Thiên thứ mười sáu: Mạch, chứng và cách chữa các bệnh kinh quý (hoảng sợ và tim đập hồi hộp), thổ huyết (nôn ra máu), nục huyết (chảy máu cam), hạ huyết (đi ngoài ra máu), hung mãn (ngực đầy tức) và ứ huyết (máu bầm ứ đọng lại trong người).
Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía trong, nơi động mạch đập) động mà nhược. Mạch động (mạch đập ngắn, gấp, nảy lên như hạt đậu lăn) là dấu hiệu kinh (hoảng sợ). Mạch nhược (mạch mềm, yếu, ấn xuống thấy yếu ớt) là dấu hiệu quý (tim đập hồi hộp, bồn chồn).
Thầy nói: Mạch ở bộ xích (vị trí bắt mạch phía sau cùng ở cổ tay, gần khuỷu tay hơn) phù (mạch nổi, đặt nhẹ tay đã thấy), tròng mắt có quầng mờ vàng, thì máu cam chưa cầm. Khi quầng vàng mất đi, mắt sáng tỏ, thì biết máu cam nay đã cầm.
Lại nói: Chảy máu cam từ mùa xuân đến mùa hạ là thuộc Thái dương (kinh Thái dương, giai đoạn bệnh còn ở phần ngoài cùng của cơ thể theo thuyết sáu kinh). Chảy máu cam từ mùa thu đến mùa đông là thuộc Dương minh (kinh Dương minh, ứng với dạ dày, ruột, khi nhiệt bên trong thịnh).
Người hay chảy máu cam thì không được dùng thuốc cho ra mồ hôi. Nếu ra mồ hôi thì ắt mạch ở trán lõm xuống, căng gấp, mắt nhìn trừng trừng không chớp được (?), không ngủ được.
Người bệnh mặt không có sắc máu, không có hàn nhiệt (sợ lạnh và phát sốt). Mạch trầm (mạch chìm, phải ấn mạnh mới thấy) mà huyền (mạch căng thẳng như dây đàn) là chảy máu cam. Mạch phù mà nhược, ấn tay xuống thì mất hẳn, là đi ngoài ra máu. Bứt rứt mà ho, thì ắt nôn ra máu.
Nôn ra máu, ho, khí nghịch lên (hơi dồn ngược lên, thở gấp), mạch sác (mạch nhanh) mà người có nóng, không nằm được, thì chết.
Người nghiện rượu mà ho thì ắt dẫn đến nôn ra máu; đó là do uống quá độ gây nên.
Mạch ở thốn khẩu huyền mà đại (mạch to). Huyền ở đây là giảm, đại ở đây là khâu (mạch to nhưng rỗng ở giữa, như ấn lên cọng hành). Giảm là hàn (lạnh), khâu là hư (thiếu hụt, suy yếu). Hàn và hư cùng gặp nhau, gọi là mạch cách (mạch căng cứng bên ngoài mà rỗng bên trong, như mặt trống da). Phụ nữ thì bị sảy thai hoặc rong huyết (ra máu kéo dài ở đường sinh dục), đàn ông thì bị vong huyết (mất nhiều máu).
Người bị mất máu thì không được dùng phép phát biểu (làm ra mồ hôi để giải bệnh ở phần ngoài cơ thể); nếu ra mồ hôi thì sẽ rét run cầm cập.
Người bệnh ngực đầy tức, môi khô héo, lưỡi xanh, miệng khô, chỉ muốn ngậm nước súc miệng mà không muốn nuốt, không có hàn nhiệt, mạch vi (mạch nhỏ yếu, mờ nhạt) mà đại, đến chậm (trì: mạch chậm), bụng không đầy mà người bệnh nói mình thấy đầy, đó là có ứ huyết.
Người bệnh trông như có nóng, bứt rứt, đầy tức, miệng khô và khát, nhưng mạch lại không có dấu hiệu nhiệt; đó là âm phục (nhiệt ẩn nấp ở phần âm, tức phần huyết ở bên trong), chính là ứ huyết, nên dùng phép hạ (cho thuốc tẩy để tống ra ngoài).
Bệnh hỏa tà (bệnh do chữa sai bằng lửa như hơ, đốt, châm kim nung đỏ… làm tổn thương, gây hoảng sợ), dùng Quế chi khứ thược dược gia thục tất mẫu lệ long cốt cứu nghịch thang (thang thuốc Quế chi bỏ thược dược, thêm thục tất, mẫu lệ, long cốt, để cứu chứng nghịch) làm chủ.
Phương Quế chi cứu nghịch thang: quế chi (cành non cây quế) 3 lạng (lạng: đơn vị cân thời Hán, khoảng 15 gam), bỏ vỏ; cam thảo (rễ cam thảo) 2 lạng, chích (tẩm nướng); sinh khương (gừng tươi) 3 lạng; mẫu lệ (vỏ con hàu) 5 lạng, rang; long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ) 4 lạng; đại táo (táo tàu) 12 quả; thục tất (lá non cây thường sơn) 3 lạng, rửa cho hết mùi tanh.
Các vị trên tán thành bột. Dùng một đấu hai thăng nước (thăng: đơn vị đo dung tích thời Hán, khoảng 200 ml; đấu bằng 10 thăng), nấu thục tất trước cho cạn bớt hai thăng, rồi cho các vị khác vào, nấu còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng.
Người bị hồi hộp ở vùng tâm hạ (vùng ngay dưới mỏ ác, trên dạ dày), dùng Bán hạ ma hoàng hoàn (thuốc viên Bán hạ ma hoàng) làm chủ.
Phương Bán hạ ma hoàng hoàn: bán hạ (củ cây bán hạ), ma hoàng (thân cây ma hoàng), lượng bằng nhau. Hai vị trên tán bột, trộn với mật ong đã luyện, vo viên to bằng hạt đậu nhỏ, uống với nước mỗi lần ba viên, ngày uống ba lần.
Nôn ra máu không cầm, dùng Bách diệp thang (thang thuốc lá trắc bách) làm chủ.
Phương Bách diệp thang: lá trắc bách, can khương (gừng khô), mỗi thứ 3 lạng; ngải cứu 3 nắm.
Ba vị trên, dùng 5 thăng nước, cùng 1 thăng nước phân ngựa (nước vắt từ phân ngựa), nấu chung, lấy 1 thăng, chia làm hai lần uống ấm.
Đi ngoài ra máu, phân ra trước, máu ra sau, đó là viễn huyết (máu chảy từ chỗ xa hậu môn, tức từ dạ dày, ruột phía trên), dùng Hoàng thổ thang (thang thuốc đất vàng) làm chủ.
Phương Hoàng thổ thang (cũng chữa nôn ra máu, chảy máu cam):
cam thảo, can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô), bạch truật (củ cây bạch truật), phụ tử (củ con của cây ô đầu) đã bào (vùi tro nóng hoặc nướng cho bớt độc), a giao (keo nấu từ da lừa), hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm), mỗi thứ 3 lạng; đất vàng trong lòng bếp nửa cân (cân: bằng 16 lạng).
Bảy vị trên, dùng 8 thăng nước, nấu lấy 3 thăng, chia làm hai lần uống ấm.
Đi ngoài ra máu, máu ra trước, phân ra sau, đó là cận huyết (máu chảy từ chỗ gần hậu môn), dùng Xích tiểu đậu đương quy tán (thuốc bột đậu đỏ nhỏ và đương quy) làm chủ. (Phương thuốc xem ở thiên Hồ hoặc — tên bệnh có loét ở họng và bộ phận sinh dục, kèm tinh thần bất an.)
Tâm khí bất túc (khí của tim không đủ), nôn ra máu, chảy máu cam, dùng Tả tâm thang (thang thuốc làm hạ hỏa ở tim) làm chủ.
Phương Tả tâm thang (cũng chữa hoắc loạn — bệnh vừa nôn vừa tiêu chảy dữ dội, phát cấp tính):
đại hoàng (rễ cây đại hoàng) 2 lạng; hoàng liên (rễ cây hoàng liên), hoàng cầm, mỗi thứ 1 lạng.
Ba vị trên, dùng 3 thăng nước, nấu lấy 1 thăng, uống hết một lần.
Quyển giữa.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video