ kết đầy ắp), nên dùng phép hạ, dùng bài Đại hoàng tiêu thạch thang.

**** Bài thuốc Đại hoàng tiêu thạch thang: đại hoàng, hoàng bá (vỏ cây hoàng bá), tiêu thạch, mỗi vị bốn lạng; chi tử mười lăm quả.

**** Bốn vị trên, dùng sáu thăng nước, nấu lấy hai thăng, bỏ bã, cho tiêu thạch vào, nấu tiếp lấy một thăng, uống hết một lần.

**** Bệnh vàng da mà màu nước tiểu không đổi, muốn đi ngoài, bụng đầy mà thở gấp, thì không được dùng thuốc trừ nhiệt; trừ nhiệt ắt sinh nấc. Người bị nấc, dùng bài Tiểu bán hạ thang làm thuốc chủ trị. (Bài thuốc có ở thiên Đàm ẩm.)

**** Mọi chứng vàng da mà đau bụng và nôn, nên dùng bài Sài hồ thang. (Ắt là bài Tiểu sài hồ thang, có ở thiên Ẩu thổ.)

**** Đàn ông bị vàng da mà tiểu tiện vẫn thông lợi bình thường, nên cho dùng bài Tiểu kiến trung thang của bệnh hư lao (bệnh suy nhược lâu ngày do cơ thể hao tổn). (Bài thuốc có ở thiên Hư lao.)

**** Bài thuốc phụ thêm: Qua đế thang (bài thuốc dùng cuống quả dưa), chữa mọi chứng vàng da. (Bài thuốc có ở thiên bệnh... (?), nguyên văn khuyết một chữ, có lẽ là thiên bệnh Yết, tức bệnh say nắng, cảm nóng.)

**** Bài Ma hoàng thuần tửu thang của sách *Thiên kim* (tức sách *Thiên kim phương* của Tôn Tư Mạo đời Đường), chữa bệnh vàng da.

**** Ma hoàng (cây ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi) ba lạng.

**** Một vị trên, dùng năm thăng rượu trong loại ngon, nấu lấy hai thăng rưỡi, uống hết một lần. Mùa đông thì dùng rượu, mùa xuân thì nấu bằng nước.

**** Quyển giữa

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video