Thiên thứ bảy: Mạch, chứng và cách chữa các bệnh phế nuy (phổi khô héo, suy yếu do chất dịch trong cơ thể hao cạn, sinh ho và khạc ra nước dãi, bọt), phế ung (phổi bị ung nhọt mưng mủ, ho khạc ra mủ lẫn máu), ho và thượng khí (khí đi ngược lên trên, gây thở gấp, hụt hơi, khó thở).
Hỏi: Nhiệt ở thượng tiêu (phần trên của cơ thể theo Đông y, từ cơ hoành trở lên, gồm tim và phổi) thì do ho lâu mà thành phế nuy. Bệnh phế nuy do đâu mà mắc? Thầy đáp: Có khi do ra mồ hôi nhiều, có khi do nôn mửa, có khi do tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều) làm tiểu tiện nhiều và mau. Có khi do đại tiện khó, lại bị dùng thuốc xổ mạnh làm đi ngoài lỏng. Như thế tân dịch (các chất dịch nuôi dưỡng cơ thể) bị mất nhiều lần, nên mắc bệnh.
Hỏi: Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía trong, sát xương cổ tay) sác (mạch đập nhanh), người bệnh ho, mà trong miệng lại có đờm đục, nước dãi và bọt, là vì sao? Thầy đáp: Đó là bệnh phế nuy. Nếu trong miệng khô khốc, ho thì trong ngực đau âm ỉ, mạch lại hoạt (trơn, đi qua đầu ngón tay như hạt châu lăn) và sác, thì đó là phế ung, sẽ ho khạc ra mủ và máu.
Mạch sác mà hư (yếu, ấn vào không có lực) là phế nuy. Mạch sác mà thực (mạnh, ấn vào có lực) là phế ung.
Hỏi: Người bị ho mà khí nghịch lên, bắt mạch thì làm sao biết đó là phế ung? Bệnh này sẽ có mủ và máu, khạc ra thì chết. Mạch của nó thuộc loại nào?
Thầy đáp: Mạch ở thốn khẩu vi (nhỏ, yếu, mờ, như có như không) mà sác. Vi là do phong (tà khí gió từ bên ngoài xâm vào), sác là do nhiệt. Vi thì ra mồ hôi, sác thì ố hàn (sợ lạnh). Phong trúng vào phần vệ (vệ khí: khí bảo vệ ở lớp ngoài cơ thể, nơi da lông) thì theo hơi thở ra mà không vào sâu được. Nhiệt lấn vào phần dinh (dinh khí: khí nuôi dưỡng đi trong mạch máu) thì theo hơi hít vào mà không ra được. Phong làm tổn thương da lông, nhiệt làm tổn thương huyết mạch.
Phong trú lại ở phổi thì người bệnh ho, miệng khô, thở suyễn, ngực đầy tức, họng khô mà không khát, thỉnh thoảng khạc ra bọt đục, lúc lúc lại rét run. Nhiệt đi qua chỗ nào thì máu chỗ ấy đông đọng, ứ lại, kết thành ung nhọt có mủ, khạc ra như cháo gạo. Mới chớm thì còn cứu được, mủ đã thành thì chết.
Người bị thượng khí, mặt phù sưng, thở phải nhô vai lên, mạch phù (nổi, đặt nhẹ ngón tay đã thấy) mà đại (to) thì không chữa được. Nếu lại thêm đi ngoài lỏng thì càng nặng.
Người bị thượng khí, thở suyễn mà bứt rứt, thuộc chứng phế trướng (phổi căng đầy do khí và nước ứ lại, gây ho, suyễn, khí nghịch). Bệnh sắp chuyển thành phong thủy (chứng phù thũng do tà khí gió làm nước ứ lại, phù mặt rồi phù khắp người). Làm ra mồ hôi thì khỏi.
Người bị phế nuy, khạc ra nước dãi và bọt mà không ho, không khát, thì tất đái són, tiểu tiện nhiều lần. Sở dĩ như vậy là vì phần trên (phổi) hư yếu, không chế ước được phần dưới (bàng quang). Đó là phổi bị lạnh, tất sẽ chóng mặt, nhiều nước dãi, nước bọt. Dùng Cam thảo can khương thang (thang: thuốc sắc nước để uống) để làm ấm. Nếu uống thuốc xong mà khát thì thuộc chứng tiêu khát.
Bài Cam thảo can khương thang: Cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt) 4 lạng (lạng: đơn vị khối lượng thời cổ), chích (tẩm rồi sao hoặc nướng); Can khương (gừng khô) 2 lạng, bào (nướng hoặc sao cho cháy xém bên ngoài).
Các vị trên thái nhỏ, dùng 3 thăng nước (thăng: đơn vị dung tích thời cổ, thời Hán khoảng 200 ml), sắc còn 1 thăng 5 hợp (hợp: một phần mười thăng), bỏ bã, chia làm hai lần, uống ấm.
Ho mà khí nghịch lên, trong họng có tiếng khò khè như ếch kêu, thì dùng Xạ can ma hoàng thang làm bài chủ trị (bài thuốc chính để chữa chứng ấy).
Bài Xạ can ma hoàng thang: Xạ can (rễ cây rẻ quạt) 13 củ (một cách khác dùng 3 lạng); Ma hoàng (thân cây ma hoàng, thuốc làm ra mồ hôi, bình suyễn) 4 lạng; Sinh khương (gừng tươi) 4 lạng; Tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm), Tử uyển (rễ cây tử uyển, thuốc trị ho), Khoản đông hoa (nụ hoa khoản đông, thuốc trị ho), mỗi vị 3 lạng; Ngũ vị tử (quả ngũ vị) nửa thăng; Đại táo (táo tàu) 7 quả; Bán hạ (củ bán hạ, thuốc trừ đờm; chọn củ to, rửa sạch) 8 củ (một cách khác dùng nửa thăng).
Chín vị trên, dùng 1 đấu 2 thăng nước (đấu: bằng mười thăng). Sắc ma hoàng trước cho sôi hai dạo, hớt bỏ bọt ở trên, rồi cho các vị thuốc khác vào, sắc còn 3 thăng, chia làm ba lần, uống ấm.
Ho mà khí nghịch lên, thường xuyên khạc đờm đục, chỉ ngồi được mà không nằm ngủ được, thì dùng Tạo giáp hoàn làm bài chủ trị.
Bài Tạo giáp hoàn (hoàn: thuốc viên): Tạo giáp (quả bồ kết) 8 lạng, cạo bỏ vỏ, tẩm tô (mỡ sữa) rồi nướng.
Một vị trên, tán thành bột, luyện với mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Lấy cao táo hòa với nước nóng, uống 3 viên mỗi lần, ngày uống 3 lần, đêm 1 lần.
Ho mà mạch phù thì dùng Hậu phác ma hoàng thang làm bài chủ trị (nguyên văn chép là "nùng phác", tức vị Hậu phác).
Bài Hậu phác ma hoàng thang: Hậu phác (vỏ cây hậu phác, thuốc hành khí, trừ đầy) 5 lạng; Ma hoàng 4 lạng; Thạch cao (khoáng chất thạch cao, thuốc thanh nhiệt) một cục to bằng quả trứng gà; Hạnh nhân (nhân hạt mơ) nửa thăng; Bán hạ nửa thăng; Can khương 2 lạng; Tế tân 2 lạng; Tiểu mạch (hạt lúa mì) 1 thăng; Ngũ vị tử nửa thăng.
Chín vị trên, dùng 1 đấu 2 thăng nước. Nấu tiểu mạch trước cho chín, bỏ bã, cho các vị thuốc khác vào, sắc còn 3 thăng. Uống ấm mỗi lần 1 thăng, ngày uống 3 lần.
Mạch trầm (chìm, phải ấn sâu mới thấy) thì dùng Trạch tất thang làm bài chủ trị.
Bài Trạch tất thang: Bán hạ nửa thăng; Tử sâm (rễ cây tử sâm; một bản ghi là Tử uyển) 5 lạng; Trạch tất (cây trạch tất, thuốc lợi thủy, tiêu đờm) 3 cân (cân: bằng mười sáu lạng), dùng 5 đấu nước sông chảy về hướng đông sắc còn 1 đấu 5 thăng; Sinh khương 5 lạng; Bạch tiền (rễ cây bạch tiền, thuốc giáng khí, trừ đờm) 5 lạng; Cam thảo, Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, thuốc thanh nhiệt), Nhân sâm, Quế chi (cành non cây quế), mỗi vị 3 lạng.
Chín vị trên, thái nhỏ, cho vào nước sắc trạch tất, sắc còn 5 thăng. Uống ấm mỗi lần 5 hợp, đến đêm thì uống hết.
Hỏa nghịch (nhiệt bốc ngược lên) gây thượng khí, họng và cổ họng không thông lợi, cần chặn khí nghịch và đưa khí xuống, thì dùng Mạch môn đông thang làm bài chủ trị.
Bài Mạch môn đông thang: Mạch môn đông (củ cây mạch môn, thuốc bổ âm, nhuận phổi) 7 thăng; Bán hạ 1 thăng; Nhân sâm 2 lạng; Cam thảo 2 lạng; Ngạnh mễ (gạo tẻ) 3 hợp; Đại táo 12 quả.
Sáu vị trên, dùng 1 đấu 2 thăng nước, sắc còn 6 thăng. Uống ấm mỗi lần 1 thăng, ngày uống 3 lần, đêm 1 lần.
Người bị phế ung, thở suyễn không nằm được, thì dùng Đình lịch đại táo tả phế thang (tả phế: rút bớt, đẩy tà khí và nước ứ đọng ra khỏi phổi) làm bài chủ trị.
Bài Đình lịch đại táo tả phế thang: Đình lịch (hạt cây đình lịch, thuốc tả phổi, lợi thủy), rang cho vàng, giã làm viên to bằng viên đạn bắn ná; Đại táo 12 quả.
Các vị trên, trước dùng 3 thăng nước nấu táo còn 2 thăng, vớt bỏ táo, cho đình lịch vào, sắc còn 1 thăng, uống hết một lần.
Ho mà ngực đầy tức, rét run, mạch sác, họng khô mà không khát, thỉnh thoảng khạc ra đờm đục mùi tanh hôi, lâu dần khạc ra mủ như cháo gạo, đó là phế ung, dùng Cát cánh thang làm bài chủ trị.
Bài Cát cánh thang (cũng chữa được chứng huyết tý: tê bại do máu lưu thông bị bế tắc).
Cát cánh (rễ cây cát cánh, thuốc tuyên phế, trừ đờm, bài mủ) 1 lạng; Cam thảo 2 lạng.
Hai vị trên, dùng 3 thăng nước, sắc còn 1 thăng, chia làm hai lần, uống ấm. Uống xong sẽ khạc ra mủ và máu.
Ho mà khí nghịch lên, đó là phế trướng. Người bệnh thở suyễn, mắt lồi ra như sắp rơi khỏi hốc, mạch phù mà đại, thì dùng Việt tỳ gia bán hạ thang làm bài chủ trị.
Bài Việt tỳ gia bán hạ thang: Ma hoàng 6 lạng; Thạch cao nửa thăng; Sinh khương 3 lạng; Đại táo 15 quả; Cam thảo 2 lạng; Bán hạ nửa thăng.
Sáu vị trên, dùng 6 thăng nước. Sắc ma hoàng trước, hớt bỏ bọt ở trên, cho các vị thuốc khác vào, sắc còn 3 thăng, chia làm ba lần, uống ấm.
Người bị phế trướng, ho mà khí nghịch lên, bứt rứt vật vã mà thở suyễn, mạch phù, là vì ở tâm hạ (vùng dưới tim, tức vùng trên rốn dưới mỏ ác) có nước ứ đọng. Dùng Tiểu thanh long gia thạch cao thang làm bài chủ trị.
Bài Tiểu thanh long gia thạch cao thang (sách Thiên Kim, tức Thiên Kim Yếu Phương của Tôn Tư Mạc đời Đường, ghi chứng và cách chữa giống như vậy, ngoài ra còn có thêm chứng đau dưới sườn lan lên khuyết bồn, tức hõm trên xương đòn).
Ma hoàng, Thược dược (rễ cây thược dược), Quế chi, Tế tân, Cam thảo, Can khương, mỗi vị 3 lạng; Ngũ vị tử, Bán hạ, mỗi vị nửa thăng; Thạch cao 2 lạng.
Chín vị trên, dùng 1 đấu nước. Sắc ma hoàng trước, hớt bỏ bọt ở trên, cho các vị thuốc khác vào, sắc còn 3 thăng. Người khỏe uống mỗi lần 1 thăng, người gầy yếu thì giảm bớt, ngày uống 3 lần. Trẻ nhỏ uống mỗi lần 4 hợp.
Phụ phương (các bài thuốc chép thêm vào): Bài Chích cam thảo thang trong sách Ngoại Đài (tức Ngoại Đài Bí Yếu của Vương Đảo đời Đường), chữa phế nuy nhiều nước dãi, nước bọt, trong lòng nôn nao lợm giọng như muốn nôn. (Bài thuốc xem ở thiên Hư lao.)
Bài Cam thảo thang trong sách Thiên Kim: Cam thảo. Một vị trên, dùng 3 thăng nước, sắc còn một nửa, chia làm ba lần, uống ấm.
Bài Sinh khương cam thảo thang trong sách Thiên Kim: chữa phế nuy ho khạc, nước dãi và bọt ra không ngớt, họng khô mà khát.
Sinh khương 5 lạng; Nhân sâm 3 lạng; Cam thảo 4 lạng; Đại táo 15 quả.
Năm vị trên, dùng 7 thăng nước, sắc còn 3 thăng, chia làm ba lần, uống ấm.
Bài Quế chi khứ thược dược gia tạo giáp thang (bài Quế chi thang bỏ Thược dược, thêm Tạo giáp) trong sách Thiên Kim: chữa phế nuy khạc ra nước dãi và bọt.
Quế chi, Sinh khương, mỗi vị 3 lạng; Cam thảo 2 lạng; Đại táo 10 quả; Tạo giáp 1 quả, bỏ vỏ và hạt, nướng cháy.
Năm vị trên, dùng 7 thăng nước, đun lửa thật nhỏ lấy còn 3 thăng, chia làm ba lần, uống ấm.
Bài Cát cánh bạch tán (tán: thuốc bột) trong sách Ngoại Đài: chữa chứng ho mà ngực đầy tức, rét run, mạch sác, họng khô mà không khát, thỉnh thoảng khạc ra đờm đục mùi tanh hôi, lâu dần khạc ra mủ như cháo gạo, tức là phế ung.
Cát cánh, Bối mẫu (củ cây bối mẫu, thuốc trừ đờm, trị ho), mỗi vị 3 phân (phân: đơn vị khối lượng rất nhỏ, ở đây dùng để chỉ tỷ lệ giữa các vị); Ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc xổ rất mạnh) 1 phân, bỏ vỏ, rang rồi nghiền nát như mỡ.
Ba vị trên, tán thành bột. Người khỏe uống với nước nửa tiền chủy (tiền chủy: dùng đồng tiền làm thìa xúc thuốc bột, nửa tiền chủy là lượng bột phủ nửa mặt đồng tiền), người gầy yếu thì giảm bớt. Bệnh ở trên cơ hoành (lớp màng ngăn giữa ngực và bụng) thì sẽ nôn ra mủ và máu; bệnh ở dưới cơ hoành thì sẽ xổ ra theo đường đại tiện. Nếu đi ngoài nhiều không cầm được, uống một chén nước lạnh thì sẽ ngừng.
Bài Vi hành thang trong sách Thiên Kim: chữa chứng ho có sốt nhẹ, bứt rứt, đầy tức, da vùng ngực khô ráp sần sùi như vảy cá, đó là phế ung.
Vi hành (thân cây lau sậy) 2 thăng; Ý dĩ nhân (hạt bo bo) nửa thăng; Đào nhân (nhân hạt đào) 50 hạt; Qua biện (hạt bí đao) nửa thăng.
Bốn vị trên, dùng 1 đấu nước. Sắc vi hành trước còn 5 thăng, bỏ bã, cho các vị thuốc khác vào, sắc còn 2 thăng. Uống 1 thăng, rồi uống lần nữa, sẽ nôn ra thứ như mủ.
Người bị phế ung, ngực đầy trướng, toàn thân và mặt mắt phù sưng, nghẹt mũi, chảy nước mũi trong, không ngửi được mùi thơm, thối, chua, cay, ho mà khí nghịch lên, thở suyễn khò khè, ngực bị bó nghẹt, thì dùng Đình lịch đại táo tả phế thang làm bài chủ trị. (Bài thuốc xem ở trên. Ba ngày dùng một thang, có thể dùng đến ba bốn thang. Trước đó phải uống một thang Tiểu thanh long thang rồi mới dùng bài này. Bài Tiểu thanh long thang xem ở mục Ho.)
Hết quyển thượng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video