Thiên thứ mười bảy: Mạch, chứng và cách chữa các bệnh ẩu (nôn có tiếng và có vật ra), thổ (nôn ra thức ăn, vật ra mà không có tiếng), uế (nấc cụt) và hạ lợi (tiêu chảy, kể cả kiết lỵ). Mạch là nhịp đập ở chỗ bắt mạch, chứng là các biểu hiện của bệnh.
Người hay nôn mà trong người có ung nùng (ổ mủ do nhọt độc bên trong) thì không được chữa cho hết nôn. Nôn ra hết mủ thì tự khỏi.
Trước nôn rồi sau mới khát thì là bệnh sắp khỏi. Trước khát rồi sau mới nôn thì là do nước đọng ở tâm hạ (vùng thượng vị, ngay dưới mũi ức). Trường hợp này thuộc về người có bệnh ẩm (bệnh do nước và dịch đọng lại trong cơ thể, không chuyển hóa được).
Người hay nôn vốn hay khát. Nay lại không khát, đó là vì ở tâm hạ có chi ẩm (một dạng thủy ẩm đọng ở vùng ngực và cơ hoành, gây đầy tức, ho, thở gấp). Trường hợp này thuộc chứng chi ẩm.
Hỏi rằng: Người bệnh có mạch sác (mạch đập nhanh). Mạch sác là có nhiệt, lẽ ra phải tiêu hóa nhanh và thèm ăn, vậy mà lại nôn ra, là vì sao?
Thầy đáp: Vì đã cho ra mồ hôi, khiến dương khí (khí ấm nóng, khí hoạt động của cơ thể) suy yếu, cách khí (khí ở vùng cơ hoành và ngực) hư suy, nên mạch mới sác. Mạch sác này là do khách nhiệt (nhiệt giả, nhiệt tạm thời nổi lên chứ không phải nhiệt thật ở bên trong), không tiêu hóa được thức ăn, vì trong dạ dày đang hư và lạnh.
Mạch huyền (mạch căng thẳng như dây đàn) là biểu hiện của hư. Vị khí (sức tiêu hóa của dạ dày) không còn dư, sáng ăn chiều nôn ra, biến thành chứng vị phản (dạ dày đẩy ngược thức ăn ra, ăn vào lâu rồi mới nôn ra nguyên thức ăn chưa tiêu). Hàn (khí lạnh gây bệnh) nằm ở phần trên, vậy mà thầy thuốc lại cho thuốc xổ, nên nay mạch lại huyền. Vì thế gọi là hư.
Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía ngón cái) vi (nhỏ, yếu, mờ như sắp mất) mà sác. Mạch vi là không có khí. Không có khí thì vinh khí (phần khí dinh dưỡng đi trong mạch máu, sinh ra máu) hư. Vinh khí hư thì máu không đủ. Máu không đủ thì trong ngực lạnh.
Mạch phu dương (chỗ bắt mạch ở mu bàn chân, dùng để xét dạ dày) phù (nổi, đặt nhẹ tay đã thấy) mà sáp (rít, đi không trơn tru). Mạch phù là hư, mạch sáp là tỳ (cơ quan giữ việc tiêu hóa, chuyển hóa thức ăn) bị tổn thương. Tỳ bị tổn thương thì không nghiền nát được thức ăn, sáng ăn chiều nôn, chiều ăn sáng nôn, thức ăn để qua đêm không tiêu, gọi là vị phản. Nếu mạch khẩn (căng chặt như sợi dây bị xoắn) mà sáp thì bệnh khó chữa.
Người bệnh muốn nôn thì không được cho thuốc xổ.
Nấc cụt mà bụng đầy, thì xem đường trước (tiểu tiện) và đường sau (đại tiện), đường nào không thông thì làm cho thông, là khỏi ngay.
Nôn mà ngực đầy tức thì dùng Thù du thang (thang là thuốc sắc lấy nước uống) làm thuốc chủ trị.
Bài Thù du thang: Ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng) một thăng (đơn vị dung tích thời Hán, khoảng 200 ml); Nhân sâm ba lạng (đơn vị khối lượng thời Hán, khoảng 14–15 g); Sinh khương (gừng tươi) sáu lạng; Đại táo (táo tàu) mười hai quả.
Bốn vị trên, dùng năm thăng nước, sắc lấy ba thăng, uống ấm mỗi lần bảy hợp (một hợp bằng một phần mười thăng), ngày uống ba lần.
Nôn khan, ọe ra nước dãi lẫn bọt, đau đầu, thì dùng Thù du thang làm thuốc chủ trị. (Bài thuốc xem ở trên.)
Nôn mà bụng sôi, tâm hạ bĩ (vùng thượng vị đầy tức, bế tắc, ấn vào thấy mềm không đau), thì dùng Bán hạ tả tâm thang làm thuốc chủ trị.
Bài Bán hạ tả tâm thang: Bán hạ (củ cây bán hạ, chữa nôn, tiêu đờm) nửa thăng, rửa sạch (để bớt chất nhớt và độc); Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng mát), Can khương (gừng khô), Nhân sâm, mỗi thứ ba lạng; Hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị đắng mát) một lạng; Đại táo mười hai quả; Cam thảo ba lạng, chích (sao cho chín vàng).
Bảy vị trên, dùng một đấu nước (một đấu bằng mười thăng), sắc lấy sáu thăng, bỏ bã, rồi sắc tiếp cho cạn còn ba thăng, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.
Nôn khan mà tiêu chảy, thì dùng Hoàng cầm gia Bán hạ Sinh khương thang làm thuốc chủ trị.
Bài Hoàng cầm gia Bán hạ Sinh khương thang: Hoàng cầm ba lạng; Cam thảo hai lạng, chích; Thược dược (rễ cây thược dược) một lạng; Bán hạ nửa thăng; Sinh khương ba lạng; Đại táo mười hai quả.
Sáu vị trên, dùng một đấu nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ban ngày uống hai lần, ban đêm uống một lần.
Các chứng nôn ọe, nôn mửa, thức ăn không xuống được, thì dùng Tiểu bán hạ thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc xem ở thiên Đàm ẩm (thiên bàn về bệnh đờm và nước đọng).
Nôn mửa mà bệnh ở trên cơ hoành, sau đó thèm nước, là bệnh sắp khỏi, nên cho uống nước ngay. Nếu thèm nước (mà uống nhiều, nước đọng lại), thì dùng Trư linh tán (tán là thuốc tán thành bột) làm thuốc chủ trị.
Bài Trư linh tán: Trư linh (một loại nấm mọc ở rễ cây, có tác dụng lợi tiểu), Phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông, lợi tiểu, kiện tỳ), Bạch truật (thân rễ cây bạch truật, giúp tiêu hóa, trừ thấp), mỗi thứ lượng bằng nhau.
Ba vị trên, giã thành bột, uống với nước mỗi lần một phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc, lượng bột xúc đầy thìa mà không rơi, khoảng vài gam), ngày uống ba lần.
Nôn mà mạch nhược (yếu, mềm, ấn mới thấy), tiểu tiện lại thông nhiều, người hơi sốt, lại thấy quyết (tay chân lạnh giá), là khó chữa, dùng Tứ nghịch thang làm thuốc chủ trị.
Bài Tứ nghịch thang: Phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị cay rất nóng, có độc) một củ, dùng sống; Can khương một lạng rưỡi; Cam thảo hai lạng, chích.
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng hai hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm. Người khỏe mạnh có thể dùng phụ tử củ to một củ, can khương ba lạng.
Nôn mà sốt, thì dùng Tiểu sài hồ thang làm thuốc chủ trị.
Bài Tiểu sài hồ thang: Sài hồ (rễ cây sài hồ, giải nhiệt) nửa cân (một cân bằng mười sáu lạng); Hoàng cầm ba lạng; Nhân sâm ba lạng; Cam thảo ba lạng; Bán hạ nửa thăng; Sinh khương ba lạng; Đại táo mười hai quả.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, sắc lấy sáu thăng, bỏ bã, rồi sắc tiếp cho cạn còn ba thăng, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.
Vị phản mà nôn mửa, thì dùng Đại bán hạ thang làm thuốc chủ trị. (Sách "Thiên kim" ghi: chữa vị phản không nhận thức ăn, ăn vào là nôn ngay. Sách "Ngoại đài" ghi: chữa nôn, tâm hạ bĩ ngạnh (vùng thượng vị đầy tức và cứng).)
Bài Đại bán hạ thang: Bán hạ hai thăng, rửa sạch rồi dùng; Nhân sâm ba lạng; Bạch mật (mật ong trắng) một thăng.
Ba vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, hòa mật vào rồi lấy muôi múc lên đổ xuống hai trăm bốn mươi lần, sau đó cho thuốc vào sắc lấy hai thăng rưỡi, uống ấm một thăng, phần còn lại chia làm hai lần uống.
Ăn xong là nôn ngay, thì dùng Đại hoàng cam thảo thang làm thuốc chủ trị. (Theo sách "Ngoại đài", bài này còn chữa nôn ra nước.)
Bài Đại hoàng cam thảo thang: Đại hoàng (thân rễ cây đại hoàng, có tác dụng xổ) bốn lạng; Cam thảo một lạng.
Hai vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, chia làm hai lần uống ấm.
Vị phản, nôn mà khát muốn uống nước, thì dùng Phục linh trạch tả thang làm thuốc chủ trị.
Bài Phục linh trạch tả thang (sách "Ngoại đài" dùng bài này chữa chứng tiêu khát (khát nhiều, uống nhiều) mạch như mất, vị phản nôn ra thức ăn; có thêm tiểu mạch (lúa mì) một thăng).
Phục linh nửa thăng; Trạch tả (thân rễ cây trạch tả, lợi tiểu) bốn lạng; Cam thảo hai lạng; Quế chi (cành nhỏ cây quế) hai lạng; Bạch truật ba lạng; Sinh khương bốn lạng.
Sáu vị trên, dùng một đấu nước, sắc lấy ba thăng, rồi mới cho trạch tả vào, sắc tiếp lấy hai thăng rưỡi, uống ấm mỗi lần tám hợp, ngày uống ba lần.
Sau khi nôn, khát muốn uống nước và uống mãi không thôi, thì dùng Văn cáp thang làm thuốc chủ trị. Bài này còn chủ trị chứng phong nhẹ (cảm gió nhẹ), mạch khẩn, đau đầu.
Bài Văn cáp thang: Văn cáp (vỏ một loại nghêu có vân) năm lạng; Ma hoàng (thân cây ma hoàng, làm ra mồ hôi), Cam thảo, Sinh khương, mỗi thứ ba lạng; Thạch cao (một loại khoáng chất, vị mát, giải nhiệt) năm lạng; Hạnh nhân (nhân hạt mơ) năm mươi hạt; Đại táo mười hai quả.
Bảy vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc lấy hai thăng, uống ấm mỗi lần một thăng, ra mồ hôi là khỏi.
Nôn khan, nôn ngược lên, ọe ra nước dãi lẫn bọt, thì dùng Bán hạ can khương tán làm thuốc chủ trị.
Bài Bán hạ can khương tán: Bán hạ, Can khương, mỗi thứ lượng bằng nhau.
Hai vị trên, giã thành bột, lấy một phương thốn chủy, cho vào một thăng rưỡi tương thủy (nước gạo nấu để lên men chua), sắc lấy bảy hợp, uống hết một lần.
Người bệnh trong ngực như suyễn mà không suyễn, như nôn mà không nôn, như nấc mà không nấc, suốt trong lòng bứt rứt rối bời không biết làm sao, thì dùng Sinh khương bán hạ thang làm thuốc chủ trị.
Bài Sinh khương bán hạ thang: Bán hạ nửa thăng; nước gừng tươi một thăng.
Hai vị trên, dùng ba thăng nước, sắc bán hạ lấy hai thăng, cho nước gừng vào, sắc lấy một thăng rưỡi, để nguội bớt, chia làm bốn lần uống, ban ngày ba lần, ban đêm một lần. Nếu đã hết thì thôi, không uống những lần sau nữa.
Nôn khan, nấc cụt, nếu tay chân lạnh giá, thì dùng Quất bì thang làm thuốc chủ trị.
Bài Quất bì thang: Quất bì (vỏ quýt phơi khô) bốn lạng; Sinh khương nửa cân.
Hai vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy ba thăng, uống ấm mỗi lần một thăng, nuốt xuống là khỏi.
Nấc ngược lên, thì dùng Quất bì trúc nhự thang làm thuốc chủ trị.
Bài Quất bì trúc nhự thang: Quất bì hai cân; Trúc nhự (lớp tinh tre cạo ở thân cây tre) hai thăng; Đại táo ba mươi quả; Sinh khương nửa cân; Cam thảo năm lạng; Nhân sâm một lạng.
Sáu vị trên, dùng một đấu nước, sắc lấy ba thăng, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.
Lục phủ (sáu cơ quan rỗng: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu) mà khí bị dứt ở bên ngoài, thì tay chân lạnh, khí nghịch lên (thở gấp), chân co rút. Ngũ tạng (năm cơ quan đặc: tim, gan, tỳ, phổi, thận) mà khí bị dứt ở bên trong, thì tiêu chảy không cầm được; tiêu chảy nặng thì tay chân tê dại mất cảm giác.
Tiêu chảy mà mạch trầm (chìm, ấn mạnh mới thấy) huyền thì mót rặn nặng nề ở hậu môn. Mạch đại (to) là bệnh chưa dứt. Mạch vi nhược mà sác là bệnh sắp tự dứt, dù có sốt cũng không chết.
Tiêu chảy, tay chân lạnh giá, không bắt được mạch, cứu (đốt ngải hơ nóng trên huyệt) mà vẫn không ấm lên; nếu mạch không trở lại mà lại thở suyễn nhẹ, thì chết. Nếu mạch thiếu âm (chỗ bắt mạch ở mắt cá chân trong, dùng để xét thận) yếu hơn mạch phu dương, thì là thuận (dấu hiệu tốt).
Tiêu chảy, hơi sốt mà khát, mạch nhược, thì nay sẽ tự khỏi.
Tiêu chảy mạch sác, hơi sốt, ra mồ hôi, thì nay sẽ tự khỏi. Nếu mạch khẩn thì là bệnh chưa giải.
Tiêu chảy, mạch sác mà khát, thì nay sẽ tự khỏi. Nếu không khỏi, ắt sẽ đi ngoài ra mủ máu, vì có nhiệt.
Tiêu chảy, mạch lại huyền, sốt và người ra mồ hôi, thì tự khỏi.
Tiêu chảy kèm trung tiện (đánh hơi) liên tục, thì nên làm cho tiểu tiện thông.
Tiêu chảy, mạch ở bộ thốn (vị trí bắt mạch thứ nhất ở cổ tay, gần bàn tay) lại phù sác, mạch ở bộ xích (vị trí bắt mạch thứ ba, xa bàn tay nhất) thì sáp, ắt sẽ đi ngoài ra mủ máu.
Tiêu chảy ra cả thức ăn chưa tiêu, không được công phần biểu (dùng thuốc làm ra mồ hôi để đánh tà khí ở phần ngoài cơ thể); nếu ra mồ hôi ắt sẽ bụng trướng đầy.
Tiêu chảy, mạch trầm mà trì (chậm), mặt người bệnh hơi đỏ, người hơi sốt, đi ngoài ra cả thức ăn chưa tiêu, ắt sẽ bị uất mạo (bứt rứt, choáng váng, như có vật trùm kín đầu), ra mồ hôi thì giải. Người bệnh ắt sẽ hơi lạnh tay chân. Sở dĩ như vậy là vì mặt có hiện tượng đới dương (dương khí bị đẩy lên trên, khiến mặt đỏ), do phần dưới hư.
Sau khi tiêu chảy, không bắt được mạch, tay chân lạnh giá; sau một ngày một đêm (?) mạch trở lại, tay chân ấm lên thì sống; mạch không trở lại thì chết.
Tiêu chảy, bụng trướng đầy, mình mẩy đau nhức, thì trước hết làm ấm phần lý (bên trong cơ thể), sau mới công phần biểu (bên ngoài cơ thể). Làm ấm phần lý thì nên dùng Tứ nghịch thang, công phần biểu thì nên dùng Quế chi thang.
Bài Tứ nghịch thang (bài thuốc xem ở trên).
Bài Quế chi thang: Quế chi ba lạng, bỏ vỏ; Thược dược ba lạng; Cam thảo ba lạng, chích; Sinh khương ba lạng; Đại táo mười hai quả.
Năm vị trên, giã nhỏ, dùng bảy thăng nước, đun lửa nhỏ sắc lấy ba thăng, bỏ bã, để độ nóng vừa phải, uống một thăng. Uống xong một lúc, húp một thăng cháo loãng nóng để giúp sức thuốc, đắp chăn cho ấm chừng một thời thần (khoảng hai giờ), khắp người ra mồ hôi lâm râm (?) là tốt nhất, không được để mồ hôi chảy ròng ròng như nước. Nếu uống một lần mà ra mồ hôi, bệnh khỏi, thì thôi không uống những lần sau.
Tiêu chảy, mạch ở cả ba bộ (thốn, quan, xích ở cổ tay) đều bình thường, ấn vào tâm hạ thấy cứng, thì phải xổ ngay, nên dùng Đại thừa khí thang.
Tiêu chảy, mạch trì mà hoạt (trơn tru như hạt châu lăn), là thực chứng (bệnh do tà khí ứ đọng nhiều, không phải do cơ thể suy yếu), tiêu chảy chưa thể dứt, phải xổ ngay, nên dùng Đại thừa khí thang.
Tiêu chảy, mạch lại hoạt, là có thứ cần được tống ra, xổ đi thì khỏi, nên dùng Đại thừa khí thang.
Tiêu chảy đã khỏi, đến đúng năm, tháng, ngày, giờ ấy lại tái phát, là vì bệnh chưa hết hẳn, phải xổ đi, nên dùng Đại thừa khí thang.
Bài Đại thừa khí thang (xem ở thiên bệnh Kính, tức bệnh co cứng gân cơ).
Tiêu chảy mà nói sảng, là trong ruột có phân khô cứng, thì dùng Tiểu thừa khí thang làm thuốc chủ trị.
Bài Tiểu thừa khí thang: Đại hoàng bốn lạng; Hậu phác (vỏ cây hậu phác, làm khí lưu thông, tiêu đầy trướng) ba lạng, chích; Chỉ thực (quả non cây chanh chua phơi khô) loại to ba quả, chích.
Ba vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc lấy một thăng hai hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm, đi ngoài được thì thôi.
Tiêu chảy, đi ngoài ra mủ máu, thì dùng Đào hoa thang làm thuốc chủ trị.
Bài Đào hoa thang: Xích thạch chi (một loại đất sét khoáng màu đỏ, có tác dụng cầm tiêu chảy) một cân, một nửa dùng nguyên (?), một nửa rây thành bột; Can khương một lạng;
Ngạnh mễ (gạo tẻ) một thăng.
Ba vị trên, dùng bảy thăng nước, nấu cho gạo chín, bỏ bã, hâm ấm bảy hợp, cho vào một phương thốn chủy bột xích thạch chi mà uống, ngày uống ba lần. Nếu uống một lần đã khỏi thì phần còn lại không uống nữa.
Tiêu chảy do nhiệt, mót rặn nặng nề ở hậu môn, thì dùng Bạch đầu ông thang làm thuốc chủ trị.
Bài Bạch đầu ông thang: Bạch đầu ông (rễ cây bạch đầu ông, vị đắng mát, chữa lỵ) hai lạng; Hoàng liên, Hoàng bá (vỏ thân cây hoàng bá, vị đắng mát), Tần bì (vỏ cây tần bì), mỗi thứ ba lạng.
Bốn vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy hai thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, chưa khỏi thì uống thêm.
Sau khi tiêu chảy lại càng bứt rứt, ấn vào tâm hạ thấy mềm, là hư phiền (bứt rứt do nhiệt còn sót lại, không có vật ứ đọng thực sự), thì dùng Chi tử thị thang làm thuốc chủ trị.
Bài Chi tử thị thang: Chi tử (quả dành dành) mười bốn quả; Hương thị (đậu đen lên men, tức đậu xị) bốn hợp, bọc trong vải bông.
Hai vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc chi tử trước, được hai thăng rưỡi, cho đậu xị vào sắc lấy một thăng rưỡi, bỏ bã, chia làm hai lần, uống ấm một lần; nếu nôn ra được thì thôi.
Tiêu chảy ra cả thức ăn chưa tiêu, bên trong lạnh mà bên ngoài nóng, ra mồ hôi mà tay chân lạnh giá, thì dùng Thông mạch tứ nghịch thang làm thuốc chủ trị.
Bài Thông mạch tứ nghịch thang: Phụ tử củ to một củ, dùng sống; Can khương ba lạng, người khỏe có thể dùng bốn lạng; Cam thảo hai lạng, chích.
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng hai hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm.
Tiêu chảy, đau phổi (?), thì dùng Tử sâm thang làm thuốc chủ trị.
Bài Tử sâm thang: Tử sâm (rễ cây tử sâm) nửa cân; Cam thảo ba lạng.
Hai vị trên, dùng năm thăng nước, sắc tử sâm trước lấy hai thăng, cho cam thảo vào sắc lấy một thăng rưỡi, chia làm ba lần uống ấm. (Ngờ rằng không phải bài thuốc của Trọng Cảnh, tức Trương Trọng Cảnh, tác giả sách này.)
Khí lợi (tiêu chảy lâu ngày, phân ra theo hơi trung tiện, không tự cầm được), thì dùng Kha lê lặc tán làm thuốc chủ trị.
Bài Kha lê lặc tán: Kha lê lặc (quả cây kha tử, có vị chát, cầm tiêu chảy) mười quả, vùi tro nóng nướng chín.
Một vị trên, tán thành bột, hòa với nước cháo, uống hết một lần. (Ngờ rằng không phải bài thuốc của Trọng Cảnh.)
Các bài thuốc phụ thêm: Bài Tiểu thừa khí thang trong sách "Thiên kim dực" chữa đại tiện không thông, nấc cụt, thường xuyên nói sảng. (Bài thuốc xem ở trên.)
Bài Hoàng cầm thang trong sách "Ngoại đài" chữa nôn khan, tiêu chảy.
Hoàng cầm, Nhân sâm, Can khương, mỗi thứ hai lạng; Quế chi một lạng; Đại táo mười hai quả; Bán hạ nửa thăng.
Sáu vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy ba thăng, chia làm ba lần uống ấm.
Hết quyển giữa.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video