Thiên 3 — Nạp Quái Kinh

 KINH NẠP QUÁI (bài kinh đem các quẻ của Kinh Dịch gán vào từng bộ phận cơ thể để giảng phép luyện võ)

 Đầu và đỉnh đầu bắt chước quẻ Càn (quẻ tượng trưng cho trời, tính cứng mạnh, thuần dương), lấy cái ý cứng mạnh, thuần nhất, không pha tạp của nó;

 Bàn chân và đầu gối bắt chước quẻ Khôn (quẻ tượng trưng cho đất, tính mềm thuận, thuần âm), lấy cái ý đè nén vững yên, dày dặn chở đỡ muôn vật của nó.

 Đầu gồm đủ thể chất của quẻ Càn. Nó đứng đầu, cai quản toàn thân, ấy là có nghĩa của chữ "nguyên" (khởi đầu, đứng đầu; "nguyên, hanh, lợi, trinh" là bốn đức của quẻ Càn trong Kinh Dịch). Nó nâng cả khí huyết (khí và máu, tức sinh lực vận hành trong người) của toàn thân, ấy là có nghĩa của chữ "hanh" (thông suốt). Nó nên xoay chuyển mềm mại theo đối thủ, không nên cứng thẳng mà không có dáng vẻ, ấy là có nghĩa của chữ "lợi" (thuận lợi, thích nghi). Nó nên mạnh mẽ, ngay thẳng, nâng cao lên, không nên nghiêng lệch, ngả đổ, ấy là có nghĩa của chữ "trinh" (ngay chính, bền vững).

 Cúi đầu quá thấp thì mang tượng "tiềm long vật dụng" (rồng còn ẩn dưới nước, chưa nên dùng — lời của hào đầu quẻ Càn, ý là sức bị chìm lấp, chưa phát ra được). Ngửa đầu quá cao thì mắc cái hoạ "kháng long hữu hối" (rồng bay lên quá cao ắt có điều hối hận — lời của hào trên cùng quẻ Càn, ý là thái quá thì hỏng). Không ngửa, không cúi, ở đúng giữa, ngay thẳng, được đúng vị trí, tinh thần phấn phát ra ngoài, thì có thể đương đầu với đối thủ lớn.

 Ở hào Cửu nhị (hào là mỗi vạch trong sáu vạch của một quẻ; "cửu" chỉ vạch dương, "nhị" là vị trí thứ hai tính từ dưới lên) nói "kiến long tại điền" (rồng hiện ra trên cánh đồng), ở hào Cửu ngũ nói "phi long tại thiên" (rồng bay trên trời), đều có tượng "lợi kiến thiên nhân" (thuận lợi khi gặp bậc người lớn; nguyên văn Kinh Dịch là "đại nhân", ở đây chép là "thiên nhân" (?)). Dù vậy, đó chỉ là cái tượng bề ngoài, chưa phải cái nghĩa bên trong.

 Hào Cửu tứ nói: "Hoặc dược tại uyên, vô cữu" (hoặc nhảy vọt lên từ vực sâu, không có lỗi). Hiểu được lẽ sâu xa này thì có thể thấu cái nghĩa tinh vi của đỉnh đầu. Hào Cửu tứ nằm ở dưới cùng của quẻ trên và trên cùng của quẻ dưới (mỗi quẻ sáu vạch gồm hai quẻ ba vạch chồng lên nhau: ba vạch dưới là quẻ dưới, ba vạch trên là quẻ trên), nên có tượng của đỉnh đầu. Khí khắp toàn thân phải từ bên trong đỉnh đầu nhảy vọt lên, để tạo nên (?) cái thể cứng mạnh của cái đầu; chẳng phải là có được nhờ chữ "nhảy vọt" đó sao? Nhưng khí là thứ chỉ có thể nói ra mà không thể nhìn thấy, sâu kín khó lường, chẳng phải giống như vực sâu trống rỗng đó sao?

 Các hào Sơ cửu, Cửu nhị, Cửu ngũ, Thượng cửu đều lấy con rồng mà nói, riêng hào này lại nói chữ "hoặc" (có khi, chưa nhất định). Bởi vì khí của hào này, từ chỗ "ẩn" của hào Sơ cửu mà dâng lên tới chỗ lên xuống của hào Cửu ngũ, là then chốt của nổi và chìm, là sự vận hành tự nhiên của lẽ trời, không thể bám chấp mảy may vào vật gì. Chính giống như khí khắp thân từ bên trong đỉnh đầu hạ xuống một cái, rồi chân khí (khí gốc, khí tinh thuần trong người theo quan niệm luyện khí) dâng lên tới tai, sau đó hạ xuống miệng, hoá thành cam lộ (nghĩa đen là "sương ngọt", chỉ nước bọt ngọt sinh ra trong miệng khi luyện khí), hoàn toàn không có dấu vết gì để chỉ ra được.

 Công phu ở đầu, bề ngoài có tượng của hào Cửu nhị, Cửu ngũ, mà bên trong có nghĩa của hào Cửu tứ, như vậy thì có thể "không có lỗi". Nhưng còn một ý nữa: công phu loại này sâu xa vô cùng, người học phải lắng lòng thể nghiệm, thuận theo tự nhiên. Nếu nôn nóng liều lĩnh tiến bừa thì chỉ hại thân thể, có ích gì cho việc đâu. Vậy thì câu "suốt ngày gắng gỏi không nghỉ, đến tối vẫn còn thận trọng lo sợ" (lời hào Cửu tam quẻ Càn), bất kể học đạo hay học nghề, đều không thể không theo làm phép tắc.

 Bàn chân và đầu gối cần chìm lắng yên tĩnh, không nên nổi nổng nôn nóng, cho nên lấy tượng ở quẻ Khôn. Công phu của toàn thân người ta đều hoàn toàn nhờ hai chân, hai gối thu giữ lại, cũng như muôn vật khắp gầm trời đều hoàn toàn nhờ đất chở đỡ. Quẻ dưới là bàn chân, quẻ trên là đầu gối.

 Hào Sơ lục (vạch âm đầu tiên; "lục" chỉ vạch âm) nói "lý sương, kiên băng chí" (giẫm lên sương thì biết băng cứng sắp tới), lấy cái gốc của sự vững yên: khí âm ngưng tụ rèn luyện, dần dần đến chỗ bền chắc. Hào Lục nhị nói "trực, phương, đại, bất tập vô bất lợi" (thẳng, vuông, lớn, không cần tập luyện mà không gì không thuận lợi), ý nói cái gốc vững yên thì tự nhiên ngay thẳng, rộng rãi đường hoàng, không phải gắng gượng mà mọi việc trải qua đều thuận lợi.

 Hào Lục tam (nguyên văn chép "Lục chi" (?)) nói "hàm chương khả trinh, hoặc tòng vương sự, vô thành hữu chung" (giữ vẻ đẹp ở bên trong thì có thể bền chính; hoặc theo việc của vua, tuy không tự mình làm nên mà vẫn có kết quả trọn vẹn), ý nói đã giữ được cái thể ngay chính, rộng lớn ở bên trong thì bên trong có thể bền chính, tự giữ mình vững chắc, bên ngoài có thể theo việc mà phần trên (của thân) làm; tuy không tự mình thành được phương hướng riêng nhưng tự giữ được trọn vẹn đến cuối.

 Hào Lục tứ nói "quát nang, vô cữu vô dự" (thắt chặt miệng túi, không lỗi cũng không khen), ý nói công dụng của đầu gối là không được động bừa để cầu khen. Hào Lục ngũ nói "hoàng thường nguyên cát" (quần màu vàng, rất tốt lành; màu vàng là màu của chính giữa), ý nói hổ nhãn (hai chỗ lõm hai bên xương bánh chè, gọi là "mắt hổ") hướng ra ngoài, huyệt Uỷ trung (huyệt ở chính giữa nếp khoeo chân, mặt sau đầu gối) hướng vào trong, giữ được đạo trung chính rồi sau mới rất tốt lành.

 Hào Thượng lục (nguyên văn chép "Thượng thiên") nói "long chiến vu dã, kỳ huyết huyền hoàng" (rồng đánh nhau ngoài đồng, máu chảy ra màu đen màu vàng), là sợ quá thiên về âm tĩnh mà làm hại đến sự biến hoá. Cho nên âm cực thì sinh dương, tĩnh cực thì sinh động: bề ngoài tuy chìm lắng yên tĩnh nhưng chân khí bên trong từ huyệt Dũng tuyền (huyệt ở lòng bàn chân, chỗ lõm phía trước) cuồn cuộn dâng lên; dương sinh ra ở dưới các hào âm, có nghĩa của quẻ Địa Lôi Phục (quẻ "Phục" — trở lại: một vạch dương nằm dưới năm vạch âm, tượng khí dương bắt đầu hồi sinh).

 Công phu của đầu là: ngay mà không nghiêng, vươn mà không rụt, không ngửa ngược, không ngả sang bên, không cúi, không ngẩng; đó là phần công phu hiện ra bên ngoài. Còn như làm tăng phong thái, làm oai vệ dáng vẻ, phô ra uy võ, thì đều do khí làm nên. Phải tự nhìn vào huyệt Hổ khẩu (chỗ giữa ngón cái và ngón trỏ ở bàn tay) để định thế nghiêng người. Hễ hất cằm lên thì ắt trước hết mắc lỗi ngửa; nâng nhẹ vùng Giáp tích (khoảng giữa sống lưng, kẹp giữa hai bả vai) lên thì không mắc lỗi cúi thấp; phải dè chừng điều này.

 Sau hai tai, mỗi bên có một chiếc xương nhỏ (?) nhô cao, đó là huyệt Đề khí (huyệt "nâng khí"). Khi nâng khí, nhất định phải hướng thẳng lên trên, mới mong tránh được cái hại ngửa ngược hoặc ngả lệch; nhưng phải cả hai bên trái phải cùng dùng khí một lượt, nếu không, chẳng mắc lỗi ngả lệch thì ắt mắc lỗi ngửa ngược. Người học không biết chỗ mấu chốt này thì dù có công phu lớn đến đâu, chân khí ở đan điền (vùng bụng dưới, dưới rốn, nơi tụ khí theo thuật luyện khí) cũng không thể đi thẳng lên tới đỉnh đầu, lấy đâu mà có được cái tượng cứng mạnh, thuần nhất của quẻ Càn.

 Hễ ra tay một cái, liền phải nhìn vào huyệt Hổ khẩu, phía trước cằm dùng sức nâng lên ngay ngắn bằng phẳng, không hất cao cũng không gục thấp; phía sau, huyệt Giáp tích dùng sức hạ xuống. Khi chân khí từ đan điền tới, thì đi thẳng tới huyệt Đề khí, dồn sức nâng giữ lại, từ huyệt Bách hội (huyệt ở chính giữa đỉnh đầu) vòng qua Côn lôn (theo thuật luyện khí, chỉ vùng đỉnh đầu, não), xuống Minh đường (vùng giữa trán, sống mũi), đi suốt hai mắt. Khí ấy muốn đi ra mũi; lúc nó sắp thoát ra lỗ mũi thì liền hít vào đan điền. Dưới hai tai, mỗi bên ba tấc sáu phân (tấc, phân: đơn vị đo chiều dài thời xưa; một tấc bằng mười phân) gọi là Đỉnh nhãn ("mắt đỉnh"), dùng sức hướng xuống mà đỡ giữ lại, phối hợp với toàn bộ thế của cả thân. Dùng lâu tự sẽ biết chỗ kỳ diệu.

 Thân người chỉ có hai bàn chân chạm đất, xương thịt khắp người đều nhờ vào đó mà được chở đỡ. Luyện không tinh thì còn có cái hại vấp ngã, huống hồ là chẳng có chút sức nào. Hễ cất bước, phải đem hai bàn chân "luyện" (gắn chặt, dính liền) xuống đất: hai ngón chân cái dùng sức hướng vào trong, hai gót chân cũng dùng sức hướng vào trong; chỗ xương nhô cao phía sau gốc ngón chân cái là huyệt chính. Toàn thân dùng sức hướng xuống đất mà đỡ giữ lại, sao cho đầu gối có động mà bàn chân không động, như gió lay cây, rung được thân cây mà không lay được gốc rễ.

 Người đời dụng công ở đầu gối chẳng qua là đứng thì duỗi thẳng, ngồi thì co lại mà thôi. Thỉnh thoảng có một vài người hiểu được toàn cục thì công phu cũng sơ sài, đâu biết công dụng của đầu gối có sức lớn từ bốn phía. Hễ dùng bước, hai hổ nhãn phía ngoài ra sức hướng vào trong, hai hổ nhãn phía trong cũng ra sức hướng ra ngoài; hai đường gân lớn ở Uỷ trung (mặt sau đầu gối) dốc sức muốn duỗi thẳng, hai xương bánh chè lại dốc sức muốn co lại. Bốn phía giao kết với nhau, hợp sức toàn thân, vặn mạnh ra ngoài một cái, thì khí ở huyệt Dũng tuyền tự nhiên từ giữa xuyên lên.

 "Luyện" nghĩa là như keo dính vào vật, một khi đã bám thì chắc chắn không gỡ ra được; như lửa nung kim loại, một khi đã hoà làm một thì cứng chắc không tách ra được. Chỗ vi diệu trong đó có điều không thể truyền bằng lời. Người học suy ngẫm kỹ lẽ của quẻ Khôn thì tự nhiên sẽ hiểu được trong lòng. Lại nữa, mười ngón của hai bàn chân đều dùng sức bấu chặt xuống đất. Nhưng phải dùng toàn bộ thế của cả thân làm chỗ cho việc ra vào thì mới hay. Nếu có sớm muộn, trước sau (không đồng thời) thì không hợp phép.

 Khi gặp đối thủ, hễ dùng bước chân phải thì gối trái có thể hơi thẳng một chút; hễ dùng bước chân trái thì gối phải có thể hơi thẳng một chút. Tuy không nên câu nệ vào phép, nhưng cũng không được thái quá; cốt yếu là không để mất nguyên khí (khí gốc, sinh lực căn bản của cơ thể). Nhìn từ phía trước, hai gối như khép sát vào nhau; nhìn từ phía sau, xương cùng như có chỗ tựa. Thu ngực (?) hạ eo thì không mắc lỗi chúi về phía trước; gối vững, bước khép thì càng không mắc lỗi ngửa ra sau. Tóm lại lấy âm tĩnh làm chủ.

 Vai và lưng nên lỏng mềm linh hoạt, đó là nghĩa "thuận theo" của quẻ Tốn (quẻ tượng trưng cho gió, tính mềm thuận, len lỏi);

 Đũng và hông lại nên thu nâng cho chặt, phải suy ngẫm tính chất của quẻ Đoài (quẻ tượng trưng cho đầm, hồ nước).

 Vai và lưng lấy tượng ở quẻ Tốn. Quẻ Tốn có một vạch âm nằm ẩn dưới hai vạch dương, bề ngoài tuy cứng mạnh mà bên trong thực là mềm thuận. Hào Sơ lục nói "tiến thoái, lợi vũ nhân chi trinh" (tiến lui do dự, lợi cho sự bền chính của người võ), ý là hoàn toàn nhờ lấy sự mềm thuận để bổ trợ, rồi sau sức mới có tiến có lui.

 Hào Cửu tam (đúng ra là Cửu nhị (?)) nói "tốn tại sàng hạ, dụng sử vu phân nhược, cát, vô cữu" (cúi mình thuận phục ở dưới giường, dùng đông đảo thầy ghi chép việc tế lễ và thầy cúng, tốt lành, không lỗi), ý nói người biết thuận phục thì từ dưới mà động, lại có thể chất chứa lòng thành như thầy ghi chép việc tế và thầy cúng, tự nhiên có thể thông tới quỷ thần. Hào Cửu tam nói "tần tốn, lận" (thuận phục rồi lại thôi, lặp đi lặp lại, đáng tiếc), ý nói sức tiến hay lui ắt phải phát ra từ tự nhiên, không nên quá cứng, không đúng mức, chập chờn lặp đi lặp lại mà đến chỗ đáng tiếc.

 Hào Lục tứ nói "hối vong, điền hoạch tam phẩm" (hối hận mất đi, đi săn được ba loại thú), ý nói sau khi chập chờn lặp lại ắt có điều hối hận, phải đợi hối hận qua đi rồi mới có thu hoạch. Hào Cửu ngũ cứng mạnh, ở giữa, ngay chính, lấy thể cứng mạnh mà ở vào đạo trung của quẻ Tốn, cho nên "bền chính thì tốt lành". Câu "lúc đầu tuy không có" (lời hào này là "vô sơ hữu chung" — lúc đầu không có mà về sau có kết quả) ý là lúc đầu tuy chưa có chỗ tinh nghĩa, nhưng mềm thuận lâu ngày tự có diệu dụng ấy, không kể trước sau, không gì là không thuận lợi. Hào Thượng cửu nói "tốn tại sàng hạ, táng kỳ tư phủ" (cúi mình thuận phục dưới giường, mất cả tiền của lẫn búa rìu), ý nói không được quá mềm thuận mà không biết tiết chế, đến nỗi mất nguyên khí.

 Đũng và hông lấy tượng ở quẻ Đoài. Quẻ Đoài trong cứng ngoài mềm: phần mềm là tượng của bụng, phần cứng là tượng của đùi; bụng ở trên đùi, ấy là âm cưỡi lên dương. Sợ dương quá cứng, cho nên chỗ thẳng thì lấy chỗ cong để bổ trợ, để làm trọn thế — đó là nói về đùi. Sợ âm quá mềm, cho nên chỗ rỗng thì lấy chỗ đặc để bù vào, để làm mạnh tinh thần — đó là công dụng của bụng.

 Đoài gặp Khảm thì thành quẻ Tiết (quẻ "tiết chế": nước ở trên đầm). "Tiết" là có giới hạn mà không dám vượt quá. Đoài là đầm, Khảm là nước, là ngoại thận (tức tinh hoàn), là cốc đạo (tức hậu môn). Nước ở trong đầm dễ tràn thoát, khí tới bụng cũng dễ thoát ra, cho nên quý ở chỗ có tiết chế.

 Đoài gặp Ly thì thành quẻ Khuê (quẻ "chia lìa, trái ngược": lửa ở trên đầm). "Khuê" là trái nghịch (?), là ngang trái. Ly là lửa, là khô nóng, là bốc lên trên. Đũng nên kín đáo mà tàng giữ, hông nên vững chắc mà ổn định; nếu bốc lên, nổi nổng, nôn nóng thì ắt có tượng ngang trái chia lìa.

 Nhưng trong chỗ vững chắc phải linh hoạt, trong chỗ tĩnh phải có động, lại không được quá cứng nhắc, ứ đọng; cho nên Đoài gặp Cấn thì thành quẻ Tổn (quẻ "hao tổn": núi ở trên đầm). Cấn là núi; nếu như núi mà không động thì có hao tổn. Ắt phải động mà không mất tính tĩnh, tĩnh mà không mất tính động, vững mà không mất tính linh hoạt, linh hoạt mà không mất tính vững; cho nên Đoài gặp Chấn thì thành quẻ Tuỳ (quẻ "đi theo": sấm ở trong đầm). Chấn là sấm; sấm động thì mưa rơi, nước đầm theo đó mà đầy, đó là lúc khí hạ xuống. Nước đầm bốc lên thành mây, đó là lúc chân khí đi lên.

 Người đời dùng vai và lưng thường thẳng thì không cong được, cong thì không thẳng được, lỏng thì không chặt được, chặt thì không lỏng được; nguyên do là không biết cái thể trong cứng ngoài mềm, cái dụng trong thuận ngoài mạnh. Phải đem huyệt Kiên tỉnh (huyệt ở chính giữa đỉnh vai) dùng sức hạ xuống, hai vai hướng vào trong mà áp sát, hai bên lưng căng nong ra. Từ trong xương lưng dùng ý (ý niệm) đưa sức ra, lại nắm tay cho thật chắc, cả thân kẹp giữ thật chặt chẽ trọn vẹn, thì tự nhiên trong thẳng có cong, trong cong có thẳng, trong chặt có lỏng, trong lỏng có chặt. Dùng lâu ngày thì lẽ sâu xa "trong mềm ngoài cứng, trong thuận ngoài vững" này, suy ngẫm kỹ nghĩa các hào quẻ Tốn sẽ tự hiểu được chỗ kỳ diệu.

 Hạ huyệt Kiên tỉnh thì phải để xương đỉnh vai rơi thẳng xuống, hợp với xương nhọn ở lưng (đầu xương bả vai); huyệt Khúc trì (huyệt ở đầu ngoài nếp gấp khuỷu tay) thấp hơn đỉnh vai chừng nửa tấc; cổ tay thẳng ngang trước lông mày (?). Xương lưng tuy ra sức áp sát, nhưng đó là sức dọc chứ không phải sức ngang, vì dọc thì đặc chắc, ngang thì rỗng yếu. Hạ huyệt Kiên tỉnh thì sức đi từ đáy xương thẳng xuống tới lòng bàn chân, cho nên gọi là dọc. Động lưng bên phải thì phải đem sức của lưng trái, từ đáy xương lưng trái, dùng ý chuyển sang lưng phải, đưa thẳng tới huyệt Nhị phiến môn (huyệt ở mu bàn tay, giữa gốc ngón trỏ và ngón giữa), cho nên gọi là ngang. Hai sức cùng dùng mà không rối, nguyên khí lên xuống như ý, thì được cái nghĩa của quẻ Tốn.

 Đũng và hông phải tách mà chặt, khí của nó đi thẳng lên trên, không được chồi ra phía trước, không được hất ra phía sau. Hai bên hông phải chia trước sau: hông trước dùng sức hướng về trước, không được hướng xuống; hông sau dùng sức hướng xuống, không được hướng về trước, cũng không được hướng về sau. Khi khí từ huyệt Dũng tuyền tới, đẩy lên rất mạnh, hai bên hông ra sức đè xuống, càng đè càng trồi ra, càng trồi ra càng đè. Hai khiếu âm dương (lỗ phía trước — đường tiểu, và lỗ phía sau — hậu môn) dùng sức thu giữ lại, không để khí qua lại thoát ra từ chân. Tóm lại phải làm cho các khớp xương đối khớp với nhau. Quẻ Đoài ngoài âm trong dương, nuốt lẫn vào nhau.

 Thế bước cao thì lấy sức hông làm chính, sức đũng làm phụ; thế bước vừa thì sức hông và sức đũng nuốt lẫn vào nhau; thế bước thấp thì lấy sức đũng làm chính, sức hông làm phụ. Sức đũng là sức dọc, là dương trong âm; sức hông là sức ngang, là âm trong dương; cho nên phải chia cao, vừa, thấp mà dùng. Đũng là then chốt của hông, hông là kẻ thừa hành của đũng; cho nên đũng tĩnh mà hông động, hông chạy mà đũng giữ, mảy may không được tản loạn. Làm lâu ngày thì các khớp xương tự nuốt khớp vào nhau, mà chân khí, chân lực (sức thật, sức phát từ bên trong) không chỗ nào không thông.

 Ngực cần dựng nhô lên, giống như núi của quẻ Cấn (quẻ tượng trưng cho núi, tính dừng yên);

 Sườn có hít thở, rung động như quẻ Chấn (quẻ tượng trưng cho sấm, tính động), chớ nghi ngờ.

 Ngực lấy nghĩa ở quẻ Cấn. Cấn là núi: một vạch dương nằm trên hai vạch âm, tượng của nó là núi, ngực người giống như vậy. Cái gốc ở trời thì gần với trên, đó là khí; cái gốc ở đất thì gần với dưới, đó là hình (nguyên văn chép "gốc ở trời đất" (?)). Khí dễ quá nổi lên, phải có cái để đè giữ — đó là nghĩa bên trong của ngực. Hình dễ quá chìm xuống, phải có cái để nâng lên — đó là nghĩa bên ngoài của ngực.

 Khí ở ngực đi lên thông với đỉnh đầu; đỉnh đầu là quẻ Càn, là trời. Cho nên Cấn gặp trời thì thành quẻ Đại súc (quẻ "chứa lớn": trời ở trong núi), ý là khí được tích chứa ở giữa mà dâng lên trên. Khí ở ngực đi xuống thông với bàn chân, đầu gối; bàn chân, đầu gối là quẻ Khôn, là đất. Cho nên đất ở trên núi thì thành quẻ Khiêm (quẻ "khiêm nhường": đất ở trên, núi ở dưới), ý nói khí ở chân ôm lấy ngực, như đất tuy thấp mà ôm lấy núi, núi không thể không nhường nó.

 Sườn lấy tượng ở quẻ Chấn. Chấn là động, là sấm: một vạch dương động ở dưới hai vạch âm, sấm phát ra mà vươn mạnh lên trên; sườn giống như vậy, phần trên của nó mang tượng của trời, phần dưới mang nghĩa của đất. Trời đất, âm dương giao nhau thì sấm mưa nổi lên mà muôn vật sinh ra; trên dưới thân người hợp lại thì khí huyết thông mà chân lực phát ra; lẽ chỉ là một mà thôi.

 Khí ở sườn đi lên giao với đầu, cho nên sấm gặp trời thì thành quẻ Đại tráng (quẻ "lớn mạnh": sấm ở trên trời), ý là chân khí dâng lên đỉnh đầu, mạnh mẽ ngay từ lúc đầu (?) thì sức tự nhiên lớn mạnh. Khí ở sườn đi xuống giao với chân, cho nên sấm gặp đất thì thành quẻ Dự (quẻ "vui vẻ, thư thái": sấm ở trên đất), ý là chân khí hạ xuống bàn chân, đầu gối, thuận theo mà động, cho nên thần khí vui vẻ thư thái. Một thở ra, một hít vào, một lên, một xuống, bề ngoài thấy ở miệng mũi mà bên trong cần đến tim ngực, cốt yếu đều ở sườn.

 Ngực là chỗ rỗng, rỗng thì không có sức, phải lấy khí làm chủ. Nhưng khí từ sườn mà đến, không dùng được sườn thì sao dùng được ngực. Bởi vì kẻ không giỏi động thì ắt không giỏi dừng (?). Lời giải thích tượng của quẻ Cấn nói: "Lúc nên đi thì đi, lúc nên dừng thì dừng", nghĩa ấy sâu xa thay!

 Sườn (hiếp) là "hiệp" (hợp lại), như cá có mang, một mở một khép thì khí có lên có xuống. Khép lại thì phía dưới hợp với đan điền, phía sau hợp với hai quả thận; ở giữa có một luồng khí lớn từ dưới xương bánh chè (?) theo trong hai bên đũng chìm thẳng xuống tới huyệt Dũng tuyền thì dừng, rồi lại theo gân lớn ở chân ngoặt ra sau mà đi lên, từ hai huyệt Uỷ trung lên, qua huyệt Vĩ lư (huyệt ở chóp xương cụt) xuyên vào Giáp tích, thì giao với sườn. Mở ra thì như sấm vùng lên từ đất mà bay lên trời, khí ấy tự nhiên dâng lên: một luồng vào ngực, vào giữa; một luồng vào hai bên lưng, từ đáy thông lên Nê hoàn (theo thuật luyện khí, chỉ vùng trong đầu, ở đỉnh đầu); đi dọc thì thẳng tới đỉnh đầu, đi ngang thì suốt tới đầu ngón tay.

 Sự mở khép của sườn chính là chỗ mà hơi thở mượn để ra vào, hết vòng lại bắt đầu, không được đảo lộn rối loạn. Suy ngẫm kỹ nghĩa của hào Thượng cửu quẻ Cấn và hào Sơ cửu quẻ Chấn thì tự nhiên sẽ hiểu được chỗ kỳ diệu của sự nối tiếp trên dưới. Ngực tuy nhô ra mà không cao, sườn tuy khép mà không bó, tuy căng mà không banh; chỗ huyền diệu trong đó khó dùng miệng mà truyền.

 Sườn phải lấy ý mà phát ra, lấy khí mà thắng, lấy thần mà dẫn dắt, thế mới hợp phép, chứ không phải đẩy xương, đẩy thịt, đẩy gân ra. Dùng sườn là lấy hơi thở ra vào làm mở khép, lấy tay ra vào làm mở khép, lấy thân dọc ngang làm mở khép. Nếu tìm nó ở trong xương thịt da máu thì sai rồi. Sức của thế bước cao ở chân, sức của thế bước vừa ở sườn, sức của thế bước thấp ở lưng; đó lại là lẽ tự nhiên.

 Quẻ Khảm (tượng nước) và quẻ Ly (tượng lửa) là tượng của nước và lửa: nước giúp lửa, lửa giúp nước;

 Tim và thận là tạng thuộc lửa và tạng thuộc nước: nước nên đi lên, lửa nên đi xuống.

 Quẻ Khảm, quẻ Ly mang nghĩa bên trong thân thể, có thể hiểu bằng ý mà khó truyền bằng lời. Ta muốn nói liều, lại sợ đạo này suy tàn mất đi; nay từ chỗ không thể nói mà gắng gượng nói ra, người học phải để tâm thể nghiệm kỹ. Ly là lửa, Khảm là nước; ở thân người là tim và thận: thận thuộc nước, tim thuộc lửa. Tính của lửa dễ bốc lên mà khó hạ xuống; tính của nước dễ chảy xuống mà khó dâng lên. Cho nên tim động thì lửa xông lên, tình dục động thì nước chảy xuống; đó là chỗ chứng nghiệm.

 Lửa ắt phải lấy nước để điều hoà thì mới không đến nỗi dương quá thịnh mà sinh bệnh; nước ắt phải lấy lửa để điều hoà thì mới không đến nỗi âm quá thịnh mà sinh tai hoạ. Từ xưa, phép giữ gìn thân của nhà Nho, phép luyện nội đan (luyện tinh, khí, thần bên trong thân thể để cầu sống lâu) của nhà Đạo, không gì là không dựa vào nghĩa này, thật là sâu xa kỳ diệu vô cùng, há chỉ để tính cho việc học quyền thôi sao.

 Chỉ xét riêng về võ nghệ, nó cũng có công dụng rất lớn. Nay muốn học võ thì không thể không bàn về sức; muốn bàn về sức thì không thể không nhờ vào khí; muốn nhờ vào khí thì không thể không giảng rõ về nước và lửa. Bởi vì nước lửa không giao nhau thì chân khí tán loạn; khí tán loạn thì bệnh tật sắp sinh, thân còn không giữ nổi, huống hồ là sức. Vì thế, người theo võ nghệ ắt phải bàn về sức, bàn về sức ắt phải nuôi khí, nuôi khí ắt phải điều hoà nước lửa; đó là lẽ nhất định không đổi.

 Quẻ Ly trong âm ngoài dương, là trong lửa có nước thật; quẻ Khảm trong dương ngoài âm, là trong nước có lửa thật. Lửa thật có thể điều hoà nước thật, nước thật có thể điều hoà lửa thật, giúp đỡ bù đắp lẫn nhau, rồi sau chân khí mới được nuôi dưỡng. Khi dụng công, hạ vai, nâng (?) ngực sườn, đẩy ngược xương cùng, đều là muốn cho khí của thận đi lên giao với tim, phải lấy ý mà dẫn nó. Luyện bước, chân dồn gân lại, đều là muốn cho khí của tim đi xuống giao với thận, cũng phải lấy ý mà dẫn nó; điều này được trình bày rõ (?) trong phần cách thức vận khí.

 Phàm người mới vào cửa (mới bắt đầu học) mà dùng khí, mỗi sáng sớm ngồi xếp bằng tĩnh lặng, nhắm mắt, ngậm miệng, điều hoà hơi thở thật nhỏ nhẹ, một ra một vào đều đi bằng lỗ mũi. Một lát khí đã định, bèn hít một hơi đưa vào đan điền, nuốt nước bọt giúp vào, đủ ba mươi sáu lần, thì lửa thật tự nhiên hạ xuống.

 Nhưng lúc hít khí vào, phải lặng tưởng chân khí từ huyệt Dũng tuyền phát ra, dâng lên hai bên sườn, từ hai bên sườn dâng lên trước ngực, từ trước ngực cùng lên sau tai, dần dần dâng tới Nê hoàn. Lúc hạ khí xuống, phải lặng tưởng chân khí từ Nê hoàn hạ xuống Ấn đường (điểm giữa hai đầu lông mày), từ Ấn đường hạ xuống hai lỗ mũi, từ lỗ mũi hạ xuống họng, từ họng hạ xuống Giáp tích, từ Giáp tích xuyên tới trước tim, từ trước tim chìm thẳng xuống đan điền. Khí ở đan điền đầy đủ thì tự nhiên từ Vĩ lư dâng lên Giáp tích, dâng lên Nê hoàn. Luyện thuần thục rồi, mới dùng tiếp phép thu khí, giữ khí.

 (Hết Kinh Nạp Quái; Kinh Thần Vận sẽ tiếp theo)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video