Tấm gương xử án (Chiết ngục quy giám), bản dịch có chú thích, quyển hai
Giải oan (phần dưới)
Khổng Tuần xét lại tù (kèm ba chuyện của Phạm Chính Từ, Triệu Chẩn, Tiết Hướng)
Thời Hậu Đường, Khổng Tuần giữ chức phó coi việc tài chính nhà nước, tạm quyền coi việc quân phủ ở Di Môn (tức Biện Châu, nay là Khai Phong). Huyện Trường Viên có bốn tên trộm rất giàu. Khi vụ việc vỡ lở, những người bị bắt giam lại là bốn người dân nghèo. Nguyên viên Đô ngu hầu (chức võ quan coi quân kỷ ở quân phủ) là anh em cột chèo của Quách Tòng Thao. Hắn cùng viên lại phụ trách tra hỏi và viên coi ngục bàn mưu dựng thành vụ án này, theo luật bốn người kia phải bị khí thị (chém giữa chợ cho dân chúng thấy).
Khổng Tuần đích thân xét lại tù. Tù không nói một lời, nhưng khi bị dẫn qua bức tường che trước cửa thì cứ ngoái lại mãi. Ông bèn gọi lại hỏi. Họ thưa: "Lúc nãy viên coi ngục nâng đuôi gông lên cao, nên chúng tôi không nói được. Xin cho người hầu lui ra, chúng tôi sẽ kể tường tận sự việc." Ông lập tức cho chuyển họ sang ngục của châu, sai viên chủ bạ (viên quan coi giấy tờ, sổ sách) của quận tra hỏi. Kẻ nhận hối lộ có mấy chục người, đều bị xử theo pháp luật cùng bốn tên trộm, còn bốn người dân nghèo được rửa oan. Đây là chuyện thời Ngũ Đại mà Hòa Ngưng (tác giả sách "Nghi ngục tập") nghe được.
Lời bàn: Viên lại lo việc tuần tra, bắt bớ có khi dung túng kẻ trộm rồi bắt dân lành để nộp cho đủ lệnh trên, có khi để mất trộm rồi bắt dân lành để trốn trách nhiệm, có khi đi tìm trộm rồi bắt dân lành để mong được thưởng. Nếu viên coi ngục lại thông đồng mua bán với hắn thì oan uổng, sai trái biết sao kể xiết! Điều này trông vào người xử án xét cho kỹ mà thôi. Khổng Tuần xét ra loại dung túng trộm rồi bắt dân lành để đủ lệnh trên. Lại có ba chuyện nữa: hai chuyện để mất trộm rồi bắt dân lành để trốn trách nhiệm, một chuyện đi tìm trộm rồi bắt dân lành để mong được thưởng, nay chép kèm sau đây:
Phạm Chính Từ, người Tề Châu, cha là Phạm Lao Khiêm. Chính Từ làm Chuyển vận phó sứ (phó quan của một lộ, coi việc thu và chuyên chở thuế lương, kiêm giám sát quan lại) ở Giang Nam. Ở Nhiêu Châu có người dân tên Cam Thiệu, của cải chất chứa hàng vạn, bị cướp. Châu bắt được mười bốn người, hồ sơ án đã xong, đều bị xử tội chết. Chính Từ đi tuần xét địa hạt đến nơi, cho gọi tù ra hỏi, ai nấy đều khóc. Ông thấy là không có thực, lệnh chuyển họ sang nơi khác tra hỏi lại.
Ít lâu sau, có người dân báo chỗ ở của bọn cướp. Chính Từ ngầm gọi viên giám quân Vương Nguyện đến đánh úp bắt chúng, nhưng bọn cướp trốn thoát. Chính Từ liền một mình cưỡi ngựa ra đuổi kịp. Tên giặc giương cung cầm (vũ khí) xông tới (?), Chính Từ lấy roi quất, trúng cả hai mắt hắn, bắt về. Xét rõ tội trạng gian ác, hắn bị xử theo pháp luật, còn mười bốn người trước kia đều được tha.
Triệu Chẩn, hàm Thiếu sư (chức hàm cao quý, thường dùng để ban tặng), làm Chuyển vận sứ lộ Ích Châu. Bấy giờ huyện Bồ Giang thuộc Cung Châu đi bắt cướp mà không bắt được, quan sở tại lại bắt giam mấy chục người dân lành, đánh đập ép phải nhận tội, rồi còn sửa cho lời khai của họ khớp nhau, như thể không có gì đáng ngờ. Đúng lúc Chẩn đi tuần xét địa hạt, ông đoán có oan, bèn phi ngựa vào ngục huyện, nắm được hết tình trạng oan ức, thả họ ra. Hai chuyện trên đều thấy trong tiểu sử của từng người trong sử sách.
Tiết Hướng, sau làm quan ở Khu mật viện (cơ quan tối cao coi việc quân sự), khi ấy giữ chức Đề điểm hình ngục (quan giám sát việc xử án hình sự của một lộ) ở Hà Bắc. Bấy giờ ở huyện Vũ Cường thuộc Thâm Châu có kẻ trộm giết người cướp của. Viên huyện úy (quan coi việc bắt trộm cướp, giữ trật tự trong huyện) coi việc để mất trộm là lỗi của mình, bèn bắt người dân thường đánh cho phải nhận, rồi đặt tang vật ở bên ngoài cho khớp với lời khai. Hướng nhận hồ sơ thấy nghi, đích thân gọi ra hỏi, làm rõ nỗi oan, sáu người thoát chết; ông trị tội viên úy về tội cố ý khép người vô tội vào tội. Chuyện thấy trong bài văn khắc mộ do thừa tướng Lã Đại Phòng soạn.
Ba chuyện này đều giống chuyện Khổng Tuần xét lại tù. Không có mẹo gì khác, chỉ là đều hết lòng xét tình thực, nên mới giải được oan.
Viên tòng sự ở phủ đào mộ (kèm hai chuyện ở Lư Lăng và huyện Hấp)
Hòa Ngưng chép theo sách "Ngọc đường nhàn thoại": Gần đây có một người đi buôn về, thấy vợ bị người giết, lại mất cả đầu. Anh ta vừa đau đớn vừa sợ hãi, đến báo cho nhà vợ. Nhà vợ bèn bắt chàng rể giải lên quan. Anh ta không chịu nổi đòn roi, tự nhận bừa là đã giết vợ. Hồ sơ án đã xong, chỉ riêng viên tòng sự (viên phụ tá giúp việc ở phủ) ở phủ lấy làm ngờ, xin được xét thêm cho tới cùng, quan thái thú (quan đứng đầu một phủ, quận) chấp thuận.
Ông bèn gọi những người làm nghề ngỗ tác (người lo khâm liệm, chôn cất người chết) trong địa hạt đến, bắt khai những nơi họ chôn cất giúp các nhà trong thời gian gần đây. Lại hỏi: "Có đám nào đáng ngờ không?" Một người thưa: "Có một nhà giàu thế lực ở chỗ nọ làm đám, chỉ nói là chết bà vú em. Đầu canh năm (khoảng 3–5 giờ sáng), họ khiêng quan tài qua đầu tường, nhẹ lắm, như không có gì bên trong, đem chôn ở chỗ kia." Ông lập tức sai người đào lên, thì là một cái đầu người con gái. Cho người tù xem nhận, anh ta nói: "Không phải vợ tôi." Bèn bắt nhà giàu kia tra hỏi, họ khai hết: "Giết bà vú em, bỏ đầu vào hòm đem chôn, dùng thân xác ấy đánh tráo với vợ người tù, rồi giữ người vợ ấy trong nhà riêng." Chàng rể nhờ đó được tha.
Lời bàn: Đây là chuyện thời Ngũ Đại do Vương Nhân Dụ kể vào năm Càn Hựu đời Hậu Hán. Gần đây tôi nghe một chuyện giống chuyện này; lại nghe một chuyện khác cũng khá giống. Đều chép kèm sau đây:
Ở Thái Bình Châu có một người đàn bà cùng em chồng đi ra ngoài, gặp mưa, vào một ngôi miếu cổ trú, thấy đã có mấy người ở trong đó từ trước. Người em chồng say rượu nằm ngủ, đến tối mới tỉnh, thì mọi người đã đi hết, chị dâu đã bị giết, xác không có đầu. Anh ta kinh hoàng kêu gào, bị bắt giải lên quan, không chịu nổi tra khảo đánh đập, đành nhận bừa là đã cưỡng hiếp chị dâu, chị không chịu nên giết đi, rồi vứt đầu và dao xuống sông, thế là bị xử tội chết.
Về sau, người chồng đến Lư Lăng, ở một sân diễn trò nhận ra vợ mình. Bọn đào kép đều bỏ chạy, bị bắt và xử theo pháp luật. Thì ra cái xác không đầu hôm trước là của một người trong nhóm đã ở trong miếu từ trước. Bọn đào kép chặt đầu người ấy, thay áo của người đàn bà này vào, rồi mang chị đi. Người em chồng oan đến như vậy, là vì không có viên tòng sự giỏi hoài nghi. Thế thì khi tang vật, chứng cứ còn chưa rõ, có thể vội kết án được chăng?
Ở vùng Tuyên Châu, Hấp Châu có kẻ cướp ban đêm giết một người đi đường, vứt xác giữa đường, mang cái đầu đi. Gần sáng, một người khác đi tới, giẫm phải máu, vội chạy tránh đi. Ít lâu sau, người này bị truy bắt, tống giam, nửa năm chưa xử xong. Quan sở tại nóng lòng muốn có cái đầu để kết án, bèn đôn đốc gắt gao bọn chức dịch trong làng đi lùng khắp nơi. Đúng lúc có một người ăn xin ốm nằm trong lò gạch, chúng liền chém lấy đầu để nộp cho đủ lệnh. Người tù cũng đã chán ngán cảnh tra khảo lâu ngày, nên chịu xử chết.
Nửa năm sau, tên cướp mới bị bắt ở Nghi Chân. Án thành, đem khám cái đầu đã chém ra thì thấy được chôn ở địa phận huyện Hấp. Việc bọn chức dịch làng giết bừa, cùng cái chết oan của người dân lành, đều do quan sở tại nóng vội muốn có cái đầu để kết án. Thế thì việc truy đòi tang vật, chứng cứ, có thể không thận trọng được sao?
Đây đều là chuyện trong niên hiệu Chính Hòa (đời Tống Huy Tông), có thể làm điều răn cho người coi việc xử án, nên chép kèm vào. Chuyện đào mộ còn thấy ở mục "Lần ra giặc".
Hứa Tông Duệ khám tang vật
Thời nước Thục của họ Vương (một nước thời Ngũ Đại), có Hứa Tông Duệ trấn giữ Kiếm Châu. Một người dân trong hạt bị trộm, dưới đèn nhận ra mặt kẻ trộm, đến sáng báo quan. Bắt được một người, tang vật thu được chỉ có mấy con tơ và mấy cuộn chỉ lụa. Tông Duệ cho gọi ra hỏi. Người tù đang bị trói kêu oan, nói đó là đồ của nhà mình, hai bên cãi qua cãi lại.
Ông bèn cho lấy xa quay tơ của cả hai nhà, dùng con tơ ướm thử kích cỡ, thì khớp với chiếc xa nhà người tù. Lại hỏi: "Lõi cuộn chỉ lụa làm bằng gì?" Một bên nói: "Hạt mơ." Một bên nói: "Mảnh ngói." Ông cho hai bên cùng mở ra trước mặt nhau, thấy hạt mơ, khớp với lời khai của người tù. Thế là người bị trộm chịu tội nhận bừa, viên lại tuần bắt chịu tội tra đánh ép cung. Chỉ trong chốc lát đã rửa được oan. Sách cũ không ghi xuất xứ. Chuyện khám tang vật còn thấy ở mục "Chứng thực điều gian".
Tiêu Nghiễm cầu thần
Bộ luật lệ năm Thăng Nguyên của nước Nam Đường quy định: "Trộm của từ ba quan tiền (ba xâu, mỗi xâu một nghìn đồng) trở lên thì xử chết." Một nhà giàu thế lực ở Lư Lăng phơi quần áo, mất chăn và quần áo mới, sạch, trị giá mấy chục nghìn đồng. Làng xóm hẻo lánh xa xôi, ít người qua lại, nên cho là nhà hàng xóm lấy trộm. Người hàng xóm không chịu nổi đòn roi tra khảo, tự nhận bừa. Hỏi tang vật đâu, liền nói: "Đem bán lẻ ở chợ rồi." Thế là không có cách gì truy xét.
Hôm đem ra xử, tiếng kêu oan vang động cả trời, quan đứng đầu địa phương tâu lên. Tiên chủ (vua đầu tiên nước Nam Đường) sai Viên ngoại lang (chức quan trong các bộ, dưới Lang trung) Tiêu Nghiễm xét lại. Nghiễm ăn chay, giữ mình trong sạch, cầu khấn thần linh, mong rửa được oan. Ngày ông đến quận, trời đang tạnh ráo, êm ả, bỗng có tiếng sấm nổi lên từ phía tây bắc, đánh chết một con bò ở nhà mất đồ. Mổ bụng bò ra thì thấy đồ bị mất. Hóa ra đồ bị bò ăn, vẫn chưa tiêu nát. Chuyện lấy từ sách "Nam Đường cận sự" của Trịnh Văn Bảo. Tập sách cũ không chép.
Lời bàn: Việc này không phải trí tính toán mà làm được, mà là nhờ được cõi âm giúp đỡ, thực là kết quả của lòng chí thành thương xót.
Cao Phòng so vải (kèm hai chuyện của Thiệu Diệp, Lương Hạo)
Cao Phòng ban đầu thờ Chu Thế Tông. Khi ông làm tri châu (quan đứng đầu một châu) Thái Châu, có người dân trong hạt là Vương Nghệ bị cướp. Bắt được năm người, giam vào ngục tra xét đến cùng, tang vật và lời khai đã đủ, sắp xử tội chết. Phòng ngờ họ bị oan, lấy tang vật ra xem, gọi Nghệ hỏi: "Áo và quần bị mất có phải may từ cùng một tấm vải không?" Đáp: "Phải." Phòng sai so khổ vải, thì rộng hẹp không giống nhau, sợi thưa sợi dày cũng khác nhau. Người tù bèn kêu oan. Hỏi: "Vì sao lại nhận tội?" Đáp: "Không chịu nổi đòn roi, chỉ mong được chết cho nhanh." Mấy hôm sau, bắt được chính kẻ cướp, năm người được tha. Về sau Phòng làm quan cho triều ta (nhà Tống), làm đến chức Thượng thư tả thừa (một trong những quan đứng đầu cơ quan Thượng thư tỉnh) rồi mất. Chuyện thấy trong tiểu sử của ông.
Lời bàn: Việc Phòng so vải cũng cùng một cách với việc Hứa Tông Duệ khám tang vật. Nhưng áo quần thu được vốn không phải tang vật thật; nếu chẳng may sợi thưa dày, khổ rộng hẹp đều như nhau thì sẽ ra sao? Nếu về tình lý có chỗ đáng ngờ, thì dù tang vật, chứng cứ có khớp cũng không nên vội kết án.
Trong niên hiệu Ung Hy, Thiệu Diệp (sau làm Gián nghị đại phu, quan chuyên can ngăn vua) làm Lục sự tham quân (quan coi văn thư và tra xét án ở châu) ở Bồng Châu. Tri châu là Dương Toàn tính hấp tấp lại hung hãn. Mười ba người dân trong hạt bị vu là cướp, đều bị xử tội chết. Diệp xét thấy họ bị oan, trình xin xét lại, nhưng Toàn không nghe, chém hai người giữa chợ, số còn lại đóng gông giải về kinh. Ngày hôm sau quả nhiên bắt được kẻ cướp thật. Toàn bị tội, bị gạch tên khỏi sổ quan, trở thành dân thường. Diệp được ban áo đỏ và túi cá (phù hiệu dành cho quan được ân sủng), được bổ làm Quang lộc tự thừa (chức phó ở cơ quan coi yến tiệc, đồ ăn uống của triều đình). Chuyện thấy trong tiểu sử của Diệp.
Trong niên hiệu Cảnh Đức, Lương Hạo (sau làm học sĩ Hàn lâm) khi làm tri phủ Khai Phong, viên úy huyện Khai Phong là Trương Dịch bắt tám kẻ trộm; án thành, bị xử lưu đày. Xử xong rồi mới bắt được kẻ trộm thật. Ngự sử đài (cơ quan giám sát, hạch tội quan lại) tra hỏi được sự thật, quan lại liên quan đều bị giáng chức, trách phạt. Chuyện thấy trong chiếu lệnh thời ấy.
Đây là loại chỉ dựa vào tang vật, chứng cứ, không xét tình lý mà vội kết án. Vì tang vật có khi không phải thật, chứng cứ có khi không đúng, chỉ có xét bằng tình lý thì sau mới không đến nỗi oan uổng sai trái. Có thể không lấy làm gương được sao! Có thể không thận trọng được sao!
Hướng Mẫn Trung gạn hỏi nhà sư (kèm một chuyện của Vương Hối Thúc)
Thừa tướng Hướng Mẫn Trung coi việc ở Tây Kinh (tức Lạc Dương). Có một nhà sư chiều tối đi qua nhà dân trong làng xin ngủ nhờ, chủ nhà không cho. Ông xin ngủ trong thùng xe ở ngoài cổng, chủ nhà cho. Đêm ấy có kẻ trộm vào nhà, dắt theo một người đàn bà cùng bọc quần áo, trèo tường ra. Nhà sư không ngủ, vừa lúc trông thấy. Ông tự nghĩ: mình không được chủ nhà chứa chấp, lại cố xin ngủ nhờ, ngày mai ắt vì chuyện này mà ngờ mình, bắt giải lên huyện. Vì thế bỏ trốn. Đêm chạy trong đám cỏ hoang, bỗng rơi xuống một cái giếng cạn. Người đàn bà trèo tường lúc trước đã bị người giết, xác ở trong giếng, máu dính bẩn áo nhà sư.
Chủ nhà lần theo dấu vết, bắt được, giải lên quan. Nhà sư không chịu nổi tra khảo, bèn tự nhận bừa, khai: "Tôi thông dâm với người đàn bà, dụ cùng trốn đi. Sợ bại lộ nên giết đi, ném xác xuống giếng. Không ngờ trượt chân cũng rơi xuống giếng. Tang vật và dao để bên miệng giếng, không biết ai đã lấy mất." Án thành, ai cũng cho là đúng. Chỉ riêng Mẫn Trung vì không tìm thấy tang vật và hung khí nên lấy làm ngờ. Gạn hỏi bốn năm lần, nhà sư chỉ nói: "Kiếp trước tôi nợ mạng người này, chẳng có gì để nói." Ông cố hỏi mãi, nhà sư mới nói thật.
Ông bèn ngầm sai một viên lại đi dò kẻ giết người. Viên lại ăn ở quán trong làng, có một bà già nghe nói anh ta từ phủ đến, không biết là người của quan, hỏi: "Vụ án nhà sư nọ thế nào rồi?" Viên lại nói dối: "Hôm qua đã bị đánh chết ở chợ rồi." Bà già thở dài: "Nay nếu bắt được kẻ giết người thì sao?" Viên lại nói: "Phủ đã xử nhầm vụ này rồi, dù có bắt được kẻ giết người cũng không dám hỏi đến nữa." Bà già nói: "Thế thì nói ra cũng không hại gì. Người đàn bà ấy là do gã trai trẻ tên nọ ở làng này giết." Viên lại hỏi: "Người ấy ở đâu?" Bà chỉ nhà cho. Viên lại đến bắt, thu được cả tang vật, nhà sư mới được tha. Cả phủ đều cho là thần. Chuyện thấy trong sách "Tốc Thủy kỷ văn" của thừa tướng Tư Mã Quang.
Lời bàn: Người làm quan xét án, nếu ngờ có oan, thì dù người tù không kêu oan cũng không được vội kết án.
Thừa tướng Vương Hối Thúc khi làm tri châu Lộ Châu, có một vụ án giết người hồ sơ đã xong. Hối Thúc xét thấy tình thực không phải vậy, nên đích thân hỏi. Người ấy tự cho rằng không bắt được kẻ giết người thật thì không có lý gì được tha, nên rốt cuộc không tự biện bạch. Các quan dưới quyền đều nói không có gì phải ngờ. Ông vẫn cố giữ lại không xử, ngầm cho người lần dò bắt kẻ giết người, bắt được. Ông viết bài "Biện ngục ký" (Bài ghi về việc phân xử án) để răn các quan xử án. Chuyện thấy trong bài văn bia thần đạo (bia dựng trên đường dẫn vào mộ, ghi công trạng người chết) do Doãn Thù, học sĩ Long Đồ các, soạn.
Người này rốt cuộc không tự biện bạch, cũng giống nhà sư nói "chẳng có gì để nói". Vậy mà cả hai ông đều không dám vội kết án, cuối cùng bắt được kẻ phạm tội, giải được oan, há chẳng phải là kết quả của sự hết lòng thương xót và thận trọng sao!
Tiền Nhược Thủy dò tìm người hầu gái (kèm một chuyện của Khương Tuân)
Tiền Nhược Thủy làm Thôi quan (quan phụ tá chuyên tra xét án) ở Đồng Châu. Viên tri châu tính hẹp hòi, nóng nảy, nhiều lần xử việc theo ý riêng mà không đúng. Nhược Thủy cố cãi không được, thường nói: "Rồi sẽ phải cùng nộp đồng chuộc tội thôi." Sau đó quả nhiên bị triều đình và cấp trên bác, các quan trong châu đều bị phạt nộp tiền chuộc, tri châu xấu hổ xin lỗi. Rồi lại vẫn thế, trước sau như vậy mấy lần.
Có một nhà giàu, đứa hầu gái nhỏ bỏ trốn, không biết đi đâu. Cha mẹ đứa hầu kiện lên châu, châu sai viên Lục sự tham quân tra hỏi. Viên lục sự từng vay tiền nhà giàu kia không được, bèn hạch tội cha con nhà giàu mấy người cùng giết đứa hầu, ném xác xuống nước nên mất xác, kẻ thì chủ mưu, kẻ thì ra tay giúp, đều phải tội chết. Người nhà giàu không chịu nổi đòn roi, tự nhận bừa. Hồ sơ trình lên, quan châu xét lại không thấy họ phản cung, đều cho là đúng sự thực.
Riêng Nhược Thủy ngờ, giữ hồ sơ lại, mấy ngày không quyết. Viên lục sự đến chỗ làm việc của Nhược Thủy mắng: "Ông ăn tiền nhà giàu, muốn gỡ tội chết cho họ phải không?" Nhược Thủy cười xin lỗi: "Nay mấy người sắp phải chết, há lại không nên xem kỹ lời khai một chút sao?" Giữ lại gần mười ngày, tri châu nhiều lần thúc giục cũng không được, trên dưới đều lấy làm lạ.
Một hôm Nhược Thủy đến gặp tri châu, cho người khác lui ra rồi nói: "Sở dĩ tôi giữ hồ sơ lại là vì đã ngầm sai người dò tìm đứa hầu gái, nay đã tìm được rồi." Tri châu giật mình hỏi: "Ở đâu?" Nhược Thủy bèn ngầm cho người đưa đứa hầu đến chỗ tri châu. Tri châu buông rèm, gọi cha mẹ đứa hầu vào hỏi: "Nay các người thấy con gái mình, có nhận ra không?" Đáp: "Lẽ nào lại không nhận ra?" Bèn từ trong rèm đẩy đứa hầu ra cho xem, cha mẹ nó khóc nói: "Đúng là nó." Tri châu liền cho gọi cha con nhà giàu ra, phá hết gông cùm thả đi.
Những người ấy khóc gào không chịu đi, nói: "Không có ơn của sứ quân (cách gọi tôn kính quan đứng đầu châu) thì cả họ chúng tôi đã bị diệt rồi." Tri châu nói: "Đó là ơn của quan Thôi quan, không phải của ta." Họ vội đến chỗ làm việc của Nhược Thủy, Nhược Thủy đóng cửa không tiếp, nói: "Là tri châu tự tìm ra, ta có dự gì đâu." Họ không vào được, đi quanh tường mà khóc, rồi dốc hết của nhà ra làm cơm cúng dường các sư, cầu phúc cho Nhược Thủy.
Tri châu vì Nhược Thủy đã rửa oan cho mấy người sắp chết, muốn dâng sớ tâu công cho ông. Nhược Thủy cố từ chối, nói: "Tôi chỉ mong việc xử án được đúng, người ta không phải chết oan thôi, tâu công không phải bản ý của tôi. Vả lại, nếu triều đình coi việc này là công của tôi, thì sẽ đặt viên lục sự vào chỗ nào?" Tri châu than phục: "Như thế thì lại càng không ai bì kịp!" Viên lục sự đến gặp Nhược Thủy, dập đầu xấu hổ tạ lỗi. Nhược Thủy nói: "Tình thực vụ án khó biết, ngẫu nhiên có sai lầm, có gì phải tạ." Thế là gần xa đều một lòng khen ông.
Không bao lâu, vua Tống Thái Tông nghe biết, liền cất nhắc vượt bậc: từ chức phụ tá trong phủ, trong nửa năm thành Tri chế cáo (quan soạn thảo chiếu lệnh của vua), trong hai năm thành Khu mật phó sứ (phó quan đứng đầu Khu mật viện). Chuyện thấy trong "Tốc Thủy kỷ văn".
Lời bàn: Nhược Thủy rửa oan cho nhà giàu còn chưa phải việc khó làm; chỉ việc ông cố từ chối để người ta tâu công mới thấy độ lượng và kiến thức hơn người, tri châu than phục là phải.
Khương Tuân khi làm phán quan (quan phụ tá xét xử) ở viện Hữu quân tuần thuộc phủ Khai Phong, có hai người tù, án đã xong, sắp phải chết. Tuân xét ra tình oan mà thả họ. Theo lệ cũ: rửa oan cứu sống tù tử hình thì được thưởng. Tuân sợ làm liên lụy đến viên lại xử án trước, nên không tự nói ra. Cũng cùng một ý với việc Nhược Thủy cố từ chối. Và ông cũng làm đến chức Khu mật phó sứ. Chuyện thấy trong tiểu sử của ông.
Vương Lợi xem lại hồ sơ án (kèm hai chuyện của Hướng Phó Lượng, Dư Lương Quăng)
Lang trung (chức quan cấp trung trong các bộ) Vương Lợi khi làm Thông phán (quan cùng coi việc châu với tri châu, có quyền giám sát) Thương Châu, xem lại các hồ sơ án đã xong, thấy có một bọn cướp sắp bị xử chết. Lợi xét dáng vẻ, sắc mặt của họ không phải là kẻ làm điều ác, bèn ngầm hỏi, biết được khá nhiều tình trạng oan ức. Ông bèn giữ lại không xử, lại cho lùng khắp trong hạt. Mấy hôm sau bắt được hết bọn cướp thật, có bảy người nhờ đó mà thoát chết. Chuyện thấy trong bài văn khắc mộ do Doãn Thù, học sĩ Long Đồ các, soạn.
Lời bàn: Phàm người xét án, hoặc xét qua dáng vẻ sắc mặt, hoặc xét qua tình lý, hoặc xét qua dấu vết sự việc: ba cách này đều đủ để biết có oan hay không. Vì thế chép kèm hai chuyện sau đây:
Thiếu khanh Hướng Phó Lượng khi làm tri huyện Quản Thành, có một vụ giết người hồ sơ đã xong. Phó Lượng xét tình thực không phải vậy, định thả ra mà bắt lại người khác, các quan phụ tá đều cho là không được. Mấy hôm sau quả nhiên bắt được kẻ giết người thật. Chuyện thấy trong bài văn khắc mộ do thừa tướng Vương Khuê soạn. Đây là xét bằng tình lý.
Đại khanh Dư Lương Quăng ban đầu làm Tư lý tham quân (quan coi việc xét xử án ở châu) ở Kinh Nam. Có người bị bắt vì tội giết người, đã tự nhận bừa. Riêng Lương Quăng khám xác chết và con dao được dùng mà sinh ngờ, nói: "Lẽ nào dao dài hơn một thước mà vết thương sâu không tới một tấc?" Ông trình xin cho truy bắt kỹ, quả nhiên bắt được kẻ giết người thật. Chuyện thấy trong tiểu sử của ông. Đây là xét bằng dấu vết sự việc. Dấu vết sự việc có khi trùng hợp ngẫu nhiên, không thể chỉ dùng một cách ấy, mà nên xét cả tình lý và dáng vẻ sắc mặt, nên chép ba chuyện này.
Lại còn điều này nữa: xử án quý ở chỗ thong thả, phải tránh gắt gao vội vã, vì gắt gao vội vã thì người mang oan sẽ nhận bừa; nhận việc truy bắt quý ở chỗ kỹ càng, phải tránh làm qua loa, vì qua loa thì kẻ phạm pháp sẽ may mà thoát. Chỉ có ai xử án thì thong thả mà truy bắt thì kỹ càng, đã không bỏ sót kẻ có tội lại không vạ lây người vô tội, mới đáng quý. Người quân tử sáng suốt, thận trọng nên như thế.
Nhiệm Trung Chính hạch tội viên lại
Thượng thư Nhiệm Trung Chính khi làm tri châu Ích Châu, nhà viên lại huyện Thanh Thần thuộc Mi Châu là Quang Bảo bị cướp. Người đứng đầu xóm làng khai rằng đêm ấy Lôi Diên Phú và Lôi Diên Nghị đều không ngủ ở nhà, viên huyện úy liền bắt giam họ. Bọn lại huyện là Vương Tự cùng mấy người tha hồ tra khảo, đánh đập, cả hai đều chết trong ngục. Ít lâu sau, châu bắt được bảy tên cướp đã cướp nhà Quang Bảo, mới biết Phú và Nghị bị oan. Trung Chính hạch xét việc ấy rồi tâu lên; bọn Vương Tự bốn người đều bị đày sang quận khác làm tạp dịch, còn nhà những người bị oan thì được vỗ về, giúp đỡ hậu hĩnh. Chuyện thấy trong chiếu lệnh năm Cảnh Đức.
Lời bàn: Huyện úy nếu muốn trốn trách nhiệm thì cũng có khi bắt giam dân lành, huống chi dấu vết sự việc ở đây lại có vẻ đáng ngờ. Chỉ có người xử án nên xét cho kỹ, không nên để bọn lại tha hồ tra khảo đánh đập, khiến người ta mang oan mà chết. Vì chưa kết án nên quan đứng đầu được tha, cũng đã là may lắm. Việc này có thể làm gương cho người coi việc xử án, nên đặc biệt chép vào.
Trương Bảo Ung vào Ngạc Châu
Trương Bảo Ung (sau làm quan ở bộ Hình) khi làm Chuyển vận sứ Hồ Bắc, Ngạc Châu lập trạm mua than của dân. Theo lệ thường, viên lại ký trước giấy biên nhận nhập kho cho là đã đủ, nhưng thực ra than vẫn còn để ở nhà dân chưa nộp, đợi đến khi thuyền chở hàng lên đường mới lấy thẳng chở đi. Viên quan coi châu mang tư thù, sai quan coi thuế tra xét hạch tội, buộc mười tám người vào tội trộm phải chết. Bảo Ung từ Kinh Nam đi một chiếc thuyền suốt sáu ngày đêm vào Ngạc Châu, làm rõ nỗi oan, chỉ đánh roi mấy viên lại coi giữ mà thôi. Chuyện thấy trong bài văn bia thần đạo do Xá nhân (quan soạn thảo văn thư cho vua) Tăng Củng soạn.
Trương Ôn Chi hỏi rõ nỗi oan
Trương Ôn Chi (sau giữ hàm Đãi chế, chức hầu cận để vua hỏi han) làm Đề điểm hình ngục Hoài Nam. Bấy giờ Dương Sùng Huân làm tri châu Bạc Châu, cậy được vua yêu mà ngang ngược. Tri huyện Mông Thành là Vương Thân vì việc công mà trái ý ông ta, liền bị gông giải vào ngục. Ôn Chi đến hỏi, biết được tình oan; đã thả Thân ra, lại còn vạch ra hơn mười tên lại gian, cho thích chữ vào mặt rồi đày đi. Chuyện thấy trong tiểu sử của ông.
Lời bàn: Nỗi oan trong vụ mua than khó làm rõ, còn nỗi oan của viên tri huyện dễ thấy. Nhưng nếu không phải là người dũng cảm làm việc nghĩa, thì sao có thể hăng hái mà làm được!
Trương Nghiêu Tá xét lại (kèm một chuyện của Cường Chí)
Trương Nghiêu Tá (sau làm Tuyên huy sứ, chức coi việc lễ nghi, hầu hạ trong cung) ban đầu làm Thôi quan ở Quân Châu. Bấy giờ ở Cát Châu có một đạo sĩ cùng đi với một người lái buôn, đêm nghỉ uống rượu ở nhà trạm, người lái buôn đột tử. Đạo sĩ hoảng sợ bỏ trốn, bị lính tuần bắt được, bắt giam liên lụy hơn trăm người. Chuyển vận sứ sai Nghiêu Tá xét lại, ông biết hết nỗi oan mà thả họ ra. Chuyện thấy trong tiểu sử của ông.
Lời bàn: Cường Chí (sau làm phán quan ở một cơ quan trung ương) ban đầu làm huyện lệnh Phổ Giang thuộc Vụ Châu. Bấy giờ có người dân cùng mẹ thuê nhà bên đường làm quán trọ. Có người khách đi qua bị bệnh cấp tính, chưa kịp báo huyện thì đã chết. Viên huyện úy muốn lập công, đến bắt người mẹ, đánh đập. Người con hoảng sợ, liền tự nhận bừa là đã giết khách. Cường Chí tra xét kỹ, biết được sự thực mà thả họ ra. Chuyện thấy trong bài hành trạng (bài ghi lại cuộc đời, việc làm của người đã mất) do học sĩ Hàn lâm Tăng Triệu soạn.
Nỗi oan ở quán trọ này cũng giống chuyện người đạo sĩ. Nếu không hết lòng xét tình thực thì không thể biết được nỗi oan.
Trình Lâm vẽ đường lửa cháy
Trình Lâm, tên thụy (tên đặt sau khi mất để khen công đức) là Văn Giản công, làm tri phủ Khai Phong. Gặp lúc trong cung cháy lớn, lan đến hai cung. Hoạn quan xét án, bắt người thợ may có cái bàn là đựng than, người ấy đã nhận bừa, rồi giao xuống phủ, ra lệnh cho ông làm hồ sơ kết án. Ông lập tức chỉ ra là không phải. Không được vào trong cung, ông bèn sai thợ vẽ lại những nơi lửa đã cháy qua. Thấy hậu cung người đông mà chỗ ở chật, bếp lò lại sát vách ván, lâu năm khô nên bốc cháy. Ông nói: "Đây há phải là lửa một ngày!" Bèn tâu: "Đây có lẽ là tai họa do trời, không nên bắt tội người." Vua vì thế mà nới tay vụ án, rốt cuộc không ai phải chết. Ông ở phủ xử việc nhanh như thần, trong một năm có đến bốn năm lần ngục trống không. Chuyện thấy trong tiểu sử của ông.
Lời bàn: Lâm vẽ những nơi lửa cháy qua để chỉ ra người thợ may bị đánh mà phải nhận bừa là sai, thật đúng. Lửa phát từ hậu cung, mà người đông chỗ ở chật, nếu muốn truy đến tận gốc thì há lại không có oan uổng sai trái? Cho nên ông nói: "Đây có lẽ là tai họa do trời, không thể bắt tội người." Nhờ thế vụ án được nới tay, há còn ai chết oan nữa!
Cường Chí dự nghe xử án (kèm một chuyện của Nhạc Ái)
Cường Chí (sau làm quan ở bộ Từ, coi việc tế lễ) khi làm Thương tào tham quân (quan coi kho lương) phủ Khai Phong, trong cung có đống màn vải tẩm dầu để ngoài trời, một đêm bốc cháy, những người coi giữ theo luật đều phải chết. Chí được dự nghe xử án, ngờ về chỗ lửa phát ra, bèn gọi thợ làm màn đến hỏi. Người thợ nói: "Làm màn ắt phải trộn thêm các thứ thuốc khác, để chồng lên nhau lâu ngày, gặp ẩm thì tự bốc cháy." Phủ tâu lên vua. Vua Nhân Tông hiểu ra, nói: "Năm trước ở lăng của vua Chân Tông lửa cũng phát ra từ áo tẩm dầu, đúng là như thế." Những người coi giữ được áp tội nhẹ. Chuyện cũng thấy trong bài hành trạng.
Lời bàn: Trong niên hiệu Thiên Giám đời Lương, Trường Sa Tuyên Vũ vương sắp được an táng, thì cơ quan coi xe bỗng mất trong kho tấm lưới bọc xe tẩm dầu, định truy tội người coi giữ. Ngự sử trung thừa (quan đứng đầu Ngự sử đài) là Nhạc Ái nói: "Xưa kho vũ khí nhà Tấn cháy, Trương Hoa cho rằng chứa đến vạn tấm màn dầu thì ắt phải tự bốc cháy. Nay nếu trong kho có tro, thì không phải tội của viên lại." Rồi khám ra, quả có tro đọng lại. Người thời ấy khen ông hiểu biết rộng và lòng độ lượng. Chuyện lấy từ truyện Nhạc Ái trong sách "Nam sử".
Đây đều là lửa phát ra từ trong đồ tẩm dầu, không phải do người gây ra. Người coi giữ chỉ có tội trông nom không cẩn thận mà thôi; nếu buộc vào tội làm cháy thì là chết oan.
Tiền Dã lấy chứng cứ
Tiền Dã (sau làm quan ở ty Đồn điền, coi việc ruộng khẩn hoang của nhà nước) khi làm huyện lệnh Hải Dương thuộc Triều Châu, một nhà họ lớn trong quận bị cháy, lần theo dấu vết thì lửa từ một nhà nọ sang, viên lại bắt hỏi, nhà ấy kêu oan không chịu nhận. Thái thú Điêu Trạm nói: "Vụ này không phải huyện lệnh Tiền thì không xong." Dã hỏi nhà họ lớn, lấy được cái chân giường ở chỗ lửa phát ra, xem xét thì ngờ là đồ của nhà có thù oán trong làng. Ông bèn dẫn lại vào nhà kẻ thù kia, lấy chiếc giường bị gãy chân ra ráp lại, khớp hết. Nhà ấy liền chịu tội: "Lửa là do tôi. Cố ý để dấu vết ở nhà nọ là muốn tự thoát tội." Nhà kia nhờ đó được tha. Chuyện thấy trong bài văn khắc mộ do Tham chính (phó tể tướng) Âu Dương Tu soạn.
Lời bàn: Đây là nhà có thù oán phóng hỏa. Xét tình kêu oan của nhà nọ, dựa vào chứng cứ phóng hỏa của nhà có thù, tình lý và chứng cứ đều rõ ràng, thì kẻ kia sao có thể không chịu tội! Đây là người giỏi suy xét sự việc, nên mới giải được oan.
Vương Tuân đòi giấy tờ cũ
Thiếu khanh Vương Tuân làm tri châu Chiêu Châu. Có người bị tố cáo là làm giả ấn của châu, bị giam lâu không xử xong, vì viên lại cầm văn bản ấy thấy không giống ấn của châu. Tuân bèn đòi các giấy tờ cũ từ trước niên hiệu Cảnh Đức ra, xem dấu ấn thì không khác chút nào, người bị vu được rửa oan ngay. Thì ra viên lại không biết hình chữ trên ấn đã thay đổi theo thời. Chuyện thấy trong bài văn khắc mộ do thừa tướng Vương Khuê soạn.
Lời bàn: Đây không phải người tố cáo bịa chuyện vu khống, chỉ là thấy không giống nên tố cáo thôi. Văn bản đóng ấn là việc thời Cảnh Đức, phải lấy giấy tờ cũ từ trước Cảnh Đức ra so mới đúng. Viên lại không nghĩ tới điều này, để người ta bị giam lâu, thật đáng thương thay! Chỉ có Tuân hết lòng, nhờ đó người kia được tha, nếu không thì ắt chết oan rồi.
Lưu Hạ xét tình thực
Lưu Hạ (sau làm Thừa chế, một chức võ quan) ban đầu đỗ tiến sĩ, làm huyện lệnh Tu Vũ thuộc Hoài Châu. Có người dân say rượu không về được, người bạn đi cùng lấy áo của anh ta đem trả về nhà. Người say chết dọc đường, nhà có tang bèn bắt người bạn đi kiện. Hạ nói: "Người đem áo về trả không phải là kẻ đã giết." Nhờ thế người ấy thoát tội. Đoàn Thiếu Liên tiến cử Hạ có thể làm tướng, ông được chuyển từ Trước tác tá lang (chức quan văn phụ trách soạn sách sử) sang Nội điện thừa chế. Chuyện thấy trong bài văn khắc mộ do thừa tướng Lã Đại Phòng soạn.
Lời bàn: Đây không phải người đi kiện bịa chuyện vu khống, chỉ vì đau xót người chồng chết nên ngờ là bị giết thôi. Nếu không gặp Hạ xét bằng tình lý, thì người kia mang oan khó mà được tha.
Từ Khởi xin tránh hiềm nghi
Từ Khởi (sau làm Gián nghị đại phu) làm tri châu Xử Châu. Trước đó có một người tù tội không đến mức chết, nhưng viên lại mang tư thù gán ghép cho thành tội chết. Người tù rình dịp trốn đi, sau đó bị tịch biên của cải nhà. Khi Khởi đến nơi, người ấy bèn tự về đầu thú, kể nỗi oan. Khởi trình xin chuyển vận sứ cho một viên quan khác xét lại, người ấy nhờ đó được tha. Chuyện thấy trong tiểu sử của ông.
Lời bàn: Người tù trốn đi là để thoát chết. Tự về kêu oan, thật đáng thương xót. Nếu Khởi tự mình xử ngay, thì bị ngờ là có ý cố sửa cho ngay việc sai của người trước, nên ông xin cho quan khác xét lại, người tù được thoát chết, hợp với lẽ công bằng mà mọi người đều thừa nhận. Như thế không chỉ giỏi giải oan, mà còn giỏi tránh hiềm nghi.
Tiêu Quán nhận đơn kiện (năm chuyện từ đây trở đi đều là chuyện bênh vực cho người bị oan ức được tỏ bày)
Tiêu Quán (sau làm quan ở bộ Binh) khi làm tri châu Nhiêu Châu, có viên Tư pháp (quan coi việc luật pháp ở châu) Phủ Châu là Tôn Tề, người Cao Mật. Ban đầu Tề được bổ làm Tư pháp Gia Châu; trước đó đã lấy vợ họ Đỗ, để ở quê; lại lừa lấy thêm người họ Chu cùng đến đất Thục. Mãn nhiệm về, người họ Chu giận vì bị lừa, muốn kiện lên quan, Tề cắt tóc thề sẽ bỏ người họ Đỗ. Tề được bổ làm úy huyện Hưu Ninh thuộc Hấp Châu, lại gặp một cô kỹ nữ họ Trần, lại lấy nốt.
Khi được bổ thay làm Tư pháp Phủ Châu, Tề bèn lén bắt đứa con do người họ Chu sinh ra tên là Ngốc Ngốc, cùng người họ Đỗ, người họ Trần chở đến Phủ Châu. Không lâu sau, người họ Chu cũng cùng em trai tìm đến, muốn vào ở nhà ấy. Viên lại ngăn lại rồi báo cho Tề. Tề về, túm tóc bà lôi xuống dưới hiên, đưa ra một tờ giấy giả mà nói: "Mày là đứa ở đi làm thuê, sao dám như thế!" Rồi cùng người họ Trần giết Ngốc Ngốc, chôn sau phòng ngủ.
Người họ Chu kiện lên châu, không được phân xử; kiện lên chuyển vận sứ, không được nghe. Lâu ngày, bà viết quê quán, họ tên cùng việc mình kiện lên áo vải, đi ăn xin dọc đường. Có người chỉ cho bà lên Nhiêu Châu kiện. Tề không thuộc địa hạt của Quán, nhưng ông vẫn nhận đơn mà xử, chuyển vận sứ khi ấy mới sai lại tra xét, ra đúng sự thực. Hồ sơ trình lên thì gặp lúc có lệnh ân xá, nhưng Tề vẫn bị cách chức và đày sang Hào Châu. Chuyện thấy trong bài "Ngốc Ngốc ký" do Xá nhân Tăng Củng soạn.
Lời bàn: Người bị oan uổng mà không được giải thì không phải là nhân; người bị oan ức mà không được tỏ bày thì không phải là nghĩa. Đạo nhân và đạo nghĩa cùng thực hiện mà không trái nhau, nên sau phần "giải oan" tiếp theo là phần "bênh vực người bị oan ức". Tề không thuộc địa hạt của mình mà Quán vẫn nhận đơn, há phải là lấn quyền người khác? Vì cái ác trong thiên hạ thì chỉ là một, ai đã nhận sự giao phó của triều đình đều phải ghét nó. Sách "Lễ" nói "không sợ gì mà ghét kẻ bất nhân", Quán gần được như vậy.
Không thể coi như cùng một nghĩa với chuyện người làm lễ bỏ việc mình mà vào bếp nấu thay người đầu bếp (ý nói làm thay việc của người khác, vượt quá phận sự). Chuyển vận sứ nghe tin Quán nhận đơn mới sai lại tra xét, há chẳng phải vì thẹn với Quán mà làm vậy sao? Việc này đối với nền nếp đạo lý không phải là không có ích, nên đặt lên đầu phần bênh vực người bị oan ức.
Thái Cao ngủ ngoài bờ biển
Thái Cao được bổ làm úy huyện Trường Khê thuộc Phúc Châu. Có một bà già trong huyện, hai người con trai đi đánh cá ngoài biển rồi mất tích. Bà chỉ ra một nhà nọ là kẻ thù, báo huyện bắt kẻ giết người. Các viên lại đều làm khó, nói: "Biển có sóng gió, biết đâu chẳng phải chết đuối? Dù quả thật bị kẻ thù giết, nếu không tìm được xác thì theo luật không thể thụ lý." Riêng Cao nói: "Nét mặt bà già có vẻ oan ức, không thể không xử cho bà."
Ông bèn ngầm dò xét nhà kẻ thù, tìm ra dấu vết. Ông hẹn với bà già: "Hạn mười ngày, nếu không tìm được xác thì tôi sẽ vì bà mà chịu trách nhiệm về việc bắt kẻ giết người." Ông ngủ ngoài bờ biển cả thảy bảy ngày, thì thủy triều đẩy hai cái xác dạt vào. Khám ra thì cả hai đều bị giết, bèn bắt nhà kẻ thù xử theo pháp luật. Cao là em của Thái Tương, học sĩ điện Đoan Minh. Chuyện thấy trong bài văn khắc mộ do Tham chính Âu Dương Tu soạn.
Lời bàn: Người kêu oan khổ nhất là bị bưng bít, ngăn chặn. Nói không tìm được xác thì không thụ lý, há chẳng phải là bưng bít ngăn chặn sao? Làm úy thì bắt kẻ giết người, trộm cướp là chức phận, nếu không đoái hoài đến lời kêu oan thì là không chăm lo chức phận, há phải là việc làm của người ghét điều ác, mến điều nghĩa sao!
Tuy vậy, Cao nhận mà xử cũng là có lý do. Các viên lại lo không tìm được xác, nhưng xác ngoài biển đều theo thủy triều mà dạt ra, chỉ sợ chẳng may triều đưa dạt sang địa phận khác thôi, nên ông hẹn với bà già: "Hạn mười ngày, nếu không tìm được xác thì tôi sẽ vì bà mà chịu trách nhiệm về việc bắt kẻ giết người." Ngủ ngoài bờ biển bảy ngày thì thủy triều đẩy hai cái xác dạt vào, đó là kết quả của lòng chí thành chăm lo thương xót. Điều các viên lại lo có đáng gì để bận tâm! Vì thế mà cuối cùng ông bênh vực được nỗi oan.
Trần Tiến nhận lấy trách nhiệm (kèm một chuyện của Vương Cừ)
Trần Tiến (sau làm học sĩ điện Tư Chính) ban đầu làm úy huyện Hoa Dương thuộc Ích Châu. Có kẻ trộm giết người, vứt xác ở ruộng của dân. Tiến đến khám xác, bên cạnh có một cô gái báo rằng xác đã bị dời đến. Chủ ruộng liền giết mẹ cô gái, nhà cô bắt hắn kiện lên quan. Huyện muốn gán ghép cho hắn tội giết cả hai người, để Tiến khỏi phải chịu trách nhiệm về việc để mất trộm. Tiến nói: "Trách nhiệm ấy có đáng gì mà phải tránh! Không thể để có oan mà không được báo, lại để người tù nhận bừa mà chết." Sau đó quả nhiên bắt được kẻ trộm thật. Chuyện thấy trong tiểu sử của ông.
Lời bàn: Chủ ruộng giết mẹ cô gái, đương nhiên phải chết rồi; lại còn bắt hắn nhận bừa là kẻ trộm giết người kia, thì tội của tên trộm được may mà thoát, còn người bị giết thì oan không được báo, lỗi không gì lớn hơn! Chỉ là để tạm tránh trách nhiệm theo văn thư mệnh lệnh của cấp trên mà thôi, thế là chưa biết cân nhắc nặng nhẹ. Thà mình nhận lấy trách nhiệm, cũng phải để người kia được tỏ bày nỗi oan, há chẳng phải là cách dùng lòng của người quân tử sao?
Đại lý tự thừa (chức phó ở Đại lý tự, cơ quan xét xử án tối cao) Vương Cừ khi làm úy huyện Diệm thuộc Việt Châu, có lần đi ra ngoài thấy một cái xác úp sấp dưới nước, bèn cho xét. Có người nói: "Năm mất mùa đói kém, người chết nhiều, chưa chắc đã có nguyên do gì khác. Xét ra thì sao khỏi bị phạt vì việc bắt kẻ giết người?" Rốt cuộc ông vẫn cho truy bắt. Mấy tháng sau, châu đã ra văn bản phạt rồi thì quả nhiên bắt được kẻ giết người. Chuyện thấy trong bài văn khắc mộ do thừa tướng Vương Khuê soạn. Cách dùng lòng của ông cũng giống Thái Cao, đều là bậc quân tử không làm việc cẩu thả.
Vương Hãn hỏi người điên
Đại khanh Vương Hãn khi làm tri châu Đàm Châu, có một bà già mắc bệnh điên, nhiều lần chặn đường quan tri châu để kêu kiện, lời lẽ không đầu không đuôi. Tri châu đuổi đi thì bà lại chửi bới càn rỡ, quan chỉ sai lính tuần đuổi ra mà thôi. Khi Hãn đến nhận chức, bà lại ra kêu kiện. Người hầu hai bên định đuổi đi, Hãn cho dẫn vào công đường. Ông gọi bà đến trước bậc thềm, thong thả hỏi ý bà. Lời bà tuy lộn xộn không có thứ tự, nhưng thỉnh thoảng có chỗ hiểu được. Hóa ra bà vốn là vợ cả của một người, không có con, người vợ lẽ có con; chồng chết, bà bị vợ lẽ đuổi đi, của cải trong nhà vợ lẽ chiếm hết. Bà kiện nhiều lần không được phân xử, vì uất ức mà phát điên. Hãn xử lẽ phải cho bà, trả lại hết của cải trong nhà cho bà. Chuyện thấy trong "Tốc Thủy kỷ văn".
Người câm nhờ cái còi kêu oan
Học sĩ Hàn lâm Thẩm Quát kể: Người đời lấy tre, gỗ, ngà, xương làm những cái còi nhỏ, đặt trong cổ họng mà thổi, có thể phát ra tiếng như tiếng người nói, gọi là "còi cổ họng". Từng có một người câm bị người khác làm khổ, uất ức oan khuất mà không tự nói ra được. Quan xử kiện thử lấy cái còi ấy, cho người câm ngậm trong cổ họng mà phát tiếng, nghe như tiếng con rối, cũng tạm nhận ra được đôi chút, nhờ đó nỗi oan được tỏ bày. Chuyện này cũng đáng ghi lại. Chuyện thấy trong sách "Mộng Khê bút đàm".
Lời bàn: Người điên thì người ta xem nhẹ, bỏ qua; người câm thì người ta khinh rẻ, ruồng bỏ; có oan mà không được tỏ bày, thật đáng thương. Vì thế chép hai chuyện này để bậc quân tử hết lòng có thể lấy làm gương.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video