Thiên thứ sáu: Mạch, chứng và cách chữa bệnh huyết tý (chứng tê dại do khí huyết ngưng trệ, không lưu thông, làm da thịt tê bì, kém hoặc mất cảm giác) và bệnh hư lao (bệnh suy nhược kéo dài do khí, huyết, âm, dương và các tạng phủ bị hao tổn).
Hỏi: Bệnh huyết tý do đâu mà mắc phải? Thầy đáp: Người sống giàu sang, sung sướng, ít lao động thì xương yếu mà da thịt béo mập. Khi lại thêm mệt nhọc, ra mồ hôi, lúc nằm cứ trở mình không yên, rồi bị gió nhẹ thổi vào, thế là mắc bệnh.
Chỉ thấy mạch vốn vi (mạch rất nhỏ, rất yếu, ấn vào như có như không) và sáp (mạch đi rít, không trơn tru, như dao cạo trên tre). Ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, ngay sau lằn chỉ cổ tay, gọi là bộ thốn) và bộ quan (chỗ bắt mạch thứ hai, ngang mỏm xương nhô ở cổ tay) thì mạch hơi khẩn (mạch căng như sợi dây thừng bị xoắn, thường báo hiệu hàn tức lạnh, hoặc đau). Nên dùng kim châm để dẫn dương khí (phần khí ấm của cơ thể, có tác dụng thúc đẩy vận hành và bảo vệ cơ thể). Khi mạch điều hoà, hết khẩn thì bệnh khỏi.
Bệnh huyết tý: mạch ở cả phần âm lẫn phần dương (ở đây chỉ cả bộ xích lẫn bộ thốn, hoặc cả khi ấn sâu lẫn khi đặt nhẹ ngón tay) đều vi. Ở bộ thốn và bộ quan thì mạch vi, ở bộ xích (chỗ bắt mạch thứ ba, nằm phía trên bộ quan về hướng khuỷu tay) thì mạch hơi khẩn. Chứng biểu hiện bên ngoài là thân thể bất nhân (tê dại, mất cảm giác), giống như chứng phong tý (chứng tê, đau do tà khí gió xâm nhập làm khí huyết bế tắc). Bài Hoàng kỳ (?) quế chi ngũ vật thang chủ trị (là bài thuốc chính dùng để chữa).
Phương thuốc Hoàng kỳ quế chi ngũ vật thang: Hoàng kỳ ba lạng (lạng: đơn vị cân thời Hán, khoảng 15 gam ngày nay), Thược dược ba lạng, Quế chi ba lạng, Sinh khương (gừng tươi) sáu lạng, Đại táo (táo tàu) mười hai quả.
Năm vị trên, dùng sáu thăng nước (thăng: đơn vị đo dung tích thời Hán, khoảng 200 mililít), sắc lấy hai thăng, uống ấm mỗi lần bảy hợp (hợp: một phần mười thăng), ngày uống ba lần. (Một bản có thêm nhân sâm.)
Người đàn ông bề ngoài trông như người bình thường, nếu mạch đại (mạch to, rộng, đầy dưới ngón tay nhưng ấn mạnh thì không có lực) thì đó là bệnh lao (tức hư lao). Mạch cực hư (mạch hư: mạch to mà mềm, rỗng, ấn vào không có lực) cũng là bệnh lao.
Người đàn ông sắc mặt nhợt nhạt, không tươi, thì bệnh chủ về khát và vong huyết (mất máu, máu hao kiệt), đột nhiên thở gấp và tim đập hồi hộp. Mạch phù (mạch nổi, chỉ đặt nhẹ ngón tay đã thấy) là do lý hư (bên trong cơ thể suy yếu).
Người đàn ông mạch hư, trầm (mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy), huyền (mạch căng thẳng như dây đàn), không lúc rét lúc sốt, hơi thở ngắn, hụt hơi, lý cấp (trong bụng co thắt, căng rút), tiểu tiện không thông, sắc mặt trắng, thỉnh thoảng mắt hoa muốn nhắm lại, kèm chảy máu cam, bụng dưới đầy tức. Đó là do bệnh lao gây nên.
Lao đã thành bệnh thì mạch phù và đại, tay chân nóng bứt rứt khó chịu; mùa xuân, mùa hạ thì bệnh nặng thêm, mùa thu, mùa đông thì đỡ. Bộ phận sinh dục lạnh, tinh dịch tự chảy ra, chân đau mỏi, gầy teo, không đi lại được.
Người đàn ông mạch phù, nhược (mạch mềm, yếu, không có lực) mà sáp, là không có con, vì tinh khí lạnh và loãng (một bản chép là "lạnh").
Người hay bị thất tinh (tinh dịch thoát ra ngoài ý muốn, như di tinh, mộng tinh) thì bụng dưới căng cứng, co rút, đầu dương vật lạnh, mắt hoa (một bản chép là đau hốc mắt), tóc rụng. Mạch cực hư, khâu (mạch to, nổi mà giữa rỗng, như ấn lên cọng hành), trì (mạch chậm), là dấu hiệu của thanh cốc (đi ngoài phân lỏng, còn nguyên thức ăn chưa tiêu), vong huyết và thất tinh.
Nếu mạch thấy khâu, động (mạch ngắn, trơn, nhanh, nảy lên ở một chỗ như hạt đậu lăn), vi, khẩn, thì đàn ông bị thất tinh, đàn bà bị mộng giao (nằm mơ thấy giao hợp). Bài Quế chi long cốt mẫu lệ thang chủ trị.
Phương thuốc Quế chi gia long cốt mẫu lệ thang. (Sách "Tiểu phẩm" (?) nói: người hư nhược, sốt nhẹ nóng nổi ngoài da, ra mồ hôi, thì bỏ quế chi, thêm bạch vi và phụ tử mỗi thứ ba phân (phân: đơn vị cân nhỏ thời xưa), vì thế gọi là Nhị gia long cốt thang.)
Quế chi, Thược dược, Sinh khương (mỗi thứ ba lạng), Cam thảo (hai lạng), Đại táo (mười hai quả), Long cốt (xương hoá thạch của động vật cổ), Mẫu lệ (vỏ hàu) (mỗi thứ ba lạng).
Bảy vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy ba thăng, chia ra uống ấm ba lần.
Phương thuốc Thiên hùng tán (tán: thuốc dạng bột): Thiên hùng ba lạng, đem bào (vùi tro nóng hoặc nướng cho bớt độc), Bạch truật tám lạng, Quế chi sáu lạng, Long cốt ba lạng.
Bốn vị trên, giã thành bột, uống với rượu mỗi lần nửa tiền chủy (tiền chủy: lượng bột vừa phủ kín một đồng tiền thời Hán, khoảng 1,5 đến 2 gam), ngày uống ba lần. Nếu không thấy công hiệu thì tăng dần liều lên.
Người đàn ông bề ngoài như người bình thường, mạch hư, nhược, tế (mạch nhỏ như sợi chỉ), vi, thì hay bị ra mồ hôi trộm (ra mồ hôi khi ngủ, thức dậy thì hết).
Người tuổi năm, sáu mươi, mạch bệnh đại, tê dọc hai bên sống lưng. Nếu bị sôi bụng, hoặc nổi hạch mã đao (hạch nổi ở nách, hình dài như con dao lưỡi cong), hạch hiệp anh (hạch nổi dọc hai bên cổ) thì đều là do bệnh lao mà ra.
Mạch trầm, tiểu (mạch nhỏ), trì, gọi là thoát khí (dương khí hao kiệt, thoát ra ngoài). Người đó đi nhanh thì thở dốc, khò khè, tay chân lạnh ngược (lạnh từ đầu ngón tay, ngón chân lên trên), bụng đầy; nặng thì đi ngoài phân nát lỏng, ăn vào không tiêu.
Mạch huyền mà đại. Huyền là dấu hiệu giảm sút (dương khí suy giảm), đại là dấu hiệu khâu. Giảm sút là hàn (lạnh), khâu là hư. Hư và hàn chọi nhau, gọi là mạch cách (mạch bên ngoài căng cứng mà bên trong rỗng, như sờ lên mặt trống da). Đàn bà thì bị bán sản (sẩy thai, đẻ non) và lậu hạ (ra huyết rỉ rả không dứt), đàn ông thì bị vong huyết và thất tinh.
Bệnh hư lao, trong bụng co thắt, tim đập hồi hộp, chảy máu cam, trong bụng đau, mộng tinh, tay chân đau nhức, lòng bàn tay bàn chân nóng bứt rứt, họng khô miệng ráo: bài Tiểu kiến trung thang chủ trị.
Phương thuốc Tiểu kiến trung thang: Quế chi ba lạng, bỏ vỏ; Cam thảo ba lạng, chích (sao hoặc nướng, thường có tẩm mật); Đại táo mười hai quả; Thược dược sáu lạng; Sinh khương ba lạng; Giao di (mạch nha, đường mạch nha) một thăng.
Sáu vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, cho giao di vào, lại đặt lên lửa nhỏ cho tan hết, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần. (Người hay nôn không được dùng Kiến trung thang, vì thuốc có vị ngọt.)
(Sách "Thiên kim" (tức "Bị cấp thiên kim yếu phương" của Tôn Tư Mạc đời Đường) dùng để chữa đàn ông, đàn bà bị lạnh tích tụ lâu ngày, khí bị ứ trệ, hoặc sau khi ốm nặng chưa hồi phục như thường. Các biểu hiện như: tay chân nặng nề, xương thịt đau mỏi, hơi thở yếu, hít hà thiếu hơi, đi lại thì thở dốc mệt mỏi, ngực đầy, hơi thở gấp, lưng và eo cứng đau, trong lòng trống trải hồi hộp, họng khô môi ráo, mặt và thân thể kém sắc, hoặc ăn uống không biết ngon, hông sườn và bụng trướng, đầu nặng không ngẩng lên được, nằm nhiều dậy ít.
Nặng thì kéo dài nhiều năm, nhẹ thì trăm ngày, dần dần gầy yếu. Khi khí của ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận) đã cạn kiệt thì khó hồi phục như thường. Sáu bộ mạch (ba bộ thốn, quan, xích ở cả hai cổ tay) đều không đủ, hư hàn, thiếu khí, bụng dưới co rút, gầy còm, sinh ra trăm bệnh. Bài thuốc gọi là Hoàng kỳ kiến trung thang, lại có thêm nhân sâm hai lạng.)
Bệnh hư lao, trong bụng co thắt, các chứng bất túc (thiếu hụt khí, huyết, âm, dương): bài Hoàng kỳ kiến trung thang chủ trị. (Lấy bài Tiểu kiến trung thang thêm hoàng kỳ một lạng rưỡi, còn lại theo cách trên. Người hơi thở ngắn, ngực đầy thì thêm sinh khương. Bụng đầy thì bỏ đại táo, thêm phục linh một lạng rưỡi. Để chữa phế (phổi) hư tổn, bất túc, cần bổ khí thì thêm bán hạ ba lạng.)
Bệnh hư lao đau lưng, bụng dưới co rút, tiểu tiện không thông: bài Bát vị thận khí hoàn (hoàn: thuốc viên) chủ trị. (Phương thuốc xem ở thiên "Các bệnh tạp của phụ nữ".)
Bệnh hư lao, các chứng bất túc, phong khí (tà khí gió từ bên ngoài xâm nhập gây bệnh) sinh ra trăm bệnh: phương thuốc Thự dự hoàn chủ trị.
Phương thuốc Thự dự hoàn: Thự dự (củ mài, còn gọi là hoài sơn) ba mươi phân; Đương quy, Quế chi, Khúc (men thuốc, tức thần khúc), Can địa hoàng (địa hoàng khô), Đậu hoàng quyển (mầm đậu nành phơi khô) mỗi thứ mười phân; Cam thảo hai mươi tám phân; Nhân sâm bảy phân; Xuyên khung, Thược dược, Bạch truật, Mạch môn đông, Hạnh nhân mỗi thứ sáu phân; Sài hồ, Cát cánh, Phục linh mỗi thứ năm phân; A giao (keo nấu từ da lừa) bảy phân; Can khương (gừng khô) ba phân; Bạch liễm hai phân; Phòng phong sáu phân; Đại táo một trăm quả, nấu thành cao.
Hai mươi mốt vị trên, tán thành bột, trộn với mật ong đã đun cô, viên thành viên to bằng viên đạn bắn ná, lúc bụng đói uống với rượu một viên, một trăm viên là một liệu trình.
Bệnh hư lao, trong lòng bứt rứt do hư, không ngủ được: bài Toan táo thang chủ trị.
Phương thuốc Toan táo thang: Toan táo nhân (nhân hạt táo chua) hai thăng, Cam thảo một lạng, Tri mẫu hai lạng, Phục linh hai lạng, Xuyên khung hai lạng. (Bản của Thâm Sư (một thầy thuốc đời Nam Bắc triều) có thêm sinh khương hai lạng.)
Năm vị trên, dùng tám thăng nước, sắc toan táo nhân trước được sáu thăng, rồi cho các vị khác vào sắc lấy ba thăng, chia ra uống ấm ba lần.
Ngũ lao (năm loại lao tổn, thường hiểu là tổn thương do nhìn lâu, nằm lâu, ngồi lâu, đứng lâu, đi lâu; cũng có thuyết cho là lao tổn của năm tạng) hư đến cực độ, người gầy còm, bụng đầy, không ăn uống được. Có thể do ăn uống mà tổn thương, do lo âu mà tổn thương, do uống mà tổn thương, do phòng thất (sinh hoạt vợ chồng quá độ) mà tổn thương, do đói mà tổn thương, do mệt nhọc mà tổn thương, hoặc khí của kinh lạc (các đường vận hành khí huyết trong cơ thể) và vinh vệ (vinh: phần khí nuôi dưỡng đi trong mạch máu; vệ: phần khí bảo vệ đi ngoài mạch máu) bị tổn thương.
Bên trong có can huyết (máu ứ đọng, khô kết lâu ngày), da dẻ khô ráp, xù xì như vảy cá, hai mắt thâm đen. Cần làm hoà hoãn bên trong, bổ chỗ hư: bài Đại hoàng giá trùng hoàn (?) chủ trị.
Phương thuốc Đại hoàng giá trùng hoàn: Đại hoàng mười phân, đem chưng; Hoàng cầm hai lạng; Cam thảo ba lạng; Đào nhân (nhân hạt đào) một thăng; Hạnh nhân một thăng; Thược dược bốn lạng; Can địa hoàng mười lạng; Can tất (nhựa sơn khô) một lạng; Manh trùng (con mòng hút máu) một thăng; Thuỷ điệt (con đỉa) một trăm con; Tề tào (ấu trùng bọ hung) một thăng; Giá trùng (?) (con gián đất, dùng làm thuốc) nửa thăng.
Mười hai vị trên, tán thành bột, trộn với mật ong đã đun cô, viên thành viên to bằng hạt đậu nhỏ, uống với rượu mỗi lần năm viên, ngày uống ba lần.
Phương thuốc phụ thêm: Chích cam thảo thang trong sách "Thiên kim dực" (sách của Tôn Tư Mạc) (một tên khác là Phục mạch thang), chữa bệnh hư lao bất túc, ra mồ hôi mà trong người bức bối, mạch kết (mạch chậm, thỉnh thoảng ngừng một nhịp không theo quy luật), tim đập hồi hộp. Người bệnh dù vẫn đi lại như thường thì cũng không quá trăm ngày; người nguy cấp thì mười một ngày là chết.
Cam thảo bốn lạng, chích; Quế chi, Sinh khương mỗi thứ ba lạng; Mạch môn đông nửa thăng; Ma nhân (hạt gai dầu) nửa thăng; Nhân sâm, A giao mỗi thứ hai lạng; Đại táo ba mươi quả; Sinh địa hoàng (địa hoàng tươi) một cân (cân: bằng mười sáu lạng).
Chín vị trên, dùng bảy thăng rượu, tám thăng nước, sắc tám vị trước lấy ba thăng, bỏ bã, cho a giao vào cho tan hết, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.
Thát can tán trong sách "Trửu hậu" (tức "Trửu hậu bị cấp phương" của Cát Hồng đời Tấn), chữa lãnh lao (bệnh hư lao thuộc thể lạnh), lại trị chứng quỷ chú (bệnh kéo dài, hay lây lan, như lao phổi; người xưa cho là do quỷ khí gây ra) lây khắp cả nhà.
Gan rái cá một bộ, nướng khô, tán bột, uống với nước mỗi lần một phương thốn chủy (lượng bột vừa đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc thời xưa, khoảng vài gam), ngày uống ba lần.
Quyển thượng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video