Thiên 21 — Thiên 21 — Bệnh phụ nữ sau sinh

 Thiên thứ hai mươi mốt: Mạch, chứng và cách chữa các bệnh của phụ nữ sau khi sinh

 Hỏi: Phụ nữ mới sinh hay mắc ba bệnh: một là bệnh kính (co cứng cổ gáy, lưng, có khi uốn ván người), hai là bệnh uất mạo (đầu nặng, mắt hoa, choáng váng, tinh thần mờ mịt như bị che phủ), ba là đại tiện khó. Vì sao vậy?

 Thầy đáp: Mới sinh thì huyết hư (máu bị thiếu, suy kém), lại ra nhiều mồ hôi, nên dễ trúng phong (nhiễm tà khí "gió" từ bên ngoài vào, tức bị cảm gió, không phải đột quỵ), vì thế sinh bệnh kính. Mất máu rồi lại ra mồ hôi, hàn khí (khí lạnh gây bệnh) nhiều, vì thế sinh bệnh uất mạo. Mất tân dịch (các chất lỏng nuôi dưỡng trong cơ thể), dạ dày khô, vì thế đại tiện khó.

 Sản phụ bị uất mạo, mạch vi nhược (mạch nhỏ và yếu), nôn không ăn được, đại tiện lại rắn, chỉ ra mồ hôi ở đầu. Sở dĩ như vậy là vì huyết hư mà sinh quyết (khí huyết đi ngược, rối loạn, chân tay lạnh), đã quyết thì ắt choáng váng. Người bị choáng váng muốn khỏi thì ắt phải ra nhiều mồ hôi.

 Vì huyết hư nên khí quyết ở phía dưới, phần dương (phần khí ấm, động, hướng lên và ra ngoài; đối lập với âm là phần huyết, dịch, tĩnh, nuôi dưỡng) đơn độc bốc lên trên, cho nên ra mồ hôi ở đầu.

 Sở dĩ sản phụ hay ra mồ hôi là vì mất âm, huyết hư, dương khí một mình mạnh lên, cho nên phải ra mồ hôi thì âm và dương mới trở lại cân bằng. Đại tiện rắn, nôn không ăn được thì dùng Tiểu sài hồ thang (tên bài thuốc sắc; "thang" là thuốc sắc nước uống) làm chủ.

 Bệnh đã khỏi, ăn được, đến bảy tám ngày sau lại phát sốt, đây là vị thực (tà nhiệt kết đọng ở dạ dày và ruột, bụng đầy, táo bón), dùng Đại thừa khí thang (bài thuốc tẩy xổ mạnh) làm chủ. (Bài thuốc xem ở thiên bệnh kính.)

 Sau sinh, trong bụng đau quặn âm ỉ (?) (nguyên văn khuyết một chữ), dùng Đương quy sinh khương dương nhục thang (thuốc sắc gồm đương quy, gừng tươi, thịt dê) làm chủ; bài này cũng chữa hàn sán trong bụng (bụng đau quặn do khí lạnh kết lại) và chứng hư lao bất túc (cơ thể suy kiệt lâu ngày, khí huyết thiếu hụt).

 Bài Đương quy sinh khương dương nhục thang (xem ở thiên hàn sán).

 Sau sinh đau bụng, bứt rứt, đầy tức, không nằm được, dùng Chỉ thực thược dược tán (thuốc bột; "tán" là thuốc tán thành bột) làm chủ.

 Bài Chỉ thực thược dược tán: chỉ thực (quả cam chua non phơi khô; đốt cho đen, đừng đốt quá), thược dược (rễ cây thược dược), hai vị lượng bằng nhau.

 Hai vị trên giã thành bột, mỗi lần uống một phương thốn chủy (một thìa vuông mỗi cạnh một tấc, khoảng vài gam), ngày uống ba lần. Bài này cũng chữa ung nhọt có mủ, uống với cháo lúa mạch.

 Thầy nói: Sản phụ đau bụng, theo phép thì dùng Chỉ thực thược dược tán. Nếu uống mà không khỏi, đó là trong bụng có huyết khô bám ở dưới rốn, nên dùng Hạ ứ huyết thang (thuốc đẩy máu ứ ra ngoài) làm chủ. Bài này cũng chữa kinh nguyệt ra không thông.

 Bài Hạ ứ huyết: đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc tẩy) ba lạng, đào nhân (nhân hạt đào) hai mươi hạt, giá trùng (?) (nguyên văn khuyết chữ đầu, tức con gián đất, vị thuốc phá máu ứ) hai mươi con, rang, bỏ chân.

 Ba vị trên tán bột, trộn với mật ong đã nấu luyện, viên thành bốn viên. Dùng một thăng rượu sắc một viên, còn lại tám hợp ("thăng", "hợp" là đơn vị đo dung tích; mười hợp là một thăng), uống hết một lần. Máu mới ra sẽ có hình như gan lợn.

 Sau sinh bảy tám ngày, không có chứng thái dương (nhóm triệu chứng bệnh còn ở ngoài da như sợ lạnh, sốt, đau đầu cứng gáy), bụng dưới rắn và đau, đó là sản dịch (huyết và dịch bẩn ra sau khi sinh) chưa ra hết. Nếu không đi đại tiện, bứt rứt, phát sốt, bắt mạch thấy hơi thực (mạch hơi mạnh, đầy), sốt tăng gấp bội, đến giờ Thân chiều (khoảng 3–5 giờ chiều) thì vật vã bứt rứt, không ăn, ăn vào thì nói mê sảng, đến đêm thì khỏi (?), nên dùng Đại thừa khí thang làm chủ. Đó là nhiệt ở bên trong, kết lại ở bàng quang. (Bài thuốc xem ở thiên bệnh kính.)

 Sau sinh bị cảm phong kéo dài mấy chục ngày không khỏi, đầu hơi đau, sợ lạnh, thỉnh thoảng nóng sốt, vùng dưới tim (vùng thượng vị) tức bức, nôn khan, ra mồ hôi. Tuy đã lâu nhưng chứng dương đán (nhóm triệu chứng của bài Quế chi thang: sốt, ra mồ hôi, sợ gió, đau đầu) vẫn còn, thì có thể cho uống Dương đán thang. (Tức Quế chi thang; bài thuốc xem ở thiên hạ lợi, tức bệnh tiêu chảy, kiết lỵ.)

 Sau sinh bị trúng phong, phát sốt, mặt đỏ bừng, thở gấp mà đau đầu, dùng Trúc diệp thang làm chủ.

 Bài Trúc diệp thang: trúc diệp (lá tre) một nắm, cát căn (rễ sắn dây) ba lạng, phòng phong, cát cánh, quế chi (cành quế non), nhân sâm, cam thảo mỗi vị một lạng, phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng) một củ, nướng vùi tro, đại táo (táo đỏ) mười lăm quả, sinh khương (gừng tươi) năm lạng.

 Mười vị trên dùng một đấu nước (một đấu bằng mười thăng), sắc còn hai thăng rưỡi, chia ba lần uống ấm, đắp chăn cho ấm để ra mồ hôi. Nếu cổ gáy cứng thì dùng một củ phụ tử to, đập vỡ thành miếng bằng hạt đậu, khi sắc thuốc thì hớt bỏ bọt. Nếu nôn thì thêm nửa thăng bán hạ đã rửa.

 Phụ nữ đang thời kỳ cho con bú mà trong người hư yếu, bứt rứt rối loạn, nôn ọe, khí đi ngược lên, thì phải yên trung ích khí (làm yên ổn tỳ vị, bồi bổ khí), dùng Trúc bì đại hoàn (thuốc viên lớn; "hoàn" là thuốc viên) làm chủ.

 Bài Trúc bì đại hoàn: sinh trúc nhự (lớp vỏ tre tươi cạo ra) hai phần, thạch cao hai phần, quế chi một phần, cam thảo bảy phần, bạch vi (rễ cây bạch vi, vị thuốc mát) một phần.

 Năm vị trên tán bột, trộn với thịt quả táo viên to bằng viên đạn bắn chim, uống với nước cơm mỗi lần một viên, ban ngày ba lần, ban đêm hai lần. Có nhiệt thì tăng gấp đôi bạch vi. Bứt rứt thở gấp thì thêm một phần bá thực (hạt cây trắc bá).

 Sau sinh bị hạ lợi (tiêu chảy, kiết lỵ), người hư kiệt đến cùng cực, dùng Bạch đầu ông gia cam thảo a giao thang làm chủ.

 Bài Bạch đầu ông gia cam thảo a giao thang: bạch đầu ông (rễ cây bạch đầu ông, chữa lỵ), cam thảo, a giao (keo nấu từ da lừa, vị thuốc bổ máu) mỗi vị hai lạng; tần bì (vỏ cây tần bì), hoàng liên, bá bì (vỏ cây hoàng bá) mỗi vị ba lạng.

 Sáu vị trên dùng bảy thăng nước, sắc còn hai thăng rưỡi, cho a giao vào cho tan hết, chia ba lần uống ấm.

 Bài thuốc phụ thêm (do người đời sau chép thêm vào): Tam vật hoàng cầm thang trong sách "Thiên kim" (sách thuốc "Thiên kim yếu phương" của Tôn Tư Mạo đời Đường), chữa phụ nữ lúc sinh nở nằm ổ tự để hở người mà bị nhiễm gió. Tay chân nóng nảy khó chịu, nếu đau đầu thì cho uống Tiểu sài hồ thang; nếu đầu không đau mà chỉ bứt rứt thì dùng bài này làm chủ.

 Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị thuốc đắng mát) một lạng, khổ sâm (rễ cây khổ sâm) hai lạng, can địa hoàng (củ địa hoàng phơi khô) bốn lạng.

 Ba vị trên dùng sáu thăng nước, sắc còn hai thăng, uống ấm mỗi lần một thăng. Uống vào thường nôn ra hoặc đi ngoài ra giun.

 Nội bổ đương quy kiến trung thang (bài thuốc bổ bên trong, dựng lại tỳ vị) trong sách "Thiên kim", chữa phụ nữ sau sinh gầy yếu suy kiệt, trong bụng đau như dao đâm không dứt, thở hụt hơi, hoặc khổ vì bụng dưới co thắt, đau quặn lan ra lưng, không ăn uống được. Sau sinh một tháng, mỗi ngày uống được bốn năm thang là tốt, giúp người khỏe mạnh.

 Đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ máu) bốn lạng, quế chi ba lạng, thược dược sáu lạng, sinh khương ba lạng, cam thảo hai lạng, đại táo mười hai quả.

 Sáu vị trên dùng một đấu nước, sắc còn ba thăng, chia ba lần uống ấm, uống hết trong một ngày. Nếu hư yếu nhiều thì thêm sáu lạng di đường (kẹo mạch nha), thuốc sắc xong mới cho vào, hâm trên lửa cho kẹo tan.

 Nếu mất máu quá nhiều, băng huyết (ra máu ồ ạt đường sinh dục), chảy máu bên trong không ngừng, thì thêm sáu lạng địa hoàng, hai lạng a giao, gộp thành tám vị; thuốc sắc xong mới cho a giao vào. Nếu không có đương quy thì thay bằng xuyên khung (rễ cây xuyên khung); nếu không có gừng tươi thì thay bằng can khương (gừng khô).

 Quyển hạ

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video