Thiên 20 — Thiên 20 — Bệnh phụ nữ khi có thai

 Thiên thứ hai mươi: Mạch (nhịp mạch đập mà thầy thuốc bắt ở cổ tay để chẩn bệnh), chứng (các biểu hiện của bệnh) và cách chữa bệnh của phụ nữ khi mang thai

 Thầy nói: Phụ nữ có mạch bình thường, chỉ riêng âm mạch (mạch ở bộ xích, tức phần mạch phía sau, gần khuỷu tay hơn của chỗ bắt mạch ở cổ tay, ứng với phần dưới cơ thể) nhỏ và yếu, người ấy khát nước, không ăn được, không sốt cũng không ớn lạnh, thì đó là có thai. Dùng Quế chi thang (bài thuốc sắc lấy cành quế làm vị chính; "thang" là thuốc sắc lấy nước uống) làm thuốc chính. (Bài thuốc xem ở thiên nói về chứng tiêu chảy.)

 Theo lẽ thường, có thai khoảng sáu mươi ngày thì xuất hiện các chứng này. Nếu có thầy thuốc chữa sai, rồi một tháng sau lại thêm nôn mửa và tiêu chảy, thì phải dứt bỏ ngay cách chữa sai ấy.

 Phụ nữ vốn có bệnh trưng (?) (khối u cục cứng trong bụng, nhất là ở tử cung). Kinh nguyệt tắt chưa đến ba tháng mà lại bị lậu hạ (ra huyết ở đường sinh dục rỉ rả kéo dài) không dứt, cảm thấy thai máy ở trên rốn. Đó là do khối trưng cố (?) (khối u để lâu thành bệnh khó chữa) gây hại.

 Có thai sáu tháng mà thai máy, nếu trong ba tháng trước khi tắt kinh, kinh nguyệt vẫn đều đặn, thì đó là thai thật. Nếu bị ra huyết, mà kinh nguyệt chỉ mới tắt được ba tháng sau đó (tức trước đó kinh đã không đều), thì đó là máu ứ (?) (máu xấu đọng lại thành cục), không phải thai. Sở dĩ máu ra không dứt là vì khối trưng chưa trừ được. Nên phải tống khối trưng ấy ra, dùng Quế chi phục linh hoàn ("hoàn" là thuốc viên) làm thuốc chính.

 Bài Quế chi phục linh hoàn: quế chi (cành quế), phục linh (một loại nấm mọc ký sinh ở rễ cây thông), mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn; bỏ lõi), đào nhân (nhân hạt đào; bỏ vỏ và đầu nhọn, sao), thược dược (rễ cây thược dược). Mỗi vị lượng bằng nhau.

 Năm vị trên tán thành bột, trộn với mật ong đã đun cô, viên thành viên to bằng viên phân thỏ. Mỗi ngày uống một viên trước bữa ăn. Nếu chưa thấy tác dụng thì tăng dần lên đến ba viên.

 Phụ nữ có thai sáu, bảy tháng, mạch huyền (mạch căng thẳng như dây đàn), sốt, thai càng ngày càng trướng to, bụng đau, sợ lạnh, bụng dưới lạnh buốt như có quạt phẩy gió vào. Sở dĩ như vậy là vì tử tạng (tử cung) bị mở ra, khí lạnh xâm vào. Nên dùng Phụ tử thang (bài thuốc sắc có phụ tử, tức rễ con của cây ô đầu, tính rất nóng) để làm ấm tử cung. (Bài thuốc này không thấy chép lại.)

 Thầy nói: Phụ nữ có người bị lậu hạ (ra huyết rỉ rả kéo dài ngoài kỳ kinh), có người sau khi bán sản (sẩy thai khi thai đã thành hình) vẫn ra huyết liên tục không dứt, có người đang mang thai mà ra huyết. Nếu đang mang thai mà đau bụng, thì gọi là bào trở (khí huyết bị cản trở, không nuôi được thai, gây đau bụng và ra huyết). Dùng Giao ngải thang làm thuốc chính.

 Bài Khung quy giao ngải thang. (Có một bài thêm can khương, tức gừng khô, một lạng. Bài của Hồ Hiệp, một thầy thuốc đời Tấn, dùng chữa phụ nữ động thai thì không có can khương.)

 Xuyên khung (thân rễ cây khung cùng, vùng Tứ Xuyên), a giao (keo nấu từ da lừa), cam thảo (rễ cây cam thảo) – mỗi vị hai lạng; ngải diệp (lá ngải cứu), đương quy (rễ cây đương quy) – mỗi vị ba lạng; thược dược bốn lạng; can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô) sáu lạng.

 Bảy vị trên, dùng năm thăng nước và ba thăng rượu trong ("thăng" là đơn vị đo dung tích thời xưa), nấu chung cho cạn còn ba thăng, bỏ bã, cho a giao vào khuấy cho tan hết. Uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần. Nếu chưa khỏi thì sắc thêm thang khác.

 Phụ nữ có thai mà trong bụng đau quặn (?), dùng Đương quy thược dược tán ("tán" là thuốc dạng bột) làm thuốc chính.

 Bài Đương quy thược dược tán: đương quy ba lạng, thược dược một cân, phục linh bốn lạng, bạch truật (thân rễ cây bạch truật) bốn lạng, trạch tả (thân rễ cây trạch tả, một loại cây mọc dưới nước) nửa cân, xuyên khung nửa cân (có bản ghi ba lạng).

 Sáu vị trên giã thành bột, mỗi lần lấy một phương thốn chủy (lượng bột thuốc đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc, khoảng vài gam), hòa với rượu mà uống, ngày uống ba lần.

 Có thai mà nôn mửa không dứt, dùng Can khương nhân sâm bán hạ hoàn làm thuốc chính.

 Bài Can khương nhân sâm bán hạ hoàn: can khương (gừng khô), nhân sâm – mỗi vị một lạng; bán hạ (củ cây bán hạ, có tác dụng chặn nôn) hai lạng.

 Ba vị trên tán thành bột, dùng nước ép gừng tươi làm hồ để viên thành viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần mười viên, ngày uống ba lần.

 Có thai mà đi tiểu khó, ăn uống vẫn như thường, dùng Đương quy bối mẫu khổ sâm hoàn làm thuốc chính.

 Bài Đương quy bối mẫu khổ sâm hoàn. (Nam giới dùng thì thêm hoạt thạch, một loại khoáng chất trơn mịn, nửa lạng.)

 Đương quy, bối mẫu (củ cây bối mẫu), khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị đắng) – mỗi vị bốn lạng.

 Ba vị trên tán thành bột, trộn mật ong đã đun cô, viên thành viên to bằng hạt đậu nhỏ. Uống với nước mỗi lần ba viên, tăng dần đến mười viên.

 Có thai mà bị thủy khí (nước ứ đọng trong cơ thể gây phù thũng), người nặng nề, đi tiểu không thông, rùng mình ớn lạnh như bị dội nước lạnh, hễ đứng dậy là chóng mặt, dùng Quỳ tử phục linh tán làm thuốc chính.

 Bài Quỳ tử phục linh tán: quỳ tử (hạt cây đông quỳ) một cân, phục linh ba lạng.

 Hai vị trên giã thành bột, uống với nước mỗi lần một phương thốn chủy, ngày uống ba lần. Đi tiểu thông được là khỏi.

 Phụ nữ có thai nên thường xuyên uống Đương quy tán làm thuốc chính.

 Bài Đương quy tán: đương quy, hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm), thược dược, xuyên khung – mỗi vị một cân; bạch truật nửa cân.

 Năm vị trên giã thành bột, uống với rượu mỗi lần một phương thốn chủy, ngày uống hai lần. Khi có thai mà uống thường xuyên thì sinh nở dễ dàng, thai không đau ốm gì. Mọi bệnh sau khi sinh cũng đều dùng bài này chữa được.

 Khi có thai, muốn nuôi dưỡng thai thì dùng Bạch truật tán làm thuốc chính.

 Bài Bạch truật tán (xem sách "Ngoại đài bí yếu", một bộ sách thuốc đời Đường).

 Bạch truật bốn phân, xuyên khung bốn phân, thục tiêu (hạt tiêu vùng Thục, tức Tứ Xuyên; rang cho ra hết dầu và hơi ẩm) ba phân, mẫu lệ (vỏ con hàu) hai phân. ("Phân" ở đây chỉ tỷ lệ phần giữa các vị thuốc.)

 Bốn vị trên giã thành bột, uống với rượu mỗi lần một tiền chủy (lượng bột thuốc xúc đầy trên một đồng tiền), ban ngày uống ba lần, ban đêm uống một lần. Nếu chỉ khổ vì đau bụng thì thêm thược dược. Nếu vùng tâm hạ (vùng bụng trên, ngay dưới ngực) đau dữ dội thì tăng gấp đôi xuyên khung. Nếu bứt rứt trong lòng, nôn mửa, đau, không ăn uống được thì thêm tế tân (rễ cây tế tân) một lạng và hai mươi củ bán hạ loại to.

 Uống thuốc xong thì uống thêm nước gạo chua (nước vo gạo hoặc nước cơm để lên men cho chua). Nếu nôn thì uống thuốc với nước gạo chua; nếu vẫn chưa đỡ thì uống với nước lúa mì. Về sau mà khát thì ăn cháo đại mạch (lúa mạch). Bệnh tuy đã khỏi, vẫn nên tiếp tục ăn uống như thế, đừng bỏ.

 Phụ nữ bị tổn thương thai: đang có thai mà bụng đầy trướng, không đi tiểu được, từ thắt lưng trở xuống nặng nề như bị thủy khí. Có thai đến tháng thứ bảy là lúc kinh Thái âm (đường kinh phế tức phổi, theo thuyết xưa phụ trách nuôi thai vào tháng thứ bảy) phải nuôi thai mà không nuôi được. Đó là do tâm khí thực (khí của tim quá thịnh, lấn át phổi). Nên châm kim theo phép tả (cách châm để rút bớt chỗ quá thịnh) vào huyệt Lao cung (huyệt ở giữa lòng bàn tay) và huyệt Quan nguyên (huyệt ở dưới rốn ba tấc). Đi tiểu thông được một chút là khỏi. (Xem sách "Kim quỹ ngọc hàm kinh".)

 Quyển hạ

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video