Bệnh bách hợp, bệnh hồ hoặc, bệnh âm dương độc: chứng trạng và cách chữa — thiên thứ ba
Bàn rằng: Bệnh bách hợp (một chứng bệnh tinh thần – thể chất; tên lấy theo vị thuốc chính chữa nó là củ bách hợp) là bệnh mà "trăm mạch cùng một gốc" (mọi đường mạch trong thân thể đều chung một nguồn, nên gốc rối loạn thì cả người đều mắc bệnh). Người bệnh muốn ăn mà lại không ăn được. Thường lặng lẽ không nói. Muốn nằm mà không nằm yên được, muốn đi mà không đi được. Có lúc ăn uống thấy ngon, có lúc ngửi mùi thức ăn cũng không chịu nổi. Như lạnh mà không lạnh, như nóng mà không nóng. Miệng đắng, nước tiểu đỏ. Các thứ thuốc đều không chữa được, uống thuốc vào thì nôn mửa, tiêu chảy dữ dội, như có thần linh ám vào. Hình thể bên ngoài trông như bình thường, mạch thì vi sác (mạch nhỏ yếu mà đập nhanh).
Người mỗi lần tiểu tiện lại đau đầu thì sáu mươi ngày mới khỏi. Nếu tiểu tiện không đau đầu mà người rùng mình gai lạnh như bị vẩy nước thì bốn mươi ngày khỏi. Nếu tiểu tiện thông thoải mái, chỉ thấy chóng mặt thì hai mươi ngày khỏi. Các chứng ấy có khi chưa phát bệnh đã thấy trước, có khi bệnh được bốn năm ngày mới xuất hiện, có khi bệnh hai mươi ngày hoặc một tháng mới hơi lộ ra. Tuỳ theo từng chứng mà chữa.
Bệnh bách hợp, sau khi đã dùng phép phát hãn (cho uống thuốc làm ra mồ hôi để đuổi bệnh), thì dùng Bách hợp tri mẫu thang làm bài chủ trị.
Bài Bách hợp tri mẫu thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống): bách hợp (củ hoa bách hợp, tức một loại củ hoa loa kèn) bảy củ, bẻ tách từng vảy; tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu, vị thuốc mát) ba lạng (lạng: đơn vị cân thời Hán, khoảng 15 gam), thái nhỏ.
Cách làm: trước hết rửa bách hợp bằng nước, ngâm một đêm, đến khi bọt trắng nổi lên thì chắt bỏ nước ấy. Lại lấy hai thăng (thăng: đơn vị dung tích thời Hán, khoảng 200 ml) nước suối sắc còn một thăng, bỏ bã. Riêng lấy hai thăng nước suối sắc tri mẫu, còn một thăng, bỏ bã. Sau đó trộn chung hai nước lại sắc tiếp còn một thăng năm hợp (hợp: một phần mười thăng), chia làm hai lần uống ấm.
Bệnh bách hợp, sau khi đã dùng phép hạ (cho uống thuốc tẩy xổ cho đi ngoài), thì dùng Hoạt thạch đại giả thang làm bài chủ trị.
Bài Hoạt thạch đại giả thang: bách hợp bảy củ, bẻ tách vảy; hoạt thạch (một loại đá khoáng mềm, tức đá tan/talc) ba lạng, đập vụn, bọc vải bông; đại giả thạch (một loại quặng sắt màu đỏ nâu) một cục to bằng viên đạn bắn chim, đập vụn, bọc vải bông.
Cách làm: trước hết rửa bách hợp bằng nước, ngâm một đêm, đến khi bọt trắng nổi lên thì chắt bỏ nước ấy. Lại lấy hai thăng nước suối sắc còn một thăng, bỏ bã. Riêng lấy hai thăng nước suối sắc hoạt thạch và đại giả thạch, còn một thăng, bỏ bã. Sau đó trộn chung lại, sắc lần nữa còn một thăng năm hợp, chia ra uống ấm.
Bệnh bách hợp, sau khi đã dùng phép thổ (cho uống thuốc gây nôn để tống bệnh ra), thì dùng bài dưới đây làm bài chủ trị.
Bài Bách hợp kê tử thang: bách hợp bảy củ, bẻ tách vảy; lòng đỏ trứng gà một quả (nguyên văn ghi "bảy quả", các bản khác chép một quả (?)).
Cách làm: trước hết rửa bách hợp bằng nước, ngâm một đêm, đến khi bọt trắng nổi lên thì chắt bỏ nước ấy. Lại lấy hai thăng nước suối sắc còn một thăng, bỏ bã, cho lòng đỏ trứng vào, khuấy đều, đun còn chừng năm phần (?), uống ấm.
Bệnh bách hợp, chưa qua các phép thổ, hạ, phát hãn, bệnh trạng vẫn như lúc đầu, thì dùng Bách hợp địa hoàng thang làm bài chủ trị.
Bài Bách hợp địa hoàng thang: bách hợp bảy củ, bẻ tách vảy; nước ép củ sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi, vị thuốc mát, bổ huyết) một thăng.
Cách làm: rửa bách hợp bằng nước, ngâm một đêm, đến khi bọt trắng nổi lên thì chắt bỏ nước ấy. Lại lấy hai thăng nước suối sắc còn một thăng, bỏ bã, cho nước ép địa hoàng vào, sắc còn một thăng năm hợp, chia hai lần uống ấm. Uống thấy trúng bệnh rồi thì thôi, không uống thêm. Phân thường sẽ đen như sơn mài.
Bệnh bách hợp, một tháng không khỏi, chuyển thành chứng khát, thì dùng bài Bách hợp tẩy phương (bài nước tắm bách hợp) làm bài chủ trị.
Bài Bách hợp tẩy phương: lấy một thăng bách hợp, ngâm trong một đấu nước (đấu: bằng mười thăng) qua một đêm, dùng nước ấy tắm rửa thân mình. Tắm xong thì ăn bánh bột nấu chín, không dùng muối và đậu xị (đậu nành lên men muối).
Bệnh bách hợp mà khát không khỏi, thì dùng Quát lâu mẫu lệ tán làm bài chủ trị.
Bài Quát lâu mẫu lệ tán (tán: thuốc tán thành bột): rễ quát lâu (rễ cây qua lâu, còn gọi thiên hoa phấn, vị thuốc chữa khát), mẫu lệ (vỏ con hàu) rang khô; hai vị lượng bằng nhau.
Cách làm: tán thành bột mịn, uống với nước cháo loãng mỗi lần một phương thốn chuỷ (thìa đong thuốc có mặt vuông mỗi cạnh một tấc, lượng bột vừa đầy mặt thìa mà không rơi, khoảng vài gam), ngày uống ba lần.
Bệnh bách hợp chuyển sang phát sốt (có bản chép: phát rét sốt), thì dùng Bách hợp hoạt thạch tán làm bài chủ trị.
Bài Bách hợp hoạt thạch tán: bách hợp một lạng, nướng; hoạt thạch ba lạng.
Cách làm: tán thành bột, uống với nước cháo loãng mỗi lần một phương thốn chuỷ, ngày uống ba lần. Khi thấy hơi đi tiêu lỏng thì ngừng thuốc, cơn sốt sẽ lui.
Bệnh bách hợp, nếu biểu hiện thiên về âm (các dấu hiệu lạnh, trầm, suy yếu) thì dùng phép thuộc dương (làm ấm, nâng dương khí) để cứu; nếu biểu hiện thiên về dương (các dấu hiệu nóng, nhiệt) thì dùng phép thuộc âm (làm mát, bổ âm dịch) để cứu. Thấy chứng dương mà lại đánh vào âm, rồi lại còn cho ra mồ hôi, đó là chữa nghịch (chữa trái phép, làm bệnh nặng thêm). Thấy chứng âm mà lại đánh vào dương, rồi lại còn cho tẩy xổ, đó cũng là chữa nghịch.
Bệnh hồ hoặc (một chứng bệnh gây lở loét ở họng và ở vùng kín, hậu môn, kèm rối loạn tinh thần; tên gọi theo hai vị trí lở): hình trạng giống bệnh thương hàn (bệnh cảm do khí lạnh từ ngoài xâm nhập, có sốt, rét), người lặng lẽ muốn ngủ mà mắt không nhắm được, nằm hay dậy đều không yên. Lở loét ở họng gọi là "hoặc", lở loét ở vùng kín gọi là "hồ". Không muốn ăn uống, ghét ngửi mùi thức ăn. Mặt và mắt lúc đỏ, lúc đen, lúc trắng. Lở loét ở phần trên thì tiếng nói khàn (có bản chép là "khản tiếng"), dùng Cam thảo tả tâm thang làm bài chủ trị.
Bài Cam thảo tả tâm thang (tả tâm: làm tan khí uất, nhiệt bĩ ở vùng dưới tim, tức vùng thượng vị): cam thảo bốn lạng; hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng mát), nhân sâm, can khương (gừng khô) mỗi thứ ba lạng; hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị rất đắng, mát) một lạng; đại táo (táo tàu đỏ) mười hai quả; bán hạ (củ cây bán hạ, chữa nôn, tiêu đờm) nửa thăng.
Bảy vị trên, dùng một đấu nước sắc còn sáu thăng, bỏ bã, lại đun cô tiếp, mỗi lần uống ấm một thăng, ngày uống ba lần.
Lở loét ở phần dưới thì cổ họng khô, dùng nước Khổ sâm thang để rửa.
Bài Khổ sâm thang: một thăng khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị đắng, mát, sát trùng), dùng một đấu nước sắc còn bảy thăng, bỏ bã. Dùng xông hơi và rửa, ngày ba lần.
Lở loét ở hậu môn thì dùng hùng hoàng để xông.
Hùng hoàng (một loại khoáng chất màu vàng cam, có độc, dùng ngoài để sát trùng): một vị ấy, tán thành bột, lấy hai miếng ngói ống úp vào nhau, đốt thuốc rồi hướng khói về hậu môn mà xông. (Sách "Mạch kinh" – sách về mạch học của Vương Thúc Hoà đời Tấn – nói: Người bệnh có khi theo đường hô hấp mà lở loét lên họng, có khi từ hạ tiêu (phần dưới của thân mình, vùng bụng dưới) mà lở loét xuống hậu môn và vùng kín.
Lở loét ở trên là "hoặc", lở loét ở dưới là "hồ". Người mắc bệnh hồ hoặc dùng Trư linh tán (bài thuốc bột có trư linh – một loại nấm mọc ở rễ cây, có tác dụng lợi tiểu) làm bài chủ trị.)
Người bệnh mạch sác (mạch đập nhanh), không sốt, hơi bứt rứt, lặng lẽ chỉ muốn nằm, ra mồ hôi. Mới mắc ba bốn ngày thì mắt đỏ như mắt chim cưu (chim tu hú, gáy cũng đỏ mắt); bảy tám ngày thì bốn khoé mắt (?) thâm đen. Nếu ăn được thì mủ đã thành. Dùng Xích tiểu đậu đương quy tán làm bài chủ trị.
Bài Xích tiểu đậu đương quy tán: xích tiểu đậu (đậu đỏ hạt nhỏ) ba thăng, ngâm cho nảy mầm rồi phơi khô; đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ và hoạt huyết). Hai vị trên giã thành bột, uống với tương thuỷ (nước cơm hoặc nước gạo để lên men cho chua) mỗi lần một phương thốn chuỷ, ngày uống ba lần.
Bệnh dương độc (một loại bệnh do độc tà phát ra, thể nóng): mặt đỏ, nổi những mảng lốm đốm như hoa văn trên gấm, cổ họng đau, khạc nhổ ra mủ lẫn máu. Trong năm ngày còn chữa được, quá bảy ngày thì không chữa được nữa. Dùng Thăng ma miết giáp thang làm bài chủ trị.
Bệnh âm độc (cũng là bệnh do độc tà, thể lạnh, ứ trệ): mặt và mắt xanh tím, mình đau như bị đánh bằng gậy, cổ họng đau. Trong năm ngày còn chữa được, quá bảy ngày thì không chữa được nữa. Dùng Thăng ma miết giáp thang bỏ bớt hùng hoàng và thục tiêu làm bài chủ trị.
Bài Thăng ma miết giáp thang: thăng ma (thân rễ cây thăng ma, vị thuốc giải độc, làm thấu ban) hai lạng; đương quy một lạng; thục tiêu (hạt tiêu đất Thục, tức hoa tiêu Tứ Xuyên) một lạng, rang cho ra hết dầu và hơi ẩm; cam thảo hai lạng; miết giáp (mai con ba ba) một miếng to bằng ngón tay, nướng; hùng hoàng nửa lạng, nghiền mịn.
Sáu vị trên, dùng bốn thăng nước sắc còn một thăng, uống hết một lần. Người già và trẻ nhỏ thì chia hai lần uống. Uống để cho ra mồ hôi.
(Sách "Trửu hậu" – tức "Trửu hậu bị cấp phương" của Cát Hồng đời Tấn – và sách "Thiên kim phương" – của Tôn Tư Mạc đời Đường – chép: bệnh dương độc dùng Thăng ma thang, không có miết giáp mà có quế; bệnh âm độc dùng Cam thảo thang, không có hùng hoàng.)
Hết quyển thượng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video