Thiên 18 — Thiên 18 — Mụn nhọt, trường ung, chàm lở

 Thiên thứ mười tám: Mạch, chứng và cách chữa các bệnh sang ung (mụn nhọt, ung nhọt sưng mưng mủ ngoài da), trường ung (ung nhọt mọc trong ruột, tương tự áp-xe ruột, viêm ruột thừa mưng mủ) và tẩm dâm (loại lở loét lan tràn dần ra khắp nơi)

 Hễ thấy mạch phù sác (mạch nổi, chạm nhẹ đầu ngón tay đã thấy, và đập nhanh) thì lẽ ra người bệnh phải phát sốt. Nhưng nếu ngược lại lại ớn lạnh run rẩy như bị nước lạnh dội vào người, mà trên thân có chỗ đau, thì chỗ đó sắp phát thành ung nhọt.

 Thầy nói: Với mọi chứng ung thũng (ung nhọt sưng tấy), muốn biết đã có mủ hay chưa thì lấy bàn tay úp lên chỗ sưng. Thấy nóng là đã có mủ, không nóng là chưa có mủ.

 Bệnh trường ung (ung nhọt trong ruột) có biểu hiện: da khắp người khô ráp, sần sùi như vảy cá; da bụng căng, nhưng ấn vào thì mềm, trông như bị sưng. Trong bụng không có tích tụ (khối u, cục cứng đọng lại trong bụng), người không sốt, mạch sác (đập nhanh). Đó là trong ruột đã có ung nhọt mưng mủ. Dùng bài Ý dĩ Phụ tử Bại tương tán làm thuốc chủ trị.

 Bài Ý dĩ Phụ tử Bại tương tán: Ý dĩ nhân (hạt bo bo) mười phần; Phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng, có độc) hai phần; Bại tương (cây bồ cóc, vị thuốc đắng mát, chuyên trừ mủ) năm phần.

 Ba vị trên giã thành bột. Mỗi lần lấy một phương thốn chủy (lượng bột vừa đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc, khoảng vài gam), cho vào hai thăng (đơn vị đo dung tích thời Hán, mỗi thăng khoảng 200 ml) nước, sắc còn một nửa, uống hết một lần. Sau đó sẽ đi tiểu ra (?).

 Bệnh trường ung: bụng dưới sưng, bên trong như bị bít tắc, ấn vào thì đau ngay, đau như mắc chứng lâm (bệnh tiểu buốt, tiểu rắt). Tuy vậy, tiểu tiện vẫn bình thường. Người bệnh lúc lúc lại phát sốt, tự ra mồ hôi, rồi lại ớn lạnh. Nếu mạch trì khẩn (mạch đập chậm, căng như dây thừng xoắn chặt) là mủ chưa thành, có thể dùng phép hạ (cho thuốc tẩy để tống chất độc ra theo đường đại tiện); khi đó sẽ ra máu. Nếu mạch hồng sác (mạch to, đến mạnh như sóng tràn, và đập nhanh) là mủ đã thành, không được dùng phép hạ. Dùng bài Đại hoàng Mẫu đơn thang làm thuốc chủ trị.

 Bài Đại hoàng Mẫu đơn thang: Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc xổ mạnh) bốn lạng; Mẫu đơn (vỏ rễ cây mẫu đơn) một lạng; Đào nhân (nhân hạt đào) năm mươi hạt; Qua tử (hạt bí) nửa thăng; Mang tiêu (một loại muối khoáng có tác dụng xổ, làm mềm chỗ kết cứng) ba hợp (một hợp bằng một phần mười thăng).

 Năm vị trên, trừ Mang tiêu, đem sắc với sáu thăng nước, lấy còn một thăng, bỏ bã, rồi cho Mang tiêu vào, đun sôi lại, uống hết một lần. Nếu có mủ thì mủ sẽ theo đường đại tiện ra; nếu không có mủ thì sẽ ra máu.

 Hỏi: Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía dưới gốc bàn tay) vi mà sáp (mạch rất nhỏ yếu, mờ nhạt, lại đi rít, không trơn tru), theo lẽ thường là do vong huyết (mất máu) hoặc do ra mồ hôi nhiều. Nếu người bệnh không ra mồ hôi thì là vì sao?

 Đáp: Đó là vì trên thân có vết thương do dao, búa chém phải, làm mất máu.

 Bị kim sang (vết thương do dao, kiếm, vật bằng kim loại gây ra), dùng bài Vương bất lưu hành tán làm thuốc chủ trị.

 Bài Vương bất lưu hành tán: Vương bất lưu hành (hạt cây vương bất lưu hành, vị thuốc giúp lưu thông huyết mạch) mười phần, hái vào ngày mùng tám tháng tám; lá nhỏ cây Sóc điệu (?) (cây cơm cháy) mười phần, hái vào ngày mùng bảy tháng bảy; Vỏ trắng của rễ cây dâu mọc về hướng đông nam mười phần, hái vào ngày mùng ba tháng ba; Cam thảo mười tám phần; Xuyên tiêu (hạt tiêu Tứ Xuyên) ba phần, bỏ hạt bên trong và bỏ những quả còn khép miệng, sao cho ra hết hơi dầu; Hoàng cầm hai phần; Can khương (gừng khô) hai phần; Thược dược hai phần; Hậu phác (vỏ cây hậu phác) (?) hai phần.

 Trong chín vị trên, ba vị đầu, tính đến vỏ rễ dâu, đem đốt thành than nhưng phải giữ được tính thuốc, không để cháy quá thành tro. Mỗi vị giã và rây riêng, rồi trộn chung lại làm thuốc bột. Mỗi lần uống một phương thốn chủy (một thìa vuông mỗi cạnh một tấc). Vết thương nhỏ thì rắc bột thuốc lên; vết thương lớn thì chỉ cần uống. Phụ nữ sau khi sinh cũng uống được. Nếu bệnh nhân bị phong hàn (nhiễm gió lạnh từ bên ngoài, sinh sợ lạnh, đau mình) thì không dùng vỏ rễ dâu. Ba vị đầu đều phải phơi trong bóng râm cho khô suốt một trăm ngày.

 Bài Bài nùng tán (thuốc bột đẩy mủ ra): Chỉ thực (quả cam, quýt non phơi khô) mười sáu quả; Thược dược sáu phần; Cát cánh (rễ cây cát cánh) hai phần.

 Ba vị trên giã thành bột. Lấy một lòng đỏ trứng gà, lấy lượng bột thuốc bằng với lòng đỏ trứng, nhào trộn cho thật đều, hòa với nước mà uống. Mỗi ngày uống một lần.

 Bài Bài nùng thang (thuốc sắc đẩy mủ ra): Cam thảo hai lạng; Cát cánh ba lạng; Sinh khương (gừng tươi) một lạng; Đại táo (táo tàu) mười quả.

 Bốn vị trên sắc với ba thăng nước, lấy còn một thăng. Uống ấm mỗi lần năm hợp, ngày uống hai lần.

 Bệnh tẩm dâm sang (chứng lở loét chảy nước, lan rộng dần ra): nếu lở từ miệng lan ra tay chân thì chữa được; nếu từ tay chân lan vào miệng thì không chữa được.

 Bệnh tẩm dâm sang, dùng Hoàng liên phấn (bột rễ cây hoàng liên, vị thuốc rất đắng, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc) làm thuốc chủ trị. (Bài thuốc này chưa thấy chép lại.)

 Hết quyển giữa.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video