Thiên 1 — Giải oan (phần trên)

 Bản dịch và chú thích "Chiết ngục quy giám" (Tấm gương soi việc xử án; "quy giám" vốn là mai rùa để bói và gương để soi, ý nói khuôn mẫu để xét đoán), quyển một.

 Gỡ oan, phần trên.

 Tôn Đăng so viên đạn.

 Tôn Đăng, thái tử nước Ngô, có lần cưỡi ngựa ra ngoài thì có một viên đạn bắn ná bay vụt qua. Người hầu đi tìm kẻ bắn, vừa gặp một người tay cầm ná, lưng đeo đạn, ai cũng cho là kẻ ấy. Người kia cãi lại, không chịu nhận. Người hầu định đánh, Tôn Đăng không cho. Ông sai tìm viên đạn vừa bay qua, đem so thì không cùng loại, người kia bèn được thả.

 Sách cũ ghi chuyện này lấy từ truyện riêng (tiểu sử nhân vật trong sách sử) trong "Ngô chí". "Sách cũ" chỉ cuốn "Nghi ngục tập" (Tập các vụ án khó) do cha con Hòa Ngưng đời Ngũ Đại soạn. Sách "Chiết ngục quy giám" của Trịnh Khắc dựa trên "Nghi ngục tập" mà mở rộng thêm, nên gọi sách ấy là "tập cũ", hoặc gọi tắt là "sách cũ". "Ngô chí" tức phần "Ngô thư" trong sách "Tam quốc chí". Truyện Tôn Đăng nằm trong "Truyện năm người con của Ngô chủ" thuộc "Ngô thư".

 Lời bàn: Người ta mắc oan phần nhiều vì những chỗ ngờ ngợ giống như thật. Người xử án không xét kỹ, cẩn thận, lại nổi giận ra oai, nên dẫn đến xử oan, xử bừa. Việc này tuy nhỏ nhưng có thể lấy để hiểu điều lớn, vì thế đặt lên đầu sách.

 Tào Lự xét xử sáng suốt (kèm hai việc của Vu công và Mạnh Thường).

 Tào Lự đời Tấn làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) Lâm Tri. Trong huyện có một góa phụ phụng dưỡng mẹ chồng rất chu đáo. Mẹ chồng thấy nàng còn trẻ, khuyên đi lấy chồng khác, nhưng nàng giữ tiết không đổi lòng. Bà thương nàng, bèn lén tự tử. Họ hàng tố cáo nàng giết mẹ chồng, quan tra khảo, xét hỏi. Nàng không chịu nổi đau đớn, đành nhận bừa tội. Khi án sắp xử thì vừa lúc Tào Lự đến nhận chức. Ông biết là có oan, bèn xét hỏi lại, tìm ra đầy đủ sự thật. Người đương thời khen ông sáng suốt. Chuyện lấy từ truyện riêng trong "Tấn thư".

 Lời bàn: Thời Tiền Hán, Vu công làm ngục sử (viên lại coi việc án ngục) ở huyện, rồi làm quyết tào (viên chức coi việc xử án) ở quận, xử án công bằng. Ở quận Đông Hải có một người con dâu hiếu thảo, góa chồng từ trẻ, không có con, phụng dưỡng mẹ chồng rất chu đáo. Mẹ chồng muốn gả nàng đi, nàng nhất định không chịu. Về sau mẹ chồng thắt cổ chết. Con gái bà tố với quan: "Chị dâu giết mẹ tôi." Quan bắt người con dâu hiếu thảo, nàng khai không giết mẹ chồng. Quan tra xét, nàng đành nhận bừa. Hồ sơ án làm xong trình lên phủ quận. Vu công cho rằng người đàn bà này phụng dưỡng mẹ chồng hơn mười năm, nổi tiếng hiếu thảo, chắc chắn không giết. Thái thú (quan đứng đầu một quận) không nghe. Vu công tranh cãi không được, bèn ôm hồ sơ án khóc ở phủ, rồi cáo bệnh xin thôi. Rốt cuộc thái thú vẫn xử giết người con dâu hiếu thảo. Trong quận hạn hán khô cằn suốt ba năm.

 Sau có thái thú mới đến, bói toán xem cớ vì sao. Vu công nói: "Người con dâu hiếu thảo không đáng chết, thái thú trước cố ép xử, có lẽ tai họa là do đó chăng?" Thái thú bèn giết bò, tự mình đến mộ nàng tế lễ, lại dựng biển tôn vinh trên mộ. Trời liền đổ mưa lớn, năm ấy được mùa. Người trong quận vì thế rất kính trọng Vu công. Chuyện lấy từ truyện Vu Định Quốc trong "Tiền Hán thư". Vu công là cha của Vu Định Quốc.

 Thời Hậu Hán, ở Thượng Ngu có một góa phụ phụng dưỡng mẹ chồng rất mực hiếu thảo. Mẹ chồng già yếu mà mất. Nhưng em gái của chồng vốn từ trước đã ghét bỏ nàng, bèn vu cho nàng chán ghét việc phụng dưỡng, đã đầu độc mẹ mình. Quan lại không xét kỹ. Hộ tào sử (viên lại coi việc hộ khẩu ở quận) là Mạnh Thường trình lên thái thú, thái thú cũng không xét lại, nàng bèn chết oan. Trong quận hạn hán liền hai năm. Chuyện lấy từ truyện riêng trong "Hậu Hán thư". Hai việc này tập cũ đều không chép.

 Góa phụ ở Lâm Tri nếu không gặp Tào Lự thì cũng chẳng khác gì hai người ở Đông Hải và Thượng Ngu. Chỉ khi lấy chuyện mắc oan kia làm gương răn, mới thấy rõ việc gỡ oan này đáng quý trọng, vì vậy chép kèm vào.

 Phù Dung đoán mộng.

 Phù Dung nước Tiền Tần làm tư lệ hiệu úy (quan coi việc giám sát quan lại và giữ trị an vùng kinh đô). Đổng Phong người vùng Kinh Triệu (vùng quanh kinh đô) đi xa học ba năm mới về, ghé nghỉ đêm ở nhà vợ. Đêm ấy người vợ bị kẻ gian giết. Anh vợ ngờ Đổng Phong giết, giải anh lên quan có trách nhiệm. Đổng Phong không chịu nổi đòn tra, nhận bừa là giết vợ. Phù Dung xem xét thấy đáng ngờ, hỏi: "Lúc đi và lúc về, anh có gặp điều gì lạ hay có xem bói gì không?"

 Đổng Phong đáp: "Lúc sắp lên đường, đêm tôi mơ thấy cưỡi ngựa lội sông sang phía nam, rồi quay lại lội sang phía bắc, lại từ bắc sang nam. Ngựa đứng giữa dòng, quất roi cũng không đi. Cúi xuống nhìn thì thấy hai mặt trời ở dưới nước. Bên trái ngựa màu trắng và ướt, bên phải màu đen và khô. Tỉnh dậy tim đập thình thịch, nghĩ thầm là điềm chẳng lành. Đêm trở về, lại mơ y như trước. Tôi hỏi thầy bói, thầy nói: 'Phải lo chuyện kiện tụng, tù tội. Tránh xa cái gối ba lần, tránh tắm gội ba lần.' Về đến nơi, vợ chuẩn bị nước cho tôi tắm gội, đêm lại đưa gối cho tôi. Tôi nhớ lời thầy bói nên đều không theo. Vợ tôi bèn tự mình tắm gội rồi gối cái gối ấy mà ngủ."

 Phù Dung nói: "Ta hiểu rồi. Theo Chu Dịch (sách bói toán và triết lý cổ, dùng các quẻ để giải điềm), quẻ Khảm tượng trưng cho nước, quẻ Ly tượng trưng cho ngựa. Mơ cưỡi ngựa sang nam, rồi quay về bắc lại sang nam, ấy là từ quẻ Khảm chuyển sang quẻ Ly. Ba hào (ba vạch liền hoặc đứt tạo thành một quẻ) cùng biến, biến thành quẻ Ly. Quẻ Ly là con gái giữa, quẻ Khảm là con trai giữa. Hai mặt trời là hình tượng hai người chồng. Quẻ Khảm là quan thi hành pháp luật, quan tra hỏi người chồng, còn người đàn bà thì đổ máu mà chết. Quẻ Khảm gồm hai hào âm một hào dương, quẻ Ly gồm hai hào dương một hào âm. Hai quẻ nối nhau, đổi chỗ, Ly ở dưới, Khảm ở trên, thành quẻ Ký Tế (quẻ thứ sáu mươi ba trong Chu Dịch). Vua Văn Vương gặp quẻ này mà bị giam ở Dữu Lý; có lẽ thì sống, không có lẽ thì chết.

 Ngựa bên trái ướt, ướt tức là nước. Bên trái là nước, bên phải là ngựa, ghép lại thành chữ 'Phùng'. Hai mặt trời chồng lên nhau thành chữ 'Xương'. Phải chăng là kẻ tên Phùng Xương giết?" Thế là truy xét, bắt được Phùng Xương mà tra hỏi. Phùng Xương thú nhận hết, nói: "Vốn cùng người vợ bàn mưu giết Đổng Phong, hẹn lấy người vừa tắm gội, gối cái gối kia làm dấu, vì thế mới giết nhầm người đàn bà." Sách cũ ghi chuyện lấy từ truyện riêng trong phần "Tải ký" (phần chép các nước tiếm xưng) của "Tấn thư". Lời đoán mộng rườm rà, nay chỉ lược lấy ý chính.

 Lời bàn: Người xưa xét án cũng có nhiều cách. Bói toán, điềm lạ, đều dốc lòng vào. Hết lòng thành thật, thương xót người bị tội thì ắt được thần linh ngầm giúp. Vì vậy Phùng Xương phải thú nhận hết tội, còn nỗi oan của Đổng Phong được gỡ. Bên cạnh chữ "mã" (ngựa) trong chữ "Phùng" không phải bộ "thủy" (nước), mà là bộ "băng" (nước đá); phần dưới chữ "nhật" (mặt trời) trong chữ "Xương" không phải chữ "nhật" mà là chữ "viết" (nói). Phù Dung nói theo ý mình mà việc lại ứng nghiệm. Đó chính là điều Chu Tuyên (người đoán mộng nổi tiếng thời Tam Quốc) gọi là "thần linh khiến ngài nói ra", há chẳng phải nhờ hết lòng thành, thương xót mà được như thế sao! Chuyện đoán mộng còn thấy ở mục "Xét kẻ gian".

 Tân Tường xét sắc mặt (kèm mười ba việc của Pháp Hùng, Ngụy Phi, Triệu Đức Di, Tiết Khuê, Đường Túc, Đỗ Diễn, Tôn Miện, Diêu Trọng Tôn, Trình Thản, Tôn Liêm, Cận Tông Thuyết, Lưu Vĩ, Tống Xương Ngôn).

 Tân Tường đời Hậu Ngụy làm tư mã (viên quan phụ tá coi việc quân) ở phủ Bình Bắc tướng quân tại Tinh Châu. Có người lính trở về từ Bạch Bích (?) tên là Dược Đạo Hiển bị vu là kẻ cướp, các quan thuộc hạ đều ngờ y. Tân Tường nói: "Mặt Đạo Hiển có vẻ buồn khổ. Người ta bảo xét án phải nhìn sắc mặt, chính là thế này đây!" Ông cố sức giữ ý mình, trình bày minh oan cho y. Hơn một tháng sau, bắt được kẻ cướp thật ở nơi khác. Tân Tường làm đến chức trưởng sử (quan đứng đầu các thuộc lại) ở phủ Chinh Lỗ tướng quân của An Định vương Tiếp thì mất. Chuyện lấy từ truyện Tân Thiệu Tiên trong "Bắc sử"; Tân Tường là cháu nội ông. Tập cũ không chép.

 Lời bàn: Thời Hậu Hán, Pháp Hùng làm thứ sử (quan đứng đầu một châu, giám sát các quận) Thanh Châu. Mỗi lần đi tuần các quận trong châu, xét lại tù nhân, ông quan sát sắc mặt họ, phần nhiều biết được ai thật ai giả. Đại để cách xét án có ba điều: xét sắc mặt, xét lời khai, xét tình lý. Đây là xét bằng sắc mặt. Nếu lời khai và tình lý có nhiều chỗ oan uổng, mà dấu vết sự việc chỉ hơi ngờ ngợ giống thật, thì sao có thể vội cho là thật được? Cố sức giữ ý mà minh oan, lẽ cũng phải như thế. Mười hai việc sau đây là như vậy, cho nên chép kèm vào.

 Ngụy Phi lúc đầu theo Chu Thế Tông trấn giữ Thiền Uyên, được tâu cho làm tư pháp tham quân (viên quan coi việc hình án ở châu). Bấy giờ có năm tên cướp có vũ khí, án đã làm xong, sắp bị hành hình. Ngụy Phi ngờ là oan, hoãn thi hành để xét. Chưa được mấy ngày, kẻ cướp thật bị bắt, năm người kia được tha. Về sau ông làm quan triều ta (nhà Tống), làm đến tả kiêu vệ tướng quân thì mất.

 Tín Đô quận vương Triệu Đức Di, trong niên hiệu Ung Hy (984–987) coi việc châu Nghi. Có nho sinh tên Ất Thứ ở ngoài đồng quê học hành. Một hôm có xác chết nằm ngang bên cạnh nhà, lính tuần thấy, bắt Ất Thứ giải lên quan. Án đã làm xong, sắp hành hình. Đức Di ngờ là oan, sai cơ quan khác xét hỏi, kết quả cũng như cũ. Ông bèn cho hoãn thi hành để chờ. Không bao lâu quả bắt được kẻ giết người, Ất Thứ mới được thả.

 Tham chính (phó tể tướng) Tiết Khuê lúc làm quân sự thôi quan (viên quan lo tra xét án kiện) ở châu Thấp. Bấy giờ có người dân thường tụ tập đánh bạc ở chùa. Một hôm, kẻ cướp giết người đầy tớ của chùa rồi lấy của bỏ đi. Đúng lúc bốn người đánh bạc đến, mở cửa ra thì máu bắn bẩn áo, liền hoảng sợ bỏ chạy. Lính tuần nhân đó bắt giải lên quan, tra khảo, họ nhận tội. Riêng Tiết Khuê ngờ, xin hoãn vụ án. Mấy ngày sau quả bắt được kẻ giết người.

 Đãi chế (danh hàm quan hầu cận vua) Đường Túc lúc làm tư lý tham quân (viên quan coi việc xét xử hình án ở châu) Tần Châu. Bấy giờ có người lái buôn đêm ngủ trọ ở quán, người ngủ cùng giết người rồi trốn mất. Sáng dậy xem thì máu dính đầy áo, bị lính bắt, không tự giải bày được, bèn nhận bừa tội. Đường Túc minh oan cho y, nhưng tri châu (quan đứng đầu châu) Mã Tri Tiết giục làm xong án, Đường Túc nhất quyết không chịu. Mấy ngày sau bắt được kẻ giết người thật. Ông được bổ ngay làm quan sát thôi quan của châu ấy.

 Thừa tướng Đỗ Diễn lúc làm đề hình (quan coi việc hình án của một lộ) Hà Đông, có người dân ở Thượng Đảng có mẹ kế bị người giết. Có kẻ tố là người dân ấy giết, y không chịu nổi đòn tra nên nhận bừa. Án đã làm xong, Đỗ Diễn ngờ không đúng sự thật. Trong lúc chưa xử, quả bắt được kẻ giết người thật. Sáu việc trên đều thấy ở truyện riêng của từng người.

 Phó xu (phó chức đứng đầu Xu mật viện, cơ quan coi việc quân) Tôn Miện lúc làm tư lý tham quân Triệu Châu, có cướp nổi lên ở một huyện thuộc châu. Kẻ cướp bị người truy bắt đuổi gấp, bèn vứt dao cùng của cướp vào một nhà dân. Sau đó quan đến nhà ấy bắt được mười sáu người đang tụ tập uống rượu, vừa khớp với số kẻ cướp, bắt giam vào ngục huyện, tra đánh bắt nhận tội, theo luật đều phải chết. Hồ sơ án trình lên, Tôn Miện ngờ là oan, giữ lại để xét hỏi. Quan đứng đầu châu nổi giận, nhưng rốt cuộc cũng không dám xử. Không bao lâu bắt được kẻ cướp thật, quan đứng đầu châu lại mừng, nói với Tôn Miện: "Không có anh thì ta làm sao thoát được!" Chuyện thấy ở bài mộ chí (bài văn khắc chôn theo mộ, ghi tiểu sử người mất) do thừa tướng Vương Khuê soạn.

 Phàm chuyện các vị công khanh triều ta, chỉ những chuyện chép trong truyện riêng ở quốc sử mới gọi tên; còn chuyện chép trong mộ chí, hành trạng (bài kể lại cuộc đời người mất), sách tạp ghi, truyện kể, thì có khi gọi bằng tước, có khi gọi bằng tên tự. Ở đây đều ghi bằng tên, mong cho xưa nay thống nhất một cách; vả lại đã đặt dưới tờ chiếu vua tự tay viết năm Thiệu Hưng về việc thương xót khi dùng hình, thì về lễ cũng phải ghi tên.

 Long học (Long Đồ các học sĩ, một danh hàm học sĩ) Diêu Trọng Tôn lúc làm tư lý tham quân Hứa Châu, có người dân bị cướp giết. Vợ y nói: "Viên lại trong làng thường đòi chồng tôi hối lộ, không cho nên oán. Hắn chắc là kẻ cướp." Bèn bắt giam vào ngục, sắp khép vào tội chết. Diêu Trọng Tôn ngờ, tri châu Vương Tự Tông nói: "Anh dám bảo đảm hắn không phải kẻ cướp à?" Thế nhưng cũng không dám vội xử. Mấy ngày sau quả bắt được kẻ cướp thật. Vương Tự Tông lại mừng nói: "Xét án phải như thế này." Diêu Trọng Tôn được đổi sang Tư Châu. Chuyển vận sứ (quan coi thuế má, vận chuyển và giám sát một lộ) gửi công văn sai ông đến giám Phú Thuận (đơn vị hành chính nhỏ ngang huyện) xét các án khó, cứu sống được mấy chục người.

 Quốc bác (quốc tử bác sĩ, danh hàm thầy dạy ở Quốc tử giám) Trình Thản lúc làm tư hộ tham quân (viên quan coi hộ khẩu, thuế khóa ở châu) Dĩnh Châu, có người dân bắt được ba kẻ cướp, theo luật phải chết. Châu giục trình án lên, Trình Thản ngờ họ nhận bừa, liền giữ lại xét hỏi thêm. Sau quả bắt được kẻ cướp thật. Từ đó, dù là án khó ở châu khác, các quan giám sát cấp lộ cũng ắt giao cho Trình Thản xét xử cho công bằng. Con ông là Trình Kham làm tuyên huy nam viện sứ, được tặng chức thái sư. Chuyện thấy ở bài mộ chí do thừa tướng Vương Khuê soạn.

 Quan sát (danh hàm cao của võ quan) Tôn Liêm lúc đầu thuộc hàng thân sự quan (lính hầu cận trong cung), sau mang chức thứ sử Từ Châu mà coi châu Thương. Có vụ cướp có vũ khí, án đã làm xong, Tôn Liêm ngờ. Ông nói với các quan thuộc hạ: "Ta là võ nhân, lời án vốn không phải việc của ta. Nhưng thử gọi hàng xóm của người kia đến hỏi về nết ăn ở của hắn, họ đều nói ngày thường hắn phóng túng, không chịu làm ăn, nhưng bảo hắn là kẻ cướp thì không phải." Mấy ngày sau quả bắt được kẻ cướp thật. Triều đình xuống chiếu khen ngợi.

 Quán sứ (danh hàm võ quan) Cận Tông Thuyết, lúc đầu nhờ công cha ông mà được bổ chức tam ban phụng chức (chức võ quan cấp thấp nhất), coi sở muối Diêm Sơn ở Thương Châu. Có lần ông tạm coi việc huyện, có một tù nhân phạm tội giết người, theo luật phải chết. Tông Thuyết ngờ. Gặp lúc tù nhân nói: "Mẹ tôi chín mươi tuổi, đang ốm," lại nói: "Mong được từ biệt mẹ một lần rồi chết." Tông Thuyết động lòng thương, cởi trói, sai người cùng đi về nhà y. Sau đó bắt được kẻ giết người thật.

 Đại khanh (danh hàm quan đứng đầu một cơ quan ở triều đình) Lưu Vĩ coi châu Hình. Ở một huyện thuộc châu có người lính chết trong rừng, kẻ đi bắt cướp tóm được một người ở gần đó, bắt đền mạng. Lưu Vĩ ngờ không đúng. Hôm sau nhận được công văn từ nơi đồn trú của người lính chết gửi đến, thì ra có hai người cùng trốn. Ông lập tức sai truy bắt kẻ cùng trốn kia, tra hỏi thì quả nhận tội.

 Đại giám (danh hàm quan đứng đầu một giám ở triều đình) Tống Xương Ngôn lúc coi châu Trạch, có án đại tích (án tử hình) đã làm xong. Xương Ngôn ngờ là oan, giữ lại không xử, quả bắt được kẻ cướp thật. Bốn việc trên đều thấy ở truyện riêng của từng người.

 Mười hai việc trên đều là xét bằng lời khai và tình lý. Như việc Cận Tông Thuyết cởi trói cho tử tù để y từ biệt mẹ, không phải vì biết y oan mà làm thế, chỉ vì thấy tù nhân có lòng nhớ mẹ mà thương thôi. Rốt cuộc nỗi oan được làm rõ là do tình cờ, nhưng đó cũng là kết quả của lòng thành và sự thương xót. Những việc còn lại đều nhờ xét kỹ, cẩn thận, không dám vội xử, cũng nhờ thong thả hoãn lại mà mỗi lần đều gỡ được oan. Bởi thà để người ta bị giam lâu để tìm ra sự thật, chứ đừng dùng hình bừa bãi để người ta mắc oan, như vậy mới hợp với nghĩa "khâm tuất" (kính cẩn và thương xót khi dùng hình phạt) trong thiên "Thuấn điển" (một thiên trong Kinh Thư). Kinh Dịch nói: "Quẻ Trung Phu (quẻ thứ sáu mươi mốt, tượng lòng thành tín), người quân tử theo đó mà bàn kỹ việc xử án, hoãn việc giết người." Chính là nói điều này chăng?

 Lý Sùng lừa người lính.

 Lý Sùng đời Hậu Ngụy làm thái thú Hà Đông. Có anh em Giải Khánh Tân là dân lưu tán từ Định Châu, vì phạm tội mà cùng bị đày đến Dương Châu làm lính. Người em là Tư An bỏ việc lính trốn về. Khánh Tân sợ sau này bị truy bắt phải làm thay, tính xóa tên em trong sổ hộ tịch, bèn nhận một xác chết ngoài thành, nói dối là em mình bị người ta giết, đem về liệm chôn. Xác chết khá giống Tư An, người thấy không ai phân biệt được. Lại có bà đồng họ Dương tự nói thấy được ma, kể nỗi khổ bị hại, nỗi đói khát của Tư An. Khánh Tân lại vu cho hai người lính cùng đơn vị là Tô Hiển Phủ và Lý Cái giết, lên châu kiện. Hai người không chịu nổi tra tấn, đều tự nhận tội. Án sắp xử xong, Lý Sùng ngờ nên đình lại.

 Ông lén sai hai người mà người trong châu không ai quen biết, giả làm người từ xa đến, tìm gặp Khánh Tân nói: "Tôi ở châu phía bắc, cách đây ba trăm dặm. Gần đây có một người đến nhà tôi xin ngủ nhờ. Đêm cùng trò chuyện, tôi ngờ hắn có điều khác thường, liền gặng hỏi, lần ra đầu đuôi. Hắn bèn khai là lính bị đày bỏ việc trốn đi, họ Giải tên Tư An. Lúc ấy tôi định giải lên quan, hắn khẩn thiết van nài, nói: có anh tên Khánh Tân, hiện ở trong thành Tướng Quốc ở Dương Châu, chị dâu họ Từ. Nếu ông thương tình, xin đến báo tin, kể rõ đầu đuôi, anh tôi nghe được ắt sẽ hậu tạ, có bao nhiêu của cải cũng chẳng tiếc. Nay cứ giữ tôi làm con tin, nếu đến đó không được gì thì giải lên quan cũng chưa muộn. Vì thế tôi đến tìm ông để nói rõ ý ấy. Ông định đền đáp tôi bao nhiêu? Tôi sẽ thả em ông. Nếu không tin, có thể theo tôi đi xem."

 Khánh Tân sững sờ, tái mặt, xin họ đợi một chút để chuẩn bị tiền của. Hai người kia báo hết với Lý Sùng. Lý Sùng bắt Khánh Tân đến hỏi: "Em ngươi trốn đi, cớ sao lại nhận bừa xác người khác?" Khánh Tân cúi đầu nhận tội. Hỏi lại bọn Lý Cái, họ mới nói là đã nhận bừa. Vài ngày sau, Tư An cũng bị người trói giải đến. Lý Sùng gọi bà đồng đến cho xem, rồi đánh roi một trăm cái. Lý Sùng xét án tinh tường, kỹ lưỡng, đều như vậy cả.

 Lời bàn: Việc này cũng là xét sắc mặt, lời khai, tình lý mà ngờ người ta nhận bừa. Chỉ có điều khác là dùng mưu lừa để móc ra điều gian giấu, nhằm kiểm chứng lời vu cáo. Nhưng sở dĩ lừa để kiểm chứng là muốn gỡ oan cho người nhận bừa, vì thế xếp vào đây. Chuyện lừa người lính còn thấy ở mục "Rõ lời vu", chuyện giữ em làm con tin còn thấy ở mục "Móc điều gian", chuyện đánh roi bà đồng còn thấy ở mục "Trừng kẻ ác".

 Tư Mã Duyệt xem vỏ dao.

 Tư Mã Duyệt đời Hậu Ngụy làm thứ sử Dự Châu. Có Đổng Mao Nô người Thượng Thái mang năm nghìn đồng tiền, chết dọc đường. Có người ngờ Trương Đê cướp, lại tìm thấy ở nhà Trương Đê năm nghìn đồng. Trương Đê sợ tra tấn, nhận bừa là giết. Tư Mã Duyệt ngờ không thật, gọi anh của Mao Nô là Linh Chi đến hỏi: "Giết người cướp tiền, lúc ấy vội vàng ắt có đánh rơi thứ gì, các anh có nhặt được vật gì không?" Đáp: "Nhặt được một cái vỏ dao." Tư Mã Duyệt lấy vỏ dao xem, nói: "Đây không phải đồ của người thường ở làng xóm làm ra." Bèn gọi thợ làm dao trong châu đến cho xem. Có người tên Quách Môn nói vỏ dao này do chính tay mình làm, năm ngoái bán cho người hàng xóm là Đổng Cập Tổ. Tư Mã Duyệt bắt Cập Tổ tra hỏi, y khai nhận hết. Linh Chi lại nhận ra trên người Cập Tổ cái áo ngắn màu đen mà Mao Nô đã mặc. Bèn thả Trương Đê. Chuyện lấy từ truyện Tư Mã Sở Chi trong "Bắc sử"; Tư Mã Duyệt là cháu nội ông. Tập cũ không chép.

 Lời bàn: Sở dĩ Tư Mã Duyệt khiến Cập Tổ nhận tội, tuy là nhờ có mưu trí, nhưng cũng là may mắn. Giá như kẻ cướp không đánh rơi vỏ dao, hoặc vỏ dao không phải do thợ trong châu làm, thì lấy đâu mà biết Cập Tổ là kẻ cướp? Điều đáng khen là ông thương xót, xét kỹ, cẩn thận, hợp với nghĩa "bàn kỹ việc xử án, hoãn việc giết người" của quẻ Trung Phu, nên cuối cùng bắt được kẻ cướp mà gỡ được oan. Chuyện nhận ra vỏ dao còn thấy ở mục "Lần dấu kẻ gian".

 Tống Thế Lương thả tù.

 Lúc Tống Thế Lương đời Hậu Ngụy làm thái thú Thanh Hà, quận Dương Bình gửi công văn đến bắt hơn ba mươi tên cướp. Thế Lương xét hỏi tình trạng từng người, chỉ giải đi mười hai người, còn lại đều thả. Thái thú Dương Bình giận nói: "Sao dám tự tiện thả giặc của ta!" Đến khi xét hỏi, những người bị giải đi đều đúng là cướp, những người được thả đều không phải, bấy giờ mới thán phục. Chuyện lấy từ truyện Tống Ẩn trong "Bắc sử"; Thế Lương là chắt trong họ ông. Tập cũ không chép.

 Lời bàn: Quận khác gửi công văn đến bắt cướp, dù có người bị khai bừa thì lỗi cũng không ở mình, cứ theo tên mà trói giải đi cũng được rồi. Thế mà Thế Lương còn xét hỏi tình trạng, ai đúng thì giải đi, ai không phải thì thả, đó là thương xót, xét kỹ, cẩn thận đến cùng cực. Truyện chép: đầu niên hiệu Thiên Bảo nhà Bắc Tề, đại xá thiên hạ, quận của Thế Lương không có một tù nhân nào, ông chỉ dẫn các quan lại lạy nhận chiếu mà thôi. Đó là kết quả của việc này chăng?

 Tô Quỳnh truy xét kẻ cướp.

 Tô Quỳnh đời Bắc Tề làm hình ngục tham quân (viên quan coi việc án ngục) ở phủ nghi đồng của Văn Tương. Tinh Châu từng có vụ cướp có vũ khí, người xét vụ ấy đã tra khảo những kẻ bị ngờ là cướp và họ đều đã nhận tội, nhà mất của cũng đã nhận mặt, chỉ có điều không tìm được của cướp. Vụ án giao cho Tô Quỳnh xét đến cùng, ông bèn truy ra một nhóm khác gồm hơn mười người như Nguyên Cảnh Dung, lại tìm được cả tang vật làm bằng chứng. Văn Tương nói với những người trước kia bị khai bừa: "Các ngươi không gặp viên tham quân giỏi của ta thì suýt chết oan." Chuyện lấy từ truyện riêng trong "Bắc sử". Tập cũ không chép.

 Lời bàn: Cách truy xét kẻ cướp của Tô Quỳnh vốn đáng khen. Nhưng điều người quân tử quý không phải ở chỗ vạch ra kẻ gian, mà ở chỗ gỡ được oan.

 Liễu Khánh hỏi chuyện uống rượu.

 Liễu Khánh đời Hậu Chu, lúc đầu làm quan nhà Hậu Ngụy, giữ chức biệt giá (viên quan phụ tá hàng đầu của thứ sử) Ung Châu. Có người lái buôn mang hai mươi cân vàng đến kinh đô buôn bán, ở trọ nhà người. Mỗi lần ra ngoài, y luôn tự cầm chìa khóa. Không bao lâu, khóa niêm vẫn như cũ mà vàng mất sạch. Y cho là chủ nhà lấy trộm. Quan quận huyện tra hỏi, chủ nhà nhận bừa. Liễu Khánh nghe chuyện thì ngờ, bèn gọi người lái buôn đến hỏi: "Chìa khóa của anh thường để ở đâu?" Đáp: "Thường tự mang theo." Liễu Khánh hỏi: "Có từng ngủ chung với ai không?" Đáp: "Không." Hỏi: "Có uống rượu với ai không?" Đáp: "Trước đây từng hai lần uống say với một nhà sư, say rồi ngủ ban ngày." Liễu Khánh nói: "Chủ nhà chỉ vì đau quá mà nhận bừa, không phải kẻ trộm. Nhà sư kia mới là kẻ trộm thật." Liền sai lính đi bắt nhà sư, thì hắn đã mang vàng trốn mất. Sau bắt được, thu lại toàn bộ số vàng đã mất. Sách cũ ghi chuyện lấy từ truyện Liễu Cầu trong "Bắc sử"; Liễu Khánh là em ông.

 Lời bàn: Khóa niêm vẫn như cũ mà mất vàng, thì kẻ trộm không ở xa, cho nên ngờ chủ nhà. Liễu Khánh xét sắc mặt, lời khai, tình lý mà biết chủ nhà nhận bừa, vì vậy hỏi chìa khóa để đâu, ai ngủ chung, ai uống rượu chung. Nhà sư vô cớ cùng người lái buôn uống say, mà không chỉ một lần, rốt cuộc là có ý gì? Ắt là rình dịp để trộm. Người lái buôn say rồi ngủ ban ngày, hắn mới có dịp, vàng mất là vì thế, nhà sư không phải kẻ trộm thì là ai? Sự sáng suốt của Liễu Khánh thật đáng khen. Dùng nó để gỡ oan lại càng tốt đẹp. Chuyện hỏi việc uống rượu còn thấy ở mục "Lần dấu kẻ trộm".

 Vi Đỉnh xem hồ sơ (kèm một việc của Tiêu Hoài Vũ).

 Vi Đỉnh đời Tùy làm thứ sử Quang Châu. Có người khách đi xa tư thông với nàng hầu của chủ nhà. Khi người khách ra về, nàng hầu lấy trộm đồ quý, nửa đêm bỏ trốn, ngay sau đó bị người ta giết trong bụi cỏ. Chủ nhà biết người khách tư thông với nàng hầu, bèn tố người khách giết. Quan huyện tra hỏi, tìm ra đủ chứng cứ việc gian dâm, nhân đó xử người khách tội chết. Án làm xong trình lên châu. Vi Đỉnh xem rồi nói: "Người khách này quả có gian dâm nhưng không giết người. Chính là nhà sư chùa nọ đã dụ nàng hầu trộm đồ, rồi sai đầy tớ giết nàng, tang vật để ở chỗ nọ." Ông liền thả người khách, sai người ập đến bắt nhà sư, thu được cả tang vật. Từ đó trong hạt nghiêm túc, của rơi ngoài đường không ai nhặt. Chuyện lấy từ truyện Vi Duệ trong "Nam sử"; Vi Đỉnh là cháu nội ông. Tập cũ không chép.

 Lời bàn: Sở dĩ Vi Đỉnh biết được là vì ông có nhiều tai mắt để dò xét kẻ gian ác. Nếu không như vậy thì không thể gỡ những nỗi oan do ngờ ngợ giống thật. Người trị dân có tai mắt cũng như người cầm quân có gián điệp. Binh pháp nói: "Không phải bậc thánh trí thì không dùng được gián điệp, không phải người tinh tế kín đáo thì không biết được tin của gián điệp có thật hay không." Có nhiều tai mắt để dò xét kẻ gian ác cũng giống như thế. Nếu không, những kẻ được sai đi dò xét kẻ gian ác có khi lại chính là kẻ gian ác.

 Thời nước Thục do họ Vương lập (thời Ngũ Đại), có Tiêu Hoài Vũ coi "Tầm sự đoàn" (Đội dò việc), tức là chức tuần tra trong quân. Ông quản hơn trăm người, mỗi người lại nuôi hơn chục tay chân riêng, lúc tụ lúc tán, không ai phân biệt được, người ta gọi chúng là "chó". Trong ngõ sâu hẻm vắng, kẻ chữa bệnh ngựa, người hầu quán rượu, kẻ ăn xin, người làm thuê, kẻ buôn bán, trẻ con, đều có người của chúng; dân gian hễ thì thầm với nhau điều gì là chúng đều biết. Có kẻ ở trong các phủ châu quận và nhà các bậc công thần quyền quý, làm bếp, trông chuồng ngựa, đánh xe, chơi nhạc, việc công việc tư động tĩnh ra sao đều báo về ngay lập tức. Vì thế lòng người sợ hãi, tự ngờ những người thân cận bên mình đều là "chó" của y. Hoài Vũ giết người nhiều không đếm xuể, tiếng kêu oan khắp trong ngoài. Khi Quách Sùng Thao đánh vào Thục, bèn giết cả họ y. Chuyện thấy ở sách "Thành Đô cổ kim ký".

 Đó là sai người dò xét kẻ gian ác mà người ấy lại thành kẻ gian ác, sao có thể nhờ tai mắt mà gỡ được những nỗi oan do ngờ ngợ? Vi Đỉnh khác với việc này, cho nên đáng khen.

 Tưởng Thường giữ bà già lại (kèm một việc của Hàn Tư Ngạn).

 Trong niên hiệu Trinh Quán (627–649) đời Đường, vợ của Trương Địch, chủ quán trọ ở Bản Kiều thuộc Vệ Châu, về thăm cha mẹ. Có ba người lính túc vệ ở Ngụy Châu là bọn Dương Chính vào quán ngủ trọ, canh năm lên đường sớm. Đêm ấy có kẻ lấy dao của họ giết Trương Địch rồi tra lại vào vỏ, bọn Dương Chính không hay biết. Đến sáng, người trong quán đuổi kịp, thấy dao vấy máu loang lổ, bèn bắt giam tra khảo, họ đành nhận bừa. Vua Thái Tông ngờ, sai ngự sử (quan thanh tra, giám sát, được vua sai đi xét lại án) Tưởng Thường xét lại.

 Tưởng Thường đến nơi, gọi tất cả người trong quán từ mười lăm tuổi trở lên tập trung lại, nói là không đủ số người, bèn cho tất cả về, chỉ giữ lại một bà già hơn tám mươi tuổi, đến tối mới cho ra. Ông lén sai viên lại coi ngục theo dõi, dặn: "Có ai đến nói chuyện với bà thì ghi lại tên họ." Quả có một người hỏi bà: "Quan sứ tra xét những gì?" Liền ba ngày đều là người ấy. Bắt về tra hỏi, y khai nhận hết: đã gian díu với vợ Trương Địch rồi giết Trương Địch, có dấu vết rõ ràng. Bọn Dương Chính bèn được thả. Sách cũ không ghi xuất xứ, có lẽ là chuyện chép trong truyện kể của người đời Đường, nay mất bản gốc rồi. Những chuyện tương tự khác cũng vậy.

 Lời bàn: Lý Sùng dùng mưu lừa để móc ra điều gian giấu, Tưởng Thường dùng mưu lừa để dò ra kẻ gian, mà đều gỡ được oan, như vậy dùng mưu lừa cũng không có gì xấu. Chuyện giữ bà già lại còn thấy ở mục "Lừa bắt kẻ gian". Hàn Tư Ngạn đời Đường đi sứ Tinh Châu. Có kẻ gian giết người, không xác định được thủ phạm là ai. Một người Hồ say rượu mang dao dính máu, bị tra đánh đã nhận tội. Tư Ngạn ngờ, buổi sáng tập trung vài trăm đứa trẻ, chiều tối mới cho ra, làm như thế ba lần. Rồi hỏi: "Lúc các cháu ra, có ai hỏi gì không?" Bọn trẻ đều nói: "Có ạ." Bèn lần tìm người ấy mà truy hỏi, liền bắt được kẻ cướp thật. Chuyện thấy ở truyện riêng trong "Đường thư".

 Việc này cũng là dùng mưu lừa bắt được kẻ gian mà oan được gỡ, nhưng không tinh tường, kỹ lưỡng bằng việc Tưởng Thường chỉ giữ lại một bà già rồi lén theo dõi kẻ đến hỏi, nên đặc biệt chép kèm vào.

 Bùi Hoài Cổ cứng rắn cãi lại.

 Bùi Hoài Cổ đời Đường lúc làm giám sát ngự sử (quan có nhiệm vụ thanh tra, giám sát quan lại và xét án), ở Chân Định có một nhà sư bị đệ tử vu cáo là trù ẻo vua, phạm tội đại nghịch. Võ hậu (Võ Tắc Thiên) nổi giận, sai xét rồi giết. Hoài Cổ tìm ra chỗ oan, trình bày phân tích với Võ hậu, bà không nghe. Hoài Cổ bèn nói: "Phép nước của bệ hạ áp dụng như nhau cho cả thiên hạ, lẽ nào lại để thần giết người vô tội nhằm chiều theo ý bệ hạ? Nếu người ấy thật có hành vi phản nghịch, thì thần có lý gì mà tha cho?" Võ hậu nguôi giận, nhà sư được khỏi chết. Chuyện thấy ở truyện riêng trong "Đường thư". Tập cũ không chép.

 Lời bàn: Hoài Cổ gặp thời bọn quan lại tàn khốc dùng luật lệ khắt khe để buộc tội người, vậy mà một mình dám trình bày phân tích nỗi oan bị vu, lời lẽ cứng rắn, giữ đúng phép nước, trước sau không khuất phục; ông là người cùng hạng ngay sau Từ Hữu Công (vị quan nổi tiếng chống án oan thời Võ hậu) chăng?

 Lý Nguyên Tố tâu về vụ án.

 Lý Nguyên Tố đời Đường lúc làm ngự sử, lưu thủ (quan trấn giữ kinh đô phụ khi vua vắng) Đông Đô là Đỗ Á ghét đại tướng Lệnh Hồ Vận. Gặp lúc có vụ cướp đoàn chở lụa ở phía bắc sông Lạc, đúng lúc Lệnh Hồ Vận cùng thuộc hạ đi săn ở ngoại ô gần đó, Đỗ Á ngờ, đem tra hỏi. Các quan trong phủ xét hỏi không thấy dấu vết phạm tội, Đỗ Á lại sai viên tướng thân tín là Vũ Kim tra đánh bắt nhận tội. Vua xuống chiếu sai giám sát ngự sử Dương Ninh xét lại, sự việc đều không đúng (?). Đỗ Á hặc tội Dương Ninh lừa dối vua, Dương Ninh bị trị tội. Đỗ Á gán ghép, thêu dệt tội trạng cho thật chặt, như thể không thể lật lại được. Vua Đức Tông tin, không chút ngờ vực, tể tướng thấy khó xử. Vua xuống chiếu sai Nguyên Tố cùng hình bộ viên ngoại lang (quan phụ tá trong bộ Hình) Thôi Tòng Chất, đại lý ti trực (quan tòa thuộc Đại lý tự, cơ quan xét xử cao nhất) Lư Sĩ Chiêm phi ngựa đến xét.

 Đỗ Á ra đón, trình bày vụ án. Nguyên Tố thong thả xét ra nỗi oan, thả hết những người bị giam rồi trở về. Đỗ Á rất kinh ngạc, lại hặc tội Nguyên Tố để lọt kẻ có tội. Khi Nguyên Tố về đến nơi thì vua đã nổi giận; ông tâu về vụ án chưa xong, vua đã nói: "Lui ra." Nguyên Tố nói: "Lời thần còn chưa nói hết." Vua nói: "Cứ đi đi." Nguyên Tố nói: "Thần làm ngự sử xét án, biết là oan mà không được nói hết lời, thì không còn mặt mũi nào gặp lại bệ hạ nữa." Vua nguôi giận, ông liền kể rõ nỗi oan của Lệnh Hồ Vận. Vua tỉnh ngộ nói: "Không có khanh thì ai phân biệt được việc này." Thế nhưng Lệnh Hồ Vận vẫn bị tội tự tiện bắt người, bị đày đi Quy Châu; Vũ Kim bị đày đi Kiến Châu. Hơn một năm sau, Tề Kháng bắt được kẻ cướp thật, từ đó thiên hạ kính trọng Nguyên Tố, ông được thăng làm cấp sự trung (quan có quyền xem xét, bác lại chiếu chỉ và tấu chương). Chuyện lấy từ truyện riêng trong "Đường thư".

 Lời bàn: Nỗi oan của Lệnh Hồ Vận, lúc đầu xét hỏi không thấy dấu vết, sau xét lại cũng không đúng (?), dù bị gán ghép thêu dệt như thể không lật lại được, thì cũng không phải khó phân biệt. Chỉ là vua nổi giận quát bảo lui ra, lại nói "đi đi", mà Nguyên Tố khí phách không sợ, lời lẽ không khuất, cuối cùng phân rõ được nỗi oan, khiến vua cũng tỉnh ngộ, đó mới là điều khó làm được. Sách xưa nói: "Người có lòng nhân ắt có dũng khí." Đó là lý do ông gỡ được oan.

 Liễu Hồn trình bày nỗi oan.

 Quan sát sứ (quan đứng đầu một đạo, giám sát các châu) Giang Tây là Ngụy Thiếu Du dâng biểu xin cho Liễu Hồn làm phán quan (quan phụ tá xử lý công việc). Trong châu có nhà sư uống rượu ban đêm làm cháy nhà mình, lại đổ tội cho người đầy tớ câm. Viên quân hầu (quan coi việc tuần phòng) nhận tiền nên không tra hỏi, án đã làm xong. Liễu Hồn cùng đồng liêu là Thôi Hựu Phủ trình bày nỗi oan của người đầy tớ, Thiếu Du giục tra hỏi nhà sư, nhà sư nhận tội. Thiếu Du bèn hậu tạ hai người. Chuyện thấy ở truyện Liễu Hồn trong "Đường thư".

 Lời bàn: Nhà sư uống rượu và làm cháy nhà, hai tội cùng lộ, mà lại nói người làm cháy là đầy tớ câm, ấy là còn để che dấu việc uống rượu. Nếu viên quân hầu không nhận tiền mà bỏ qua không tra hỏi, thì án này đâu có khó phân biệt? Chỉ vì trên dưới che giấu cho nhau, không để tâm đến việc xử án, nên không ai phân biệt mà thôi! Liễu Hồn và Thôi Hựu Phủ là bậc anh tài một thời, đã trình bày được nỗi oan; Thiếu Du biết nghe theo, nên giục tra hỏi nhà sư, ông cũng đáng khen.

 Viên Tư cân vàng.

 Lý Miễn đời Đường làm quan trấn giữ Phượng Tường. Có người nông dân ở một huyện thuộc quyền đào được một vò vàng đúc hình móng ngựa, đem nộp huyện. Viên huyện lệnh lo người coi kho công không cẩn thận, bèn cất vào phòng riêng. Hôm sau mở ra xem thì toàn là cục đất. Ông làm tờ trình lên phủ, phủ sai viên thuộc lại đến xét. Huyện lệnh không tự giải bày được, nhận bừa là đã đánh tráo vàng. Lúc đầu khai "đem giấu trong đống phân đất, bị người lấy trộm mất", sau lại khai "ném xuống nước, không biết ở đâu". Tuy chưa tra ra được nơi đem vàng đi đổi chác, nhưng ai cũng cho là đã đánh tráo vàng, không còn nghi ngờ gì.

 Trong phủ mở tiệc, nói đến việc này, ai nấy đều than thở. Bấy giờ Viên Tư làm việc trong phủ, riêng ông ngờ là oan, Lý Miễn bèn chuyển vụ án về phủ, giao cho Viên Tư xét hỏi. Viên Tư kiểm trong vò, đếm được hơn hai trăm năm mươi cục đất. Hỏi những người lúc đầu đào được thì biết hai người dùng đòn tre lớn khiêng đến huyện. Ông bèn tìm vàng ở các cửa hàng, theo hình dạng từng cục đất mà đúc lại, cân đo so sánh. Mới cân được một nửa đã lên tới ba trăm cân, tính cả số thì không phải hai người khiêng bằng đòn tre mà nổi; tức là lúc còn đang trên đường, vàng đã hóa thành đất rồi. Huyện lệnh nhờ đó được rửa oan. Sách cũ ghi chuyện lấy từ "Kịch đàm lục" của Khang Biền.

 Lời bàn: Truyện Viên Tư trong "Đường thư" chép: "Viên Tư được thăng làm chiêm sự phủ ti trực (quan xét việc vi phạm trong phủ Chiêm sự, cơ quan lo việc cho thái tử). Có quan trong bộ phận vì tội trộm vàng bị bắt giam, Viên Tư minh oan cho người ấy." Không có chuyện ở huyện thuộc Phượng Tường. Lại chép: "Viên Tư nhiều lần được Trương Bá Nghi, Hà Sĩ Can mời về làm việc dưới quyền." Không có chuyện làm việc trong phủ Lý Miễn. Điều Khang Biền chép là nghe đồn mà sai sự thật, cho nên chẳng những đầu đuôi sai lệch mà lý lẽ sự việc cũng trái ngược. Sáu trăm cân vàng vốn không phải hai người dùng đòn tre khiêng nổi; nếu lúc trên đường đã hóa thành đất thì khi đến huyện tự nhiên phải kiểm ra, dù màu chưa đổi nhưng nặng nhẹ khác hẳn, cũng dễ biết thôi, cớ sao huyện lệnh còn lo người coi kho công không cẩn thận mà cất vào phòng riêng? Trái lẽ như vậy thì không có gì đáng lấy. Họ Hòa cho là chuyện gỡ được oan nên chép vào tập cũ, ý thì tốt, nhưng không bằng truyện riêng trong "Đường thư" là đúng với sự thật.

 Lưu Sùng Quy đổi dao.

 Lưu Sùng Quy đời Đường làm quan trấn giữ Nam Hải. Có con trai một nhà buôn giàu đậu thuyền ở bờ sông, thấy trong một nhà cổng cao có người con gái đẹp, chẳng hề tránh mặt người lạ. Anh ta bèn trêu: "Đêm nay sẽ đến nhà nàng." Nàng cũng không tỏ vẻ khó khăn, mở cửa chờ. Bỗng có tên trộm vào phòng, người con gái liền vui vẻ đến gần. Tên trộm tưởng bị bắt, lấy dao đâm nàng rồi trốn đi. Con nhà buôn đến sau, giẫm phải máu, trượt ngã, nghe tiếng máu ở cổ còn ộc ra chưa dứt, thấy có người nằm dưới đất, liền chạy thẳng về thuyền, ngay đêm cởi dây thuyền trốn đi. Nhà người con gái lần theo dấu vết, kiện lên quan phủ. Quan sai người đuổi bắt, đóng gông giam giữ tra khảo, anh ta khai hết sự thật, chỉ không nhận giết người.

 Sùng Quy xem con dao bỏ lại, thì ra là dao mổ thịt, bèn ra lệnh: "Ngày nọ mở tiệc lớn, tất cả đồ tể trong hạt đều tập trung ở sân đánh cầu để chờ giết mổ." Đến chiều cho giải tán, bảo mỗi người để dao lại, hôm sau lại đến. Ông bèn sai lấy con dao giết người đổi vào thay một con. Hôm sau, mọi người đều nhận lại dao của mình. Có một người không đi, nói đây không phải dao của mình. Hỏi là dao của ai, đáp là dao của người nọ. Ông vội sai đi bắt thì kẻ ấy đã trốn mất. Thế là ông lấy một tù nhân khác đáng tội chết giả làm con nhà buôn, đêm xuống thì giết đi. Kẻ trốn nghe tin liền trở về, bèn bị bắt, đem xử theo pháp luật. Con nhà buôn chỉ bị tội ban đêm vào nhà người, bị đánh gậy vào lưng mà thôi. Sách cũ không ghi xuất xứ, có lẽ cũng là chuyện chép trong truyện kể của người đời Đường; nay thấy ở cuối truyện Lưu Chính Hội trong "Đường thư", Sùng Quy là cháu bảy đời của ông. Lời trong truyện quá vắn tắt, nên lược lấy ý chính từ tập cũ.

 Lời bàn: Phàm muốn gỡ oan thì phải có cách. Đổi dao là cách lần dấu kẻ gian; giết tù là cách lừa kẻ gian. Không bắt được kẻ gian thì lấy gì mà gỡ oan? Cho nên có những cách làm xuất phát từ lòng nhân nằm ở chỗ này, người quân tử cũng không thể xem nhẹ.

 Trang Tuân xét kẻ gian.

 Trang Tuân lúc đầu làm huyện lệnh Trường An, sau thăng làm thứ sử Dương Châu, tính sáng suốt, tinh tường. Từng có một người đàn bà ở Dương Lăng cùng kẻ khác giết chồng. Người em chồng phát giác, chạy đến bắt kẻ gian, người đàn bà bèn bôi máu lên người em chồng, rồi kêu to: "Sao chú muốn tư tình với ta mà giết anh mình!" Liền đi báo quan. Quan tra khảo người em chồng quá nặng tay, anh ta bèn nhận bừa tội. Trang Tuân xét vụ án, bèn nói với viên lại: "Người em chồng phạm tội đại nghịch, hãy mau xử theo pháp luật. Có thể cho chị dâu về." Rồi lén sai người nửa đêm nấp dưới vách nhà chị dâu nghe ngóng. Đêm ấy kẻ gian quả nhiên đến, hỏi: "Thứ sử sáng suốt, xem ra có ngờ gì không?" Chị dâu nói: "Không ngờ." Rồi cùng nhau mừng rỡ. Viên lại liền bắt giải vào ngục, người em chồng được tha.

 Sách cũ không ghi xuất xứ, cũng không ghi là người đời nào. Tên họ trùng với Trang Tuân người đất Thục. Cha con họ Hòa mỗi người chép một chuyện, đều để ở cuối quyển. Có người ngờ là người đời Đường, nhưng trong chuyện nghe tiếng khóc có nói "đi tuần trong hạt, dừng xe lắng nghe", thì không phải thứ sử đời Đường. Thứ sử Dương Châu đời Đường đóng ở Quảng Lăng, cai quản bảy huyện Giang Đô, Giang Dương, Lục Hợp, Hải Lăng, Cao Bưu, Dương Tử, Thiên Trường, mà không có Dương Lăng. Thứ sử Dương Châu đời Hán đóng ở Lịch Dương, cai quản sáu quận Cửu Giang, Đan Dương, Lư Giang, Cối Kê, Ngô, Dự Chương, mà quận Đan Dương có huyện Lăng Dương; há chẳng phải "Lăng Dương" bị chép nhầm thành "Dương Lăng" sao? Câu "người đàn bà ở Dương Lăng" há chẳng phải cùng loại với câu "người đàn bà ở Mỹ Dương" trong truyện Vương Tôn sao? Xét như thế thì là người đời Hán chăng? Nhưng chưa có bằng chứng rõ ràng, không dám quả quyết. Cho nên tạm theo họ Hòa, xếp sau người đời Đường, ở đây chỉ ghi lại chỗ ngờ.

 Khắc tôi đã sắp xếp xong thứ tự, mới thấy sách "Hoa Dương quốc chí" bản in ở Thục chép: người có học ở quận Ba thời Hậu Hán có thứ sử Dương Châu Nghiêm Tuân, tên tự là Vương Tư, và châu mục (quan đứng đầu một châu) Từ Châu Nghiêm Vũ, tên tự là Tử Dực. Nghiêm Vũ là con của Nghiêm Tuân, hai cha con đều nổi tiếng. Nghiêm Tuân ở Dương Châu, mỗi lần sắp được đổi đi, dân lại chặn đường giữ lại; thiên tử bèn tăng bổng lộc cho ông ngay tại chức lên bậc trung nhị thiên thạch (bậc lương cao, mỗi năm hơn hai nghìn hộc thóc), ông ở đó mười tám năm, mất khi đang tại chức. Vậy Trang Tuân quả là người đời Hán (đời Hán kiêng húy chữ "Trang" nên đổi họ Trang thành Nghiêm). Nhưng thế khó dời đổi được, tạm để như cũ, mong người đọc xét cho.

 Lời bàn: Trang Tuân buộc tội người em chồng mà thả người chị dâu, ấy là dùng mưu lừa để vạch ra kẻ gian. Nhờ thế mà biết được sự thật, bắt được kẻ phạm tội; há chẳng phải nhờ có cách gỡ oan mà được như vậy sao?

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video