Thiên 5 — Thiên 5 — Trúng phong và lịch tiết

 Thiên thứ năm: Mạch, chứng và cách chữa bệnh trúng phong và bệnh lịch tiết

Trúng phong: bị tà khí gió xâm nhập vào người, gây liệt nửa người, méo miệng, nói khó, có khi hôn mê; gần giống tai biến mạch máu não. Lịch tiết: bệnh đau lần lượt khắp các khớp, khớp sưng, khó co duỗi; gần giống viêm khớp, thấp khớp.

 Bệnh do phong (yếu tố gây bệnh ví như gió, xâm nhập từ ngoài vào) gây ra thì thường liệt nửa người. Nếu chỉ một cánh tay không cử động được, đó là chứng tý (khí huyết bị bế tắc, gây đau, tê, khó cử động).

Mạch vi (rất nhỏ, rất yếu) mà sác (đập nhanh) là do trúng phong gây nên.

 Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía ngón cái) phù (mạch nổi, ấn nhẹ đã thấy) mà khẩn (mạch căng, như sợi dây thừng xoắn chặt). Khẩn là có hàn (lạnh), phù là hư (cơ thể yếu kém). Hàn và hư cùng giằng co nhau, tà khí (yếu tố gây bệnh) còn ở ngoài da.

Mạch phù là huyết hư (máu thiếu). Lạc mạch (các mạch nhánh nhỏ tỏa khắp thân) trống rỗng, tặc tà (tà khí độc hại) không thoát ra được, nên dừng lại ở bên trái hoặc bên phải. Bên bị tà khí thì cơ lại chùng lỏng, bên chính khí (khí lành của cơ thể) thì co căng. Bên lành kéo lệch bên bệnh, nên miệng méo mắt lệch, không cử động được.

Tà ở lạc mạch thì da thịt tê dại, không biết đau ngứa. Tà ở kinh mạch (các đường mạch chính chạy dọc thân) thì thân thể nặng nề, không nhấc nổi. Tà vào phủ (các tạng rỗng như dạ dày, ruột, túi mật, bàng quang) thì không nhận ra người. Tà vào tạng (các tạng đặc như tim, gan, tỳ, phổi, thận) thì lưỡi cứng khó nói, miệng chảy dãi.

 Hầu thị hắc tán (thuốc bột đen của họ Hầu): chữa đại phong (trúng phong nặng), tay chân nặng nề bứt rứt, trong lòng sợ lạnh, khí huyết không đủ. (Sách Ngoại đài bí yếu dùng bài này chữa phong điên, tức chứng điên, động kinh do phong.)

 Cúc hoa (hoa cúc) 40 phân (phân: đơn vị khối lượng thời xưa; ở đây chủ yếu cho biết tỉ lệ phối hợp giữa các vị). Bạch truật 10 phân. Tế tân 3 phân. Phục linh 3 phân. Mẫu lệ (vỏ hàu) 3 phân. Cát cánh 8 phân. Phòng phong 10 phân. Nhân sâm 3 phân. Phàn thạch (phèn chua) 3 phân. Hoàng cầm 5 phân. Đương quy 3 phân. Can khương (gừng khô) 3 phân. Xuyên khung 3 phân. Quế chi (cành quế) 3 phân.

 Mười bốn vị trên giã thành bột, uống với rượu, mỗi lần một phương thốn chủy (một thìa vuông mỗi cạnh một tấc, lấy lượng bột vừa đầy thìa, chừng vài gam), ngày uống một lần.

Hai mươi ngày đầu hòa thuốc với rượu ấm mà uống. Kiêng mọi thứ cá, thịt và tỏi. Nên thường ăn đồ nguội, uống đủ sáu mươi ngày thì thôi. Làm như vậy thuốc tích lại trong bụng, không trôi xuống. Ăn đồ nóng thì thuốc bị đẩy xuống, ăn đồ nguội thì tự nhiên giúp thêm sức thuốc.

 Mạch ở thốn khẩu trì (đập chậm) mà hoãn (chùng, mềm, không có lực). Trì là có hàn, hoãn là hư.

Vinh khí (phần khí nuôi dưỡng đi trong mạch, gắn liền với máu) hoãn là mất máu. Vệ khí (phần khí bảo vệ đi ngoài mạch, giữ ở bề mặt cơ thể) hoãn là trúng phong.

Tà khí trúng vào kinh mạch thì người ngứa ngáy, nổi mẩn ngứa (ẩn chẩn, tức mày đay). Nếu tâm khí (khí của tim) không đủ, tà khí lọt vào bên trong thì ngực đầy tức, thở hụt hơi.

 Phong dẫn thang: trừ nhiệt, chữa chứng tê liệt và động kinh.

 Đại hoàng, Can khương, Long cốt (xương động vật cổ đã hóa thạch): mỗi thứ 4 lạng (lạng: đơn vị khối lượng thời Hán, khoảng 14–15 gam). Quế chi 3 lạng. Cam thảo, Mẫu lệ: mỗi thứ 2 lạng. Hàn thủy thạch, Hoạt thạch, Xích thạch chi, Bạch thạch chi, Tử thạch anh, Thạch cao (đều là các vị khoáng chất): mỗi thứ 6 lạng.

 Mười hai vị trên giã ra, rây thô, đựng trong túi da. Mỗi lần lấy một nhúm ba ngón tay, cho vào 3 thăng (thăng: đơn vị dung tích thời Hán, khoảng 200 ml) nước tỉnh hoa thủy (nước giếng múc lúc sáng sớm), đun sôi ba lần, uống ấm một thăng.

(Bài này chữa người lớn bị phong dẫn (co giật do phong), trẻ nhỏ bị kinh giản (giật mình, co giật), mỗi ngày lên cơn vài chục lần mà thầy thuốc chữa không khỏi; đây là bài thuốc trừ nhiệt. Họ Sào (Sào Nguyên Phương, tác giả sách Chư bệnh nguyên hậu luận) nói: bệnh cước khí (?) (chữ gốc bị hỏng, theo các bản khác là "cước khí": bệnh ở chân do thấp độc, chân tê, yếu, phù, đau, nặng thì khí xông lên tim) nên dùng Phong dẫn thang.)

 Phòng kỷ địa hoàng thang: chữa bệnh có dáng như điên cuồng, đi lại càn rỡ, nói lảm nhảm một mình không dứt, không sốt, không rét, mạch phù.

 Phòng kỷ 1 phân. Quế chi 3 phân. Phòng phong 3 phân. Cam thảo 1 phân.

 Bốn vị trên ngâm trong một chén rượu qua một đêm, vắt lấy nước.

Lấy 2 cân (cân: khoảng 220–250 gam thời Hán) sinh địa hoàng, giã giập (phủ trở: xưa nhai hoặc đập vụn vị thuốc thành miếng nhỏ), đem hấp lâu bằng thời gian thổi chín một đấu gạo (đấu: bằng 10 thăng). Dùng đồ bằng đồng đựng nước thuốc đã vắt lúc trước, rồi vắt tiếp lấy nước địa hoàng, trộn đều, chia uống hai lần.

 Đầu phong ma tán (thuốc bột xoa chữa đau đầu do phong): Đại phụ tử 1 củ, bào (vùi tro nóng hoặc nướng cho bớt độc). Muối lượng bằng phụ tử.

 Hai vị trên tán thành bột. Gội đầu xong, lấy một phương thốn chủy thuốc xoa lên chỗ đau, cho sức thuốc thấm vào.

 Mạch ở thốn khẩu trầm (mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy) mà nhược (yếu, mềm). Trầm chủ về xương, nhược chủ về gân. Trầm thuộc thận, nhược thuộc can (gan).

Người đang ra mồ hôi mà xuống nước, nước lạnh như làm hại đến tâm, các khớp chảy ra mồ hôi vàng, nên gọi là lịch tiết.

 Mạch phu dương (chỗ bắt mạch ở mu bàn chân, phản ánh tình trạng dạ dày) phù mà hoạt (mạch trơn, lăn dưới tay như hạt châu). Hoạt là cốc khí (khí sinh ra từ đồ ăn) thừa thịnh, phù thì mồ hôi tự ra.

 Mạch thiếu âm (chỗ bắt mạch phía sau mắt cá trong, phản ánh tình trạng thận) phù mà nhược. Nhược là máu không đủ, phù là có phong. Phong và huyết giằng co nhau thì đau như bị giật, bị kéo.

 Người béo mà mạch sáp (đi rít, không trơn tru) và nhỏ, thở hụt hơi, mồ hôi tự ra, các khớp đau, không co duỗi được: đều do uống rượu, ra mồ hôi rồi đứng hứng gió mà thành.

 Các khớp tay chân đau nhức, khớp sưng to mà người gầy rộc (?), chân sưng phù như sắp rời ra, đầu choáng váng, thở hụt hơi, nôn nao muốn nôn: dùng Quế chi thược dược tri mẫu thang làm chủ.

 Bài Quế chi thược dược tri mẫu thang: Quế chi 4 lạng. Thược dược 3 lạng. Cam thảo 2 lạng. Ma hoàng 2 lạng. Sinh khương (gừng tươi) 5 lạng. Bạch truật 5 lạng. Tri mẫu 4 lạng.

 Phòng phong 4 lạng. Phụ tử 2 lạng, bào.

 Chín vị trên nấu với 7 thăng nước, còn 2 thăng thì lấy ra, mỗi lần uống ấm 7 hợp (hợp: một phần mười thăng, khoảng 20 ml), ngày uống ba lần.

 Ăn nhiều vị chua thì hại gân, gân bị hại thì chùng lỏng, gọi là "tiết". Ăn nhiều vị mặn thì hại xương, xương bị hại thì teo yếu, gọi là "khô". Khô và tiết cùng giằng co nhau, gọi là "đoạn tiết".

Vinh khí không lưu thông thì vệ khí cũng không thể tự đi một mình. Vinh khí và vệ khí đều suy yếu, tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới của thân, lo việc vận hành khí và nước trong người) không còn gì để điều khiển. Tứ chi bị cắt đứt nguồn nuôi dưỡng, thân thể gầy mòn.

Riêng hai bàn chân sưng to, ra mồ hôi vàng, ống chân lạnh. Nếu lại phát sốt thì đó là bệnh lịch tiết.

 Bệnh lịch tiết, các khớp không co duỗi được, đau nhức: dùng Ô đầu thang làm chủ.

 Bài Ô đầu thang: chữa cước khí (?) đau nhức, không co duỗi được.

 Ma hoàng, Thược dược, Hoàng kỳ: mỗi thứ 3 lạng. Cam thảo, chích (tẩm mật rồi sao). Xuyên ô 5 củ, giã giập, nấu với 2 thăng mật ong còn 1 thăng thì vớt ô đầu ra.

 Trong năm vị trên, đem bốn vị kia giã giập, nấu với 3 thăng nước còn 1 thăng, bỏ bã. Cho nước thuốc vào chỗ mật đã nấu ô đầu, nấu tiếp. Mỗi lần uống 7 hợp; nếu chưa thấy công hiệu thì uống hết chỗ còn lại.

 Phàn thạch thang: chữa cước khí (?) xông lên tim.

 Phàn thạch 2 lạng.

 Một vị trên, đun với 1 đấu 5 thăng tương thủy (nước cơm hoặc nước gạo để lên men chua), sôi ba đến năm lần, đem ngâm chân thì rất tốt.

 Phụ phương (các bài thuốc chép thêm vào sau): Tục mệnh thang, chép trong sách Cổ kim lục nghiệm. Chữa trúng phong phỉ (chứng trúng phong liệt mềm): thân thể không tự cử động được, miệng không nói được, mê man không biết đau ở chỗ nào, hoặc co rút không trở mình được.

(Họ Diêu nói: bài này giống bài Đại tục mệnh thang. Bài này còn chữa đàn bà sau khi sinh bị mất máu, và cả người già, trẻ nhỏ.)

 Ma hoàng, Quế chi, Đương quy, Nhân sâm, Thạch cao, Can khương, Cam thảo: mỗi thứ 3 lạng. Xuyên khung 1 lạng. Hạnh nhân 40 hạt.

 Chín vị trên nấu với 1 đấu nước, còn 4 thăng, mỗi lần uống ấm 1 thăng, cho ra mồ hôi ít. Đắp áo chăn mỏng lên lưng, tựa ghế mà ngồi, ra mồ hôi thì khỏi. Nếu không ra mồ hôi thì uống tiếp. Không phải kiêng gì, chỉ chớ ngồi chỗ có gió.

Bài này cũng chữa người chỉ nằm sấp được mà không nằm ngửa được, ho nghịch, khí xông ngược lên, mặt và mắt sưng phù.

 Tam hoàng thang, chép trong sách Thiên kim (Thiên kim yếu phương của Tôn Tư Mạo): chữa trúng phong, tay chân co rút, khắp các khớp đau nhức, bứt rứt nóng nảy, trong lòng rối loạn, sợ lạnh, nhiều ngày không muốn ăn uống.

 Ma hoàng 5 phân. Độc hoạt 4 phân. Tế tân 2 phân. Hoàng kỳ 2 phân. Hoàng cầm 3 phân.

 Năm vị trên nấu với 6 thăng nước còn 2 thăng, chia ba lần uống ấm. Uống lần đầu ra mồ hôi ít, lần thứ hai ra mồ hôi nhiều.

Trong tim nóng thì thêm Đại hoàng 2 phân. Bụng đầy thì thêm Chỉ thực 1 quả. Khí nghịch lên thì thêm Nhân sâm 3 phân. Hồi hộp, tim đập mạnh thì thêm Mẫu lệ 3 phân. Khát thì thêm Qua lâu căn (rễ cây qua lâu) 3 phân. Trước đó đã có chứng lạnh thì thêm Phụ tử 1 củ.

 Truật phụ thang, chép trong sách Cận hiệu phương: chữa phong hư (người hư yếu lại bị phong), đầu nặng, choáng váng, khổ sở cùng cực, ăn không biết mùi vị. Bài này làm ấm da thịt, bổ trung (bồi bổ tỳ vị, tức bộ máy tiêu hóa ở giữa thân), thêm tinh khí.

 Bạch truật 2 lạng. Phụ tử 1 củ rưỡi, bào, bỏ vỏ. Cam thảo 1 lạng, chích.

 Ba vị trên thái nhỏ (?). Mỗi lần lấy 5 tiền chủy (lượng thuốc bột phủ kín một đồng tiền, nhân lên năm lần), thêm gừng 5 lát, táo 1 quả, nước một chén rưỡi, sắc còn bảy phần, bỏ bã, uống ấm.

 Bát vị hoàn của họ Thôi: chữa cước khí (?) xông lên, bụng dưới tê dại.

 Can địa hoàng 8 lạng. Sơn thù du, Thự dự (củ mài, còn gọi hoài sơn): mỗi thứ 4 lạng. Trạch tả, Phục linh, Mẫu đơn bì: mỗi thứ 3 lạng. Quế chi, Phụ tử (bào): mỗi thứ 1 lạng.

 Tám vị trên tán thành bột, trộn với mật ong đã nấu luyện, viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống 15 viên với rượu, ngày uống hai lần.

 Việt tỳ gia truật thang, chép trong Thiên kim phương: chữa nhục cực (cơ thịt hao mòn kiệt quệ). Khi nóng thì tân dịch (các chất lỏng trong người) thoát ra ngoài, tấu lý (thớ da, lỗ chân lông) mở toang, mồ hôi ra như tháo. Bài này cũng chữa lệ phong khí (khí phong độc, gây bệnh ở da thịt) (?), hạ tiêu (vùng dưới của thân) suy, chân yếu.

 Ma hoàng 6 lạng. Thạch cao nửa cân. Sinh khương 2 lạng. Cam thảo 2 lạng. Bạch truật 4 lạng. Đại táo 15 quả.

 Sáu vị trên dùng 6 thăng nước. Nấu Ma hoàng trước, hớt bỏ bọt nổi bên trên, rồi cho các vị khác vào, nấu còn 3 thăng, chia ba lần uống ấm. Nếu sợ gió thì thêm 1 củ Phụ tử đã bào.

 Hết quyển thượng.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video