Thiên 22 — Thiên 22 — Tạp bệnh phụ nữ

 Thiên thứ hai mươi hai: Mạch, chứng và cách chữa các bệnh linh tinh của phụ nữ

 Phụ nữ bị trúng phong (bệnh do cảm phải tà khí gió từ bên ngoài, thường có sốt, sợ gió, ra mồ hôi). Đến ngày thứ bảy, thứ tám lại liên tiếp lúc rét lúc nóng, phát lên theo giờ nhất định. Kinh nguyệt vừa đúng lúc ấy thì dứt. Đó là nhiệt nhập huyết thất (khí nóng của tà bệnh lọt vào huyết thất; huyết thất là nơi chứa máu, ở phụ nữ thường hiểu là tử cung). Máu ắt bị đọng kết lại, nên mới sinh ra trạng thái giống bệnh sốt rét, phát lên theo giờ. Dùng Tiểu sài hồ thang làm thuốc chủ trị (thang: thuốc sắc). (Bài thuốc xem ở thiên Nôn mửa.)

 Phụ nữ bị thương hàn (bệnh do cảm phải tà khí lạnh từ bên ngoài) mà phát sốt, kinh nguyệt vừa đúng lúc ấy thì đến. Ban ngày tỉnh táo, chiều tối thì nói mê sảng, như thể nhìn thấy ma quỷ. Đó là nhiệt nhập huyết thất. Khi chữa, đừng làm tổn hại vị khí (khí của dạ dày, tức sức tiêu hoá) và thượng nhị tiêu (hai tầng trên của tam tiêu; tam tiêu là ba tầng trên, giữa, dưới của thân mình theo y học cổ truyền, ở đây chỉ tầng ngực và tầng bụng trên). Như thế ắt tự khỏi.

 Phụ nữ bị trúng phong, phát sốt, sợ lạnh, kinh nguyệt vừa đúng lúc ấy thì đến. Được bảy, tám ngày thì hết sốt, mạch trì (mạch đập chậm), người mát và dễ chịu, nhưng ngực và hai bên sườn đầy tức, giống như chứng kết hung (tà khí đọng kết ở ngực, làm ngực đầy cứng và đau). Nếu lại nói mê sảng thì đó là nhiệt nhập huyết thất. Nên châm huyệt Kỳ môn (huyệt ở dưới ngực, khoảng giữa xương sườn thứ sáu và thứ bảy, thẳng dưới đầu vú), tuỳ chỗ tà khí đang thực (đang dồn đọng mạnh) mà châm để đuổi tà ra.

 Bệnh dương minh (giai đoạn bệnh cảm mà tà khí đã vào sâu, gây sốt cao, khát, táo bón) mà đi ngoài ra máu, nói mê sảng, đó là nhiệt nhập huyết thất. Chỉ ra mồ hôi ở đầu. Nên châm huyệt Kỳ môn, tuỳ chỗ tà khí đang thực mà châm theo phép tả (cách châm để rút tà khí ra). Hễ mồ hôi ra đều khắp người là khỏi.

 Phụ nữ thấy trong cổ họng như có miếng thịt nướng mắc lại, dùng Bán hạ hậu phác thang làm thuốc chủ trị.

 Bài Bán hạ hậu phác thang (sách Thiên kim chép là: ngực đầy, vùng dưới tim cứng; trong cổ họng vướng víu như có miếng thịt nướng, khạc không ra, nuốt không xuống).

 Bán hạ (một thăng; thăng là đơn vị đong thể tích), Hậu phác (nguyên văn ghi "nồng phác", tức vị Hậu phác) (ba lạng), Phục linh (bốn lạng), Gừng tươi (năm lạng), Lá tía tô khô (hai lạng).

 Năm vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc còn bốn thăng, chia làm bốn lần uống lúc ấm: ban ngày ba lần, ban đêm một lần.

 Phụ nữ bị tạng táo (chứng tâm thần bất an do tạng phủ thiếu âm huyết nuôi dưỡng, hay buồn bã, khóc lóc vô cớ), hay buồn rầu, muốn khóc, trông như bị thần linh nhập vào, hay ngáp và vươn vai. Dùng Cam mạch đại táo thang làm thuốc chủ trị.

 Bài Cam thảo tiểu mạch đại táo thang: Cam thảo (ba lạng), Lúa mì (một thăng), Đại táo (mười quả).

 Ba vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc còn ba thăng, uống ấm, chia làm ba lần. Bài này cũng bổ được khí của tỳ (bộ phận lo việc tiêu hoá, hấp thu theo y học cổ truyền).

 Phụ nữ nôn ra nước dãi bọt, thầy thuốc lại dùng thuốc xổ, liền thành chứng bĩ ở vùng dưới tim (vùng thượng vị bị đầy tức, bít tắc nhưng ấn vào không cứng không đau). Nên chữa chứng nôn ra nước dãi bọt trước, dùng Tiểu thanh long thang làm thuốc chủ trị. Hết nôn ra nước dãi bọt rồi mới chữa chứng bĩ, dùng Tả tâm thang làm thuốc chủ trị.

 Bài Tiểu thanh long thang (xem ở thiên Phế ung).

 Bài Tả tâm thang (xem ở thiên Kinh quý).

 Bệnh của phụ nữ là do hư yếu, do khí lạnh tích tụ, do khí bị uất kết, gây ra các chứng kinh nguyệt bế tắc, có khi kéo dài nhiều năm. Máu bị lạnh mà dồn đọng kết lại, cửa tử cung bị khí lạnh làm tổn thương, kinh lạc (các đường dẫn khí huyết trong cơ thể) bị đông đặc, cứng lại.

 Nếu bệnh ở phần trên thì nôn ra nước dãi, nước bọt, lâu ngày thành phế ung (phổi mưng mủ), thân thể gầy mòn hao tổn. Nếu bệnh ở phần giữa thì khí lạnh cuộn kết quanh rốn thành chứng hàn sán (đau bụng quặn do lạnh, đau vòng quanh rốn); hoặc hai bên sườn đau nhức, lan liền vào nội tạng; hoặc khí nóng uất kết bên trong, đau ở vùng Quan nguyên (huyệt ở bụng dưới, dưới rốn ba thốn; thốn là đơn vị đo thân người, chừng một đốt ngón tay), mạch sác (mạch đập nhanh) mà không có mụn nhọt, da dẻ khô ráp như vảy cá. Chứng này đôi khi cũng mắc ở đàn ông, không chỉ riêng ở phụ nữ. Nếu bệnh ở phần dưới thì kinh nguyệt ra nhiều (?), kỳ kinh không đều, làm cho âm hộ đau giật, bụng dưới sợ lạnh; hoặc đau lan ra lưng và cột sống, phía dưới bắt nguồn từ chỗ Khí nhai (vùng huyệt Khí xung ở hai bên bẹn), khí xông lên đau dữ dội, đầu gối và cẳng chân đau nhức bứt rứt, bỗng nhiên choáng váng tối sầm mắt, trông như chứng quyết (ngất, chân tay lạnh) hay chứng điên (động kinh, co giật); hoặc lo âu sầu thảm, buồn rầu, hay cáu giận. Những chứng ấy đều thuộc đới hạ (ở đây chỉ chung các bệnh của phụ nữ thuộc vùng dưới thắt lưng, tức bệnh phụ khoa), chứ không phải do ma quỷ thần thánh gây ra.

 Lâu ngày thì gầy gò yếu ớt, mạch hư (mạch yếu, ấn vào không có lực), phần nhiều là chứng lạnh. Ba mươi sáu loại bệnh của phụ nữ biến hoá muôn ngàn kiểu. Phải xem xét mạch để phân biệt âm dương, hư thực, và mạch khẩn (mạch căng như dây thừng xoắn), mạch huyền (mạch căng thẳng như dây đàn), rồi mới dùng kim châm, dùng thuốc, chữa cho bệnh nguy trở nên yên ổn. Tuy cùng một bệnh nhưng mạch mỗi người lại khác gốc gác. Các con phải phân biệt và ghi nhớ cho kỹ, chớ cho là không phải như vậy.

 Hỏi: Phụ nữ chừng năm mươi tuổi, bị đi ngoài (?) mấy chục ngày không dứt, cứ chiều tối là phát sốt, bụng dưới co thắt căng tức, bụng đầy, lòng bàn tay nóng bứt rứt, môi miệng khô ráo, là vì sao? Thầy đáp: Bệnh này thuộc đới hạ. Vì sao vậy? Vì người ấy từng bị sảy thai, máu ứ đọng ở bụng dưới không thoát đi được. Làm sao biết được? Vì có chứng môi miệng khô ráo nên biết vậy. Nên dùng Ôn kinh thang làm thuốc chủ trị.

 Bài Ôn kinh thang: Ngô thù du (ba lạng), Đương quy, Xuyên khung, Thược dược (mỗi vị hai lạng), Nhân sâm, Quế chi, A giao, Mẫu đơn bì (bỏ lõi), Gừng tươi, Cam thảo (mỗi vị hai lạng), Bán hạ (nửa thăng), Mạch môn đông (một thăng, bỏ lõi).

 Mười hai vị trên, dùng một đấu nước (đấu là đơn vị đong thể tích, bằng mười thăng), sắc còn ba thăng, chia làm ba lần uống lúc ấm. Bài này cũng chủ trị phụ nữ bụng dưới lạnh, lâu năm không thụ thai; đồng thời chữa băng trung (máu ra ồ ạt từ âm đạo ngoài kỳ kinh) mất máu, hoặc kinh nguyệt ra quá nhiều, hoặc đến kỳ mà kinh không ra.

 Bệnh đới hạ, kinh nguyệt ra không thông, bụng dưới đầy và đau, một tháng hành kinh hai lần, dùng Thổ qua căn tán làm thuốc chủ trị (tán: thuốc tán thành bột).

 Bài Thổ qua căn tán (cũng chủ trị chứng sưng ở vùng sinh dục (?)).

 Rễ thổ qua, Thược dược, Quế chi, Giá trùng (?) (mỗi vị ba phân; phân là đơn vị cân rất nhỏ).

 Bốn vị trên, giã thành bột, uống với rượu mỗi lần một phương thốn chủy (lượng bột vừa đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một thốn), ngày uống ba lần.

 Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay) huyền mà đại (mạch to). Huyền là dấu hiệu của sự giảm sút; đại là dấu hiệu của mạch khâu (mạch to mà rỗng giữa, ấn vào như ấn cọng hành). Giảm sút là lạnh, khâu là hư. Lạnh và hư cùng tác động lẫn nhau, gọi là mạch cách (mạch căng cứng bên ngoài mà rỗng bên trong, như ấn lên mặt trống). Ở phụ nữ thì bị sảy thai hoặc lậu hạ (máu ra rỉ rả không dứt từ âm đạo). Dùng Toàn phúc hoa thang làm thuốc chủ trị.

 Bài Toàn phúc hoa thang: Toàn phúc hoa (ba lạng), Hành (mười bốn cây), Tân giáng (vải lụa mới nhuộm màu đỏ, hoặc thuốc nhuộm đỏ dùng làm thuốc) (một ít).

 Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc còn một thăng, uống hết một lần.

 Phụ nữ bị chứng hãm kinh (khí hư không giữ được máu, kinh nguyệt rỉ xuống không ngừng), lậu hạ ra máu đen không dứt, dùng Giao khương thang làm thuốc chủ trị. (Bọn bề tôi là Lâm Ức (quan hiệu đính sách thời Tống) xét các bản đều không có bài Giao khương thang; e rằng đó chính là bài Giao ngải thang trong thiên Có thai.)

 Phụ nữ bụng dưới đầy phình lên như hình cái đôn (một loại đồ đựng thời cổ, bụng tròn phình ra), tiểu tiện hơi khó mà không khát, xảy ra sau khi sinh. Đó là nước và máu cùng kết đọng ở huyết thất. Dùng Đại hoàng cam toại thang làm thuốc chủ trị.

 Bài Đại hoàng cam toại thang: Đại hoàng (bốn lạng), Cam toại (hai lạng), A giao (hai lạng).

 Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc còn một thăng, uống hết một lần. Máu ứ sẽ ra theo đường dưới.

 Phụ nữ kinh nguyệt ra không thông, dùng Để đương thang làm thuốc chủ trị. (Bài này cũng chữa đàn ông bàng quang đầy căng, có máu ứ.)

 Bài Để đương thang: Thuỷ điệt (con đỉa) (ba mươi con, rang), Manh trùng (con mòng) (ba mươi con, rang, bỏ cánh và chân), Đào nhân (nhân hạt đào) (hai mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn), Đại hoàng (ba lạng, ngâm rượu).

 Bốn vị trên, tán thành bột, dùng năm thăng nước, sắc còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng.

 Phụ nữ kinh nguyệt bế tắc không thông, trong tử cung có khối cứng đọng lại không tan, bên trong có máu khô, ra khí hư trắng, dùng Phàn thạch hoàn làm thuốc chủ trị (hoàn: thuốc viên).

 Bài Phàn thạch hoàn: Phàn thạch (phèn chua) (ba phân, nung), Hạnh nhân (một phân).

 Hai vị trên, tán thành bột, trộn với mật ong đã luyện, viên to bằng hạt táo, nhét vào trong âm đạo. Bệnh nặng thì nhét thêm lần nữa.

 Phụ nữ bị sáu mươi hai loại bệnh phong (bệnh do tà khí gió), cùng với khí huyết trong bụng gây đau nhói như kim đâm, dùng Hồng lam hoa tửu làm thuốc chủ trị (tửu: thuốc ngâm hoặc sắc với rượu).

 Bài Hồng lam hoa tửu (ngờ rằng không phải bài thuốc của Trọng Cảnh, tức Trương Trọng Cảnh, tác giả sách này).

 Hồng lam hoa (hoa rum, tức hồng hoa) (một lạng).

 Một vị trên, dùng một thăng lớn rượu, sắc cạn còn một nửa, uống hết một nửa trong một lần; chưa đỡ thì uống tiếp.

 Phụ nữ bị các chứng đau trong bụng, dùng Đương quy thược dược tán làm thuốc chủ trị.

 Bài Đương quy thược dược tán (xem ở thiên Có thai phía trước).

 Phụ nữ đau trong bụng, dùng Tiểu kiến trung thang làm thuốc chủ trị.

 Bài Tiểu kiến trung thang (xem ở thiên Hư lao phía trước).

 Hỏi: Phụ nữ bị bệnh mà ăn uống vẫn như thường, nóng bứt rứt không nằm được, lại phải ngồi tựa mà thở, là vì sao? Thầy đáp: Bệnh này gọi là chuyển bào (bàng quang bị xoắn vặn, gây bí tiểu), không đi tiểu được, do dây treo bàng quang bị xoắn vặn nên sinh ra bệnh này. Chỉ cần làm cho tiểu tiện thông là khỏi, nên dùng Thận khí hoàn làm thuốc chủ trị.

 Bài Thận khí hoàn: Can địa hoàng (sinh địa phơi khô) (tám lạng), Thự dự (củ mài, tức hoài sơn) (bốn lạng), Sơn thù du (bốn lạng), Trạch tả (ba lạng), Phục linh (hai lạng), Mẫu đơn bì (ba lạng), Quế chi, Phụ tử (nướng, mỗi vị một lạng).

 Tám vị trên, tán thành bột, trộn với mật ong đã luyện, viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu mỗi lần mười lăm viên, tăng dần đến hai mươi lăm viên, ngày uống hai lần.

 Phụ nữ bị lạnh ở âm hộ, dùng thuốc đặt (thuốc nhét vào trong âm đạo) để làm ấm bên trong, lấy Xà sàng tử tán làm thuốc chủ trị.

 Bài Xà sàng tử tán: nhân hạt xà sàng. Một vị trên, tán thành bột, trộn với một ít bột trắng (bột gạo hoặc bột chì trắng (?)) cho đều, nặn to bằng quả táo, bọc bằng bông rồi nhét vào trong, tự khắc sẽ ấm.

 Mạch thiếu âm (mạch ở mắt cá chân trong, thuộc kinh thận) hoạt (mạch trơn tru như hạt châu lăn) mà sác, thì trong âm hộ sinh mụn lở. Trong âm hộ mụn lở ăn mòn, loét nát, thì dùng Lang nha thang rửa.

 Bài Lang nha thang: Lang nha (ba lạng).

 Một vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc còn nửa thăng. Lấy bông quấn vào đầu chiếc đũa cho to như cái kén tằm, nhúng vào nước thuốc rồi nhỏ giọt rửa trong âm hộ, ngày bốn lần.

 Khí của dạ dày thoát xuống dưới, gây chứng âm xuy (hơi thoát ra từ âm đạo thành tiếng) mà lại kêu thành tiếng liên tục. Đó là do khí của đồ ăn ứ đọng đầy thực (đường ruột bị tắc, khí không thoát theo lối thường). Dùng Cao phát tiễn (thuốc nấu bằng mỡ lợn và tóc rối) để dẫn thông.

 Bài Cao phát tiễn (xem ở thiên Hoàng đản (bệnh vàng da)).

 Bài chữa trẻ em bị cam trùng (sâu giun gây bệnh cam, ở đây chỉ chứng sâu ăn mòn răng) ăn mòn răng (ngờ rằng không phải bài thuốc của Trọng Cảnh).

 Hùng hoàng, Đình lịch. Hai vị trên, tán thành bột. Lấy mỡ lợn làm vào tháng chạp, đun chảy ra; lấy bốn, năm cành hoè, quấn bông ở đầu, nhúng mỡ rồi chấm thuốc, đem hơ nóng mà chấm đốt vào chỗ răng sâu.

 Hết quyển hạ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video