Chiết ngục quy giám (Tấm gương soi trong việc xử án) — dịch và chú thích, quyển ba
Phân rõ những vụ vu cáo
Bính Cát xử vụ tranh của cải
Đời Hán, khi Bính Cát làm Đình úy (quan đứng đầu triều đình về hình án), ở Trần Lưu có một ông già hơn tám mươi tuổi. Người vợ trước của ông có một con gái, đã đi lấy chồng. Người vợ sau sinh được một con trai thì ông già chết. Nhà rất giàu, đứa con trai mới mấy tuổi. Người con gái muốn chiếm của cải, bèn vu rằng: “Đứa con do mẹ kế sinh ra không phải con của cha tôi.” Quan quận, quan huyện đều không xử được, phải trình lên Đài tỉnh (các cơ quan trung ương của triều đình).
Bính Cát bèn nói: “Tôi nghe nói con của người già thì không chịu được lạnh, đứng giữa trưa nắng thì không có bóng.” Lúc ấy đang tháng tám, ông cho gọi những đứa trẻ cùng tuổi, bắt mặc áo đơn như nhau, chỉ riêng con ông già sợ lạnh đến tái mặt. Lại cho đứng cùng lũ trẻ giữa trưa nắng, chỉ riêng con ông già không có bóng. Thế là ông lấy lại của cải, trả cho con trai của người mẹ kế. Người con gái của vợ trước nhận tội vu cho mẹ. Sách cũ (tức sách *Nghi ngục tập* của Hòa Ngưng, sách gốc mà sách này dựa vào) không ghi xuất xứ.
Lời bàn: Có người ngờ chuyện không có bóng, cho rằng e không đúng. Truyện Tiêu Ánh trong sách *Nam sử* chép: “Trương Nguyên Thủy ở Thượng Tân, Kinh Châu, chín mươi bảy tuổi mới sinh con, đứa con không có bóng.” Người đời trước đã từng thấy rõ việc này, còn ngờ gì nữa?
Hàn Lãng tranh cãi giữa triều
Đời Hậu Hán, Hàn Lãng lấy chức Yết giả (quan lo việc tiếp đón và truyền đạt mệnh lệnh) tạm giữ chức Thị ngự sử (quan giám sát, xét hỏi và tố cáo quan lại). Ông cùng các thuộc quan của ba phủ Tam công (ba quan đầu triều) xét hỏi Nhan Trung, Vương Bình trong vụ án nước Sở (vụ Sở vương Lưu Anh bị cáo mưu phản). Lời cung của hai người khai liên lụy tới bốn vị hầu là Cảnh Kiến, Tang Tín, Đặng Lý, Lưu Kiến. Bọn Cảnh Kiến khai rằng chưa từng gặp mặt Nhan Trung, Vương Bình.
Bấy giờ Hiển Tông (tức Hán Minh Đế) rất giận, quan lại ai nấy đều hoảng sợ; hễ ai bị khai liên lụy thì đều bị khép tội tất cả, không ai dám xét theo tình thật mà tha. Hàn Lãng thương họ bị oan, thử đem hình dạng, đặc điểm của bọn Cảnh Kiến hỏi riêng Nhan Trung, Vương Bình, thì hai người sững sờ không trả lời được. Hàn Lãng biết là chúng nói dối, bèn dâng lời rằng: “Bọn Cảnh Kiến không có gian trá gì, chỉ bị Nhan Trung, Vương Bình vu cho. Thần ngờ rằng những người vô tội trong thiên hạ phần nhiều cũng giống như vậy.”
Vua bèn gọi Hàn Lãng vào hỏi: “Bọn Cảnh Kiến đã như thế, sao Nhan Trung, Vương Bình lại khai ra họ?” Hàn Lãng đáp: “Nhan Trung, Vương Bình tự biết điều mình phạm là tội bất đạo (tội đại nghịch, nặng nhất), nên khai bậy ra nhiều người, mong nhờ thế mà tự gỡ tội.” Vua nói: “Nếu vậy, bốn vị hầu không có tội, sao không tâu sớm, án đã xong mà vẫn giam lâu đến nay?” Hàn Lãng đáp: “Thần tuy xét thấy họ không có tội, nhưng sợ trong nước có người khác tố giác tội gian của họ, nên chưa dám tâu ngay.”
Vua giận mắng: “Viên quan này nước đôi, bắt cá hai tay!” Rồi giục lôi xuống. Kẻ hầu hai bên vừa kéo đi, Hàn Lãng nói: “Xin được nói một lời rồi chết. Kẻ bề tôi nhỏ này không dám dối, chỉ muốn giúp nước mà thôi.” Vua hỏi: “Ai cùng ngươi viết tờ tâu?” Đáp: “Thần tự biết thế nào cũng bị giết cả họ, nên không dám làm vấy bẩn thêm người khác, chỉ thật lòng mong bệ hạ tỉnh ngộ mà thôi.
Thần thấy những người đang xét hỏi tù đều nói với nhau rằng đây là tội yêu ác lớn, bề tôi nên cùng căm ghét; nay tha ra không bằng khép vào, như thế về sau khỏi bị trách. Vì vậy xét một người thì liên lụy mười người, xét mười người thì liên lụy trăm người. Lại khi công khanh vào chầu, bệ hạ hỏi về điều được điều mất, ai cũng quỳ thẳng lưng mà nói: ‘Theo phép cũ, tội lớn thì họa lây đến chín họ. Bệ hạ ơn lớn, chỉ xử đến bản thân kẻ phạm tội, thật là may lớn cho thiên hạ.’ Nhưng đến khi về nhà, miệng tuy không nói mà ngửa nhìn mái nhà thở dài lén, ai cũng biết là oan nhiều, chỉ không ai dám trái ý bệ hạ. Những điều thần trình bày hôm nay, dù chết cũng không hối.”
Vua nguôi giận, xuống chiếu cho Hàn Lãng ra. Hai ngày sau, xa giá vua đích thân đến ngục Lạc Dương xét lại tù nhân, tha ra hơn nghìn người. Chuyện này chép trong truyện riêng của Hàn Lãng ở sách *Hậu Hán thư*. Sách cũ không chép.
Lời bàn: Truyện chép việc Hàn Lãng tranh cãi giữa triều về các vụ án oan; Phạm Diệp (người soạn *Hậu Hán thư*) ví với chuyện “Án Tử nói một câu mà vua Tề giảm bớt hình phạt” (Án Tử là tướng nước Tề, từng nói với vua rằng ngoài chợ giày thường thì rẻ mà chân giả cho người bị chặt chân thì đắt, vua Tề hiểu ý mà bớt hình phạt), và khen: “Thật sâu đậm thay tấm lòng của người có lòng nhân!” Những kẻ kia hoảng sợ, khép tội hết thảy, không dám xét theo tình thật mà tha, chỉ lo cho bản thân thoát trách nhiệm, há có thương xót mọi người phải mang oan, như thế chẳng phải là bất nhân sao! “Người có lòng nhân ắt có dũng khí” (lời Khổng Tử trong sách *Luận ngữ*), ở Hàn Lãng ta thấy được điều ấy, vì thế ông mới phân rõ được việc vu cáo.
Tôn Lượng bẻ phân chuột
Ngô Phế đế Tôn Lượng (vua nước Ngô thời Tam Quốc, về sau bị phế) tháng hè dạo chơi vườn Tây, ăn mơ sống, sai một hoạn quan hầu trong cung đem bát bạc có nắp đến chỗ viên lại giữ kho trong cung lấy mật ong. Viên hoạn quan vốn oán viên lại giữ kho, bèn bỏ phân chuột vào mật, rồi tâu rằng viên lại giữ kho không cẩn thận. Tôn Lượng liền gọi viên lại cầm bình mật vào, hỏi: “Đã đậy nắp kín, không lẽ nào lại có thứ này; viên hoạn quan có xin xỏ gì ngươi không?” Viên lại dập đầu thưa: “Hắn từng hỏi mượn thần chiếc chiếu của cung, thần không cho.” Tôn Lượng nói: “Hẳn là vì việc ấy, cũng dễ biết thôi.” Bèn sai bẻ phân chuột ra, thấy bên trong khô. Tôn Lượng cười nói: “Nếu phân có sẵn trong mật từ trước thì trong ngoài phải ướt cả; nay bên trong khô, ấy là hắn vu cho mà thôi.” Thế là viên hoạn quan nhận tội.
Sách cũ lấy từ phần chú thích *Ngô chí* (phần chép nước Ngô trong sách *Tam quốc chí*). Phần chú ấy trước hết dẫn sách *Ngô lịch* rằng: Tôn Lượng ra vườn Tây ăn mơ sống, sai hoạn quan đến kho trong cung lấy mật để ngâm mơ. Trong mật có phân chuột, vua gọi viên lại giữ kho đến hỏi, viên lại dập đầu. Tôn Lượng hỏi: “Viên hoạn quan có xin mật của ngươi không?” Viên lại thưa: “Vừa rồi có xin, thật không dám cho.” Viên hoạn quan không chịu nhận, quan Thị trung (quan hầu cận bên vua) là Trương Bân cùng mấy người tâu: “Lời khai của hoạn quan và viên lại giữ kho không giống nhau, xin giao xuống ngục tra xét.” Tôn Lượng nói: “Việc này dễ biết thôi.” Sai bẻ phân chuột ra, bên trong khô. Tôn Lượng cười lớn, bảo bọn Trương Bân: “Nếu phân có sẵn trong mật từ trước thì trong ngoài phải ướt cả. Nay ngoài ướt trong khô, ắt là do hoạn quan làm.” Viên hoạn quan cúi đầu nhận tội, người hai bên không ai không kinh sợ.
Phần chú lại dẫn sách *Giang biểu truyện* rằng: Tôn Lượng sai hoạn quan đem bát bạc có nắp đến chỗ viên lại giữ kho trong cung lấy mạch nha mía do Giao Châu dâng lên. Viên hoạn quan vốn ghét viên lại giữ kho, bỏ phân chuột vào mạch nha, rồi tâu rằng viên lại giữ kho không cẩn thận. Tôn Lượng gọi viên lại cầm đồ đựng mạch nha vào, hỏi: “Đồ này đã đậy nắp, lại còn có che phủ, không lẽ nào có thứ này. Phải chăng hoạn quan có điều oán ngươi?” Viên lại dập đầu thưa: “Hắn từng xin thần chiếc chiếu cói trong cung; chiếu của cung có số định, thần không dám cho.” Tôn Lượng nói: “Hẳn là vì việc ấy.” Hỏi lại hoạn quan, hoạn quan cúi đầu nhận tội.
Hai thuyết hơi khác nhau, Hòa Ngưng lấy xen cả hai, cho nên chuyện bẻ phân chuột lấy từ *Ngô lịch*, chuyện xin chiếu lấy từ *Giang biểu truyện*.
Lời bàn: Bùi Tùng Chi (người chú thích *Tam quốc chí*) cho rằng: “Phân chuột còn mới thì trong ngoài cũng đều ướt. Nếu hoạn quan lấy phân mới thì không có cách gì vạch được sự gian của hắn; chỉ vì gặp phải phân khô nên mới làm nên sự sáng suốt của Tôn Lượng. Vậy nên vẫn cho rằng lời chép ấy trong *Ngô lịch* không xác thực bằng *Giang biểu truyện*.”
Điều Tôn Lượng nói là lẽ chắc chắn; điều Bùi Tùng Chi nói là việc ngẫu nhiên trùng hợp. Lẽ tuy chắc chắn, mà việc có khi chỉ ngẫu nhiên trùng hợp. Cho nên cứ khư khư theo lẽ mà xử việc thì cũng có lúc không thông; và người chỉ chuyên tìm đến cùng của lẽ lại bị người thạo việc chê cười, chính là vì thế. Chỉ có tâm trí như hạt châu tròn không vướng vào đâu, như tấm gương soi khó lừa dối được, thì mới sáng cả việc lẫn lẽ, mà ắt tìm ra được tình trạng thật. Vì vậy Hòa Ngưng lấy xen cả hai thuyết, nay ta lại chép đủ đầu đuôi của từng thuyết.
Phù Dung thử chạy (kèm một chuyện của Tiết Nhan)
Phù Dung nước Tiền Tần làm Ký Châu mục (quan đứng đầu châu Ký). Có một bà già bị cướp giữa đường, kêu bắt cướp, một người qua đường đuổi bắt được tên cướp, tên cướp lại vu cho người qua đường. Lúc ấy trời đã tối, không ai biết ai đúng, bèn giải cả hai đến. Phù Dung thấy vậy cười nói: “Việc này dễ biết thôi. Cho hai người cùng chạy, ai ra khỏi cửa Phượng Dương trước thì không phải là cướp.” Chạy xong quay vào, Phù Dung nghiêm mặt bảo kẻ ra sau: “Ngươi mới thật là cướp, sao lại vu cho người!” Tên cướp bèn nhận tội. Ấy là vì nếu tên cướp chạy giỏi thì ắt đã không bị bắt, nên biết kẻ chạy kém là cướp. Sách cũ lấy từ truyện riêng trong phần Tải ký (phần chép về các nước không chính thống) của sách *Tấn thư*.
Lời bàn: Đại khanh Tiết Nhan coi phủ Giang Ninh. Có tên lính tuần giữa ban ngày cướp của người ta, lại bắt một người dân lương thiện đem đến tố cáo. Tiết Nhan xem sắc mặt, cử chỉ, rồi quát: “Ngươi là kẻ cướp.” Cho đeo gông, quả nhiên hắn nhận tội. Chuyện này cũng khá giống chuyện trên. Chép trong truyện riêng của ông.
Phàm cách phân rõ vu cáo, chỉ người hiểu biết rộng, xét kỹ sâu, không bị lừa dối mê hoặc mới làm được tinh tường. Bính Cát là người gọi là hiểu biết rộng; Tôn Lượng là người gọi là xét kỹ sâu. Phù Dung thử chạy mà tìm ra sự thật, Tiết Nhan xem sắc mặt mà biết được tình thật, đều có thể gọi là xét sâu mà phân rõ vậy. Còn như vu cáo không khó phân rõ, nhưng thế lực khiến người ta không dám, thì chỉ người dũng cảm làm việc nghĩa mới làm được, ấy là Hàn Lãng.
Lý Sùng dùng mẹo lừa
Đã chép ở mục “Gỡ oan”.
Viên ngự sử đối chiếu tờ cáo
Đường Cao Tổ dấy nghĩa binh ở Thái Nguyên. Lý Tĩnh cùng Vệ Văn Thăng làm quan cho nhà Tùy, giữ Trường An, bèn bắt người trong họ nhà vua mà giết. Đến khi bình định được Quan Trung, Cao Tổ giết bọn Vệ Văn Thăng, sắp giết đến Lý Tĩnh. Lý Tĩnh nói: “Ngài bình định Quan Trung là chỉ để báo thù riêng, hay là vì thiên hạ? Nếu vì thiên hạ thì chưa được giết Lý Tĩnh.” Bèn tha cho.
Đến khi Lý Tĩnh làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Kỳ Châu, có người đón ý vua mà cáo Lý Tĩnh mưu phản. Cao Tổ sai một viên ngự sử (quan giám sát, xét hỏi tội trạng) đi xét, dặn rằng: “Nếu Lý Tĩnh mưu phản là thật thì cứ xử trí.” Viên ngự sử biết đó là vu cáo, xin cho người tố cáo cùng đi. Đi qua mấy trạm dịch, viên ngự sử giả vờ đánh mất tờ cáo, tỏ ra kinh sợ khác thường, đánh roi viên lại đi theo, rồi cầu xin người tố cáo rằng: “Việc Lý Tĩnh mưu phản rõ ràng, tôi đích thân vâng chỉ vua, nay mất tờ cáo, mong ông cứu mạng cho.” Người tố cáo bèn viết riêng một tờ khác đưa cho viên ngự sử. Đem đối chiếu thì thấy khác với tờ cáo ban đầu. Ngay hôm ấy viên ngự sử trở về kinh tâu lên, người tố cáo bị giết. Tên viên ngự sử bị thất truyền.
Sách cũ không ghi xuất xứ, có lẽ là chuyện chép trong tiểu thuyết (sách ghi chuyện vặt, truyền văn) đời Đường. Đem đối chiếu với chính sử thì phần lớn đều không khớp. Truyện Tông thất trong sách *Đường thư* chép: Hoài An vương Lý Thần Thông, cuối niên hiệu Đại Nghiệp nhà Tùy ở Trường An, gặp lúc Cao Tổ khởi binh, bị quan lại truy bắt, trốn vào núi Nam Sơn huyện Hộ. Tương Ấp vương Lý Thần Phù bị Vệ Văn Thăng giam, khi kinh thành được bình định thì được phong An Cát quận công. Truyện các công chúa chép: Trưởng Quảng công chúa, con gái Cao Tổ, lấy chồng là Triệu Từ Cảnh. Khi vua khởi binh, có người khuyên Triệu Từ Cảnh trốn đi, ông đáp: “Mẹ tôi coi tôi là mạng sống, vả lại đi đâu được.” Bị quan lại bắt giam vào ngục. Vua bình định kinh thành, phong ông làm Khai Hóa quận công. Như vậy Lý Tĩnh chưa từng cùng Vệ Văn Thăng giết người trong họ nhà vua.
Truyện Vệ Văn Thăng trong sách *Bắc sử* chép: nghĩa binh vào Quan Trung, ông tự biết không giữ nổi, lo sợ cáo bệnh, không coi việc chính sự. Thành bị hạ, ông về nhà, mất trong niên hiệu Nghĩa Ninh. Như vậy Cao Tổ chưa từng giết bọn Vệ Văn Thăng.
Truyện Lý Tĩnh trong sách *Đường thư* chép: Cao Tổ đánh quân Đột Quyết, Lý Tĩnh làm Mã Ấp thừa (quan phó ở quận Mã Ấp), xét thấy Cao Tổ có chí khác thường, bèn tự trói mình, dâng báo biến gấp, được giải đi Giang Đô. Đến Trường An thì đường bị tắc. Cao Tổ đã định xong kinh thành, sắp chém ông, Lý Tĩnh kêu lên: “Ngài khởi binh để trừ bạo loạn cho thiên hạ, muốn làm nên việc lớn, lại vì oán riêng mà giết kẻ sĩ có nghĩa sao?” Tần vương (tức Lý Thế Dân) cũng xin cho, nên được tha. Như vậy Lý Tĩnh làm quan cho nhà Tùy vốn không hề dự việc giữ Trường An.
Truyện lại chép: Cao Tổ xuống chiếu cho Lý Tĩnh đi vỗ yên Giang Nam, đến Hiệp Châu, bị giặc chặn không tiến được, vua cho là cố ý chần chừ, xuống chiếu cho Đô đốc Hứa Thiệu chém Lý Tĩnh. Hứa Thiệu xin cho nên được tha. Về sau ông phá được Nhiễm Triệu Tắc, vua mừng nói: “Dùng người có công không bằng dùng người có lỗi.” Từ đó giao cho việc chinh phạt, ông hàng phục Tiêu Tiển, bắt được Phụ Công Thạch. Như vậy ông chưa từng làm Thứ sử Kỳ Châu, cũng chưa từng có người cáo ông mưu phản. Phàm việc chép trong tiểu thuyết phần nhiều sai sự thật, không đáng tin lắm. Nhưng cách phân rõ vu cáo, nếu có chỗ đáng lấy thì cũng không nên bỏ.
Lời bàn: Cách phân rõ vu cáo có cách ngay thẳng, có cách dùng mẹo. Lý Sùng ngờ là vu cáo nên dùng mẹo để tìm ra tình thật; viên ngự sử biết là vu cáo nên dùng mẹo để lấy được chứng cứ đối chiếu. Nếu không phải người hết lòng thì sao làm được tinh tường như vậy.
Trương Sở Kim làm rã chữ
Niên hiệu Thùy Củng đời Đường, nổi lên nạn thêu dệt tội cho người. Giang Sâm, một viên Tá sử (viên lại cấp thấp giúp việc) ở Hồ Châu, lấy những văn bản phê xử của Thứ sử Bùi Quang, cắt lấy từng chữ, ghép lại thành bài, làm như thư Bùi Quang gửi Từ Kính Nghiệp (người khởi binh chống Võ Tắc Thiên) để cùng làm phản, rồi đem tố cáo. Võ Tắc Thiên sai ngự sử đi xét. Bùi Quang tỏ ý ngờ rằng: “Chữ là chữ của Quang, nhưng lời không phải lời của Quang.” Trước sau ba lần sai người đi, đều không xử được. Có người tiến cử Trương Sở Kim giỏi xét án, bèn sai ông xét lại, nhưng ông cũng không gỡ được mối ngờ trước.
Trương Sở Kim buồn bực, nằm ngả bên cửa sổ, ánh nắng chiếu xuyên qua, nhân đó cầm thư làm phản giơ lên ánh nắng mà xem, mới thấy chữ trong thư là vá víu mà thành; nhìn phẳng thì không nhận ra, giơ lên nắng thì thấy hết. Ông bèn họp quan lại châu huyện, đòi một chậu nước, bắt Giang Sâm thả bức thư vào nước, từng chữ một rời rã ra. Giang Sâm dập đầu nhận tội. Có sắc lệnh đánh một trăm trượng, sau đó chém. Sách cũ không ghi xuất xứ.
Lời bàn: Việc này không phải nhờ mưu trí tính toán mà được, chỉ là ngẫu nhiên thấy ra thôi. Tuân Khanh (tức Tuân Tử) có nói: “Nay người đánh rơi cây kim, suốt ngày tìm không thấy; đến khi thấy được, không phải vì mắt sáng hơn, mà là chợt ngước nhìn thì thấy.” Lòng người khi suy nghĩ cũng vậy, cốt ở chỗ hết sức chí thành mà tìm mãi không thôi. Trương Sở Kim tìm tình thật của vụ án, có khác gì thế đâu? Đó cũng là kết quả của sự hết lòng. Sự tích Trương Sở Kim chép trong truyện Trương Đạo Nguyên ở sách *Đường thư*; ông là cháu họ của Trương Đạo Nguyên. Theo truyện mà xét, đầu niên hiệu Nghi Phượng Trương Sở Kim đã được thăng Hình bộ thị lang (quan phó của bộ Hình, bộ lo việc hình pháp), đến đầu niên hiệu Thùy Củng đã trải mười năm, chức vị và danh vọng đã cao, mà vẫn còn được tiến cử đi xét án, việc này cũng đáng ngờ.
Trương Hành Ngập ép đi tìm người
Đời Võ Tắc Thiên nhà Đường, có kẻ cáo Phò mã (chồng của công chúa) Thôi Tuyên mưu phản. Kẻ ấy trước đó dụ người thiếp của Thôi Tuyên đem giấu đi, rồi nói rằng người thiếp sắp tố giác mưu phản nên Thôi Tuyên đã giết nàng, ném xác xuống sông Lạc. Ngự sử Trương Hành Ngập xét vụ ấy, hoàn toàn không thấy dấu vết gì. Võ Tắc Thiên giận, bắt xét lại, Trương Hành Ngập vẫn tâu như trước. Võ Tắc Thiên nói: “Việc Thôi Tuyên mưu phản đã rõ ràng, ta sẽ sai Lai Tuấn Thần (một quan lại tàn khốc nổi tiếng) xét hỏi, lúc ấy ngươi chớ có hối.”
Trương Hành Ngập thưa: “Thần xét án thật không bằng Lai Tuấn Thần. Nhưng bệ hạ giao cho thần xét án thì phải theo tình thật; nếu thuận theo ý vua mà giết bừa cả họ người lương thiện, há là điều quan coi phép nước phải giữ? Thần cho rằng bệ hạ chỉ thử thần thôi.” Võ Tắc Thiên nghiêm sắc mặt nói: “Thôi Tuyên đã giết thiếp thì việc mưu phản tự nhiên rõ rồi. Nay chưa tìm thấy người thiếp, làm sao rửa được tội? Ngươi lại định khoan dung buông tha cho hắn sao!”
Trương Hành Ngập sợ, ép nhà Thôi Tuyên đi tìm người thiếp. Em họ chú bác hai đời của Thôi Tuyên là Thôi Tư Căng bỏ nhiều tiền lụa ở hai phía nam bắc cầu Trung Kiều để treo thưởng tìm kẻ giấu người thiếp, nhưng vẫn bặt tin. Mà mỗi lần nhà Thôi Tuyên kín đáo bàn việc thì kẻ tố cáo trong ngục đều biết ngay, Thôi Tư Căng đoán trong nhà có kẻ đồng mưu. Nhân đó ông nói dối với vợ Thôi Tuyên: “Cần ba trăm tấm lụa để thuê hiệp khách giết kẻ tố cáo.” Sáng sớm hôm sau, ông mặc thường phục rình bên cạnh Ngự sử đài.
Thôi Tuyên có một người môn khách được Thôi Tuyên tin như con em trong nhà. Hôm ấy người này đến Ngự sử đài, đút lót người gác cổng để báo tin. Kẻ tố cáo vội nói: “Nhà họ Thôi thuê thích khách giết tôi, xin tâu lên.” Trong Ngự sử đài náo động. Thôi Tư Căng lén theo người môn khách đến cầu Thiên Tân, mắng rằng: “Nếu ngươi hại Thôi Tuyên, ta sẽ khai ngươi là đồng mưu, ngươi còn đường nào thoát? Ngươi đưa người thiếp nhà họ Thôi ra, ta cho ngươi năm trăm tấm lụa, đủ về quê lo kế sinh nhai trọn đời. Nếu không, ắt ta giết ngươi!” Người môn khách hối hận xin lỗi, bèn dẫn Thôi Tư Căng đến chỗ bè đảng của kẻ tố cáo, tìm được người thiếp, Thôi Tuyên mới thoát tội.
Sách cũ không ghi xuất xứ. Xét theo sử nhà Đường: Cao Tông có ba con gái, Thái Tông có hai mươi mốt con gái, các phò mã đều không ai họ Thôi. Cao Tổ có mười chín con gái, phò mã có Thôi Cung Lễ và Thôi Tuyên Khánh. Truyện chép: Thôi Tuyên Khánh lấy Quán Đào công chúa, là chị em với Thường Lạc công chúa vợ họ Triệu. Ông làm Thứ sử Thọ Châu; Việt vương Lý Trinh sắp khởi binh, gửi thư xin mượn đường, ông định hưởng ứng. Công chúa cho sứ giả vào, dặn nói lại để khuyên Việt vương “bỏ mạng sống mà giữ lấy nghĩa”. Sau Việt vương thất bại, Chu Hưng hặc tội ông cùng công chúa đồng mưu, đều bị giết. Vậy thì Thôi Tuyên phải chăng là Thôi Tuyên Khánh? Có lẽ vì thế mà ông bị vu cáo chăng?
Lời bàn: Trương Hành Ngập ở vào lúc quan lại tàn khốc nắm việc, riêng ông không thuận theo ý vua mà giết bừa cả họ người lương thiện; tuy bị trách hỏi lần nữa vẫn giữ trọn điều mình giữ, nên cuối cùng phân rõ được vu cáo. Ông không bằng Từ Hữu Công (vị quan nổi tiếng chính trực thời Võ Tắc Thiên) là ở chỗ chưa thể không sợ. Nhưng khi sợ, ông chỉ ép nhà Thôi Tuyên đi tìm người thiếp mà thôi, khác với những kẻ vì sợ mà bỏ điều phải giữ, há chẳng gọi là người hiền được sao! Sử bỏ sót chuyện này, nên chép đủ ra đây.
Trương Trạc che chữ
Trương Trạc đời Đường làm úy huyện Hà Dương (quan lo việc bắt trộm cướp, giữ trị an trong huyện). Có người tên Lã Nguyên làm giả thư của Phùng Thầm là viên Thương đốc (người trông coi kho lương nhà nước) để lấy trộm thóc công đem bán. Phùng Thầm không nhận, Lã Nguyên cứ khăng khăng, lâu ngày không xử được. Trương Trạc bèn lấy tờ đơn, che hai đầu chỉ để hở một chữ, hỏi Lã Nguyên: “Nếu là chữ ngươi viết thì ghi ‘phải’, không phải thì ghi ‘không’.” Lã Nguyên ghi: “Không.” Bỏ chỗ che ra, thì chính là tờ đơn của Lã Nguyên, bèn xử đánh năm roi. Lại lấy bức thư giả che chữ mà hỏi, Lã Nguyên ghi: “Phải.” Bỏ chỗ che ra, thì chính là bức thư giả làm của Phùng Thầm. Lã Nguyên bèn nhận tội. Sách cũ không ghi xuất xứ.
Lời bàn: Trương Trạc có lẽ đã biết đó là vu cáo, mà muốn khiến hắn chịu nhận, nên che chữ để vạch sự gian, hỏi về chữ viết để chỉ ra điều xấu xa, thế thì không thể giấu giếm được nữa, sao lại không chịu nhận?
Lý Đức Dụ xét hỏi các nhà sư
Lý Đức Dụ đời Đường trấn giữ Chiết Tây. Vị sư trụ trì chùa Cam Lộ kiện rằng khi bàn giao tài sản chung của chùa, vị tăng coi việc chùa trước đã làm mất một số lạng vàng; ông dẫn mấy đời người coi việc trước làm chứng, nói rằng họ lần lượt giao cho nhau, sổ sách còn đó. Người mới nhận thay đã chịu nhận tội lấy trộm, nhưng chưa tra ra được đã tiêu vào đâu. Lý Đức Dụ ngờ là không thật, nhà sư bèn kêu oan rằng: “Người ở chùa ai cũng thích làm chức coi việc; nhiều năm nay chỉ bàn giao giấy tờ ghi số lạng suông, thật ra không có vàng. Mọi người thấy tôi đơn độc, không thân thiết với đồng bọn, nên muốn nhân việc này mà đẩy tôi vào tội.”
Lý Đức Dụ động lòng thương, nói: “Việc này không khó biết.” Bèn lấy mấy chiếc kiệu nhỏ có mui, cho các nhà sư liên quan vào đối chất, mỗi người ngồi một kiệu, cửa kiệu đều quay vào vách, không nhìn thấy nhau. Phát cho mỗi người đất sét vàng, bảo nặn hình dạng số vàng đã giao cho người kế sau, để làm bằng chứng. Hình dạng nặn ra đều không giống nhau, bấy giờ mới xét ra tội vu khống, từng người một đều nhận tội. Sách cũ không ghi xuất xứ.
Đỗ Á gạn hỏi chén rượu
Đỗ Á đời Đường trấn giữ Duy Dương. Có một người nhà giàu, cha mất chưa bao lâu, đối đãi với mẹ kế không theo đạo hiếu. Ngày mồng một Tết, anh ta dâng rượu chúc thọ mẹ, mẹ lại ban rượu cho con. Nhận chén rồi, sắp uống thì ngờ có độc, đổ xuống đất thì đất phồng lên, anh ta bèn mắng mẹ: “Dùng rượu độc giết người, trời nào phù hộ!” Bà mẹ đấm ngực nói: “Trời cao soi xét trên kia, sao lại vu oan nặng thế!” Viên lại phụ trách bắt giải đến phủ quan. Đỗ Á gạn hỏi: “Rượu ngươi dâng chúc thọ mẹ từ đâu ra?” Đáp: “Do vợ cả cầm chén đưa đến.” “Chén rượu mẹ ban cho ngươi lại từ đâu ra?” Đáp: “Cũng là chén do vợ cả cầm.” “Vợ cả là ai?” Đáp: “Là vợ của con.” Đỗ Á quát: “Độc do vợ ngươi mà ra, sao lại vu cho mẹ!” Bèn tách riêng ra giam ở các phòng bên để xét hỏi, thì ra là vợ chồng cùng bàn mưu để vu cho mẹ. Sách cũ không ghi xuất xứ.
Lời bàn: Cách phân rõ vu cáo, có khi dùng vật để chỉ ra điều xấu xa, như Lý Đức Dụ phát đất sét cho nặn hình vàng; có khi dùng việc để vạch sự gian, như Đỗ Á gạn hỏi chén rượu để xét vụ rượu độc: đó đều là cách ngay thẳng, không dùng mẹo.
Vũ Hành Đức phân rõ vụ muối (kèm một chuyện của Tiết Cư Chính)
Khi Vũ Hành Đức trấn giữ Lạc Kinh, nhà nước vừa đặt phép về muối (luật nhà nước độc quyền bán muối, cấm buôn muối lậu), ai bắt được muối lậu từ một cân trở lên ắt được thưởng hậu. Bấy giờ bọn bất lương thường đem muối lậu gài vào người khác để hãm hại. Có một đứa trẻ nhà quê gánh rau vào thành. Dọc đường gặp một ni cô từ Hà Dương đến, cùng đi với nhau. Gần đến thành, ni cô liền đi vào trước. Rồi lính giữ cửa thành khám xét, tìm được mấy cân muối trong giỏ rau, bèn trói đứa trẻ giải lên phủ.
Vũ Hành Đức lấy muối ra xem, thấy gói bằng chiếc khăn tay lụa trắng, mùi long não và xạ hương xông lên, ông ngạc nhiên nói: “Ta xem đứa trẻ nhà quê này áo rách vá trăm mảnh, rách rưới hết mức, lẽ đâu lại có khăn xông hương? Ắt là kẻ gian làm ra thôi.” Nhân đó hỏi: “Từ khi rời nhà, ngươi đi cùng đường với ai?” Đứa trẻ kể thật. Vũ Hành Đức nghe xong mừng nói: “Ta biết rồi. Ắt là ni cô chùa Thiên Nữ cùng lính giữ cửa mong cầu may để lĩnh thưởng.” Bèn hỏi rõ hình dạng, sai người thân tín đi bắt, ngay hôm ấy bắt được. Việc quả nhiên dính đến lính giữ cửa, còn đứa trẻ được tha. Từ đó quan lại kính sợ, không dám dối trá, kinh thành nghiêm chỉnh.
Trước kia, Vũ Hành Đức làm nghề kiếm củi, khí phách mạnh mẽ, sức vóc khỏe, củi cả một thung lũng có thể gánh hết. Được thu nạp làm bộ hạ, theo bám người quyền thế mà tiến thân (nguyên văn: “bám vảy rồng, níu cánh phượng”), rồi đến giàu sang, nhưng xử kiện vốn không phải sở trường. Đến lúc này lại phân xử sáng suốt như vậy, người bàn luận lấy làm lạ.
Lời bàn: Thừa tướng Tiết Cư Chính, khi làm Phán quan (quan giúp việc xét xử) phủ Khai Phong trong niên hiệu Càn Hựu nhà Hậu Hán, có viên lại tố cáo một người dân buôn muối phạm luật; án đã thành, phải xử chết. Tiết Cư Chính ngờ, gọi đến gạn hỏi tình trạng, thì ra viên lại có hiềm thù nên dùng muối vu cho người dân. Bắt giữ xét hỏi, viên lại nhận hết tội, liền bị xử theo luật. Chuyện này khá giống chuyện Vũ Hành Đức. Bên kia vì mong được thưởng mà làm, bên này vì muốn trả thù mà làm; cả hai đều phân rõ được vu cáo, chỉ nhờ ở chỗ xét kỹ việc. Hai chuyện đều chép trong truyện riêng.
Trương Bảo Ung rửa oan
Trương Bảo Ung, chức Hình bộ (quan thuộc bộ Hình), khi làm Chuyển vận sứ Hồ Bắc (quan lo việc thu chở thuế khóa và giám sát quan lại một lộ), có những người dân miền quê ở Hán Dương buôn chè, viên Tri quân (quan đứng đầu một “quân”, đơn vị hành chính ngang châu) là Lạc Dữ Kinh vu cho họ chống lại quan Tuần kiểm (quan coi việc tuần tra bắt trộm cướp); hai mươi người theo luật phải chết, hơn một trăm người phải chịu tội liên đới. Trương Bảo Ung đích thân đến xét lại tù, bèn làm rõ vu cáo. Kẻ cầm đầu được khỏi chết, kẻ đi theo đều được tha. Chép trong bài văn bia Thần đạo (bia dựng ở đường dẫn vào mộ, ghi công trạng người chết) do quan Xá nhân Tăng Củng soạn.
Lời bàn: Vu cho người tội tử hình, ắt không phải vô cớ, có khi vì mong được thưởng, có khi vì muốn trả thù, như thế chẳng phải bất nhân sao! Trương Bảo Ung ra sức phân rõ, rửa oan là phải lắm.
Vương Trường Cát dâng lời tâu
Bọn Vương Trường Cát, quan Đề điểm hình ngục (quan giám sát việc hình án trong một lộ) Giang Nam, tâu rằng: Hai nhà sư Pháp Đoan, Thủ Quăng ở huyện Thượng Do, quân Nam An, tức giận vì người đánh cá đòi tiền cá, bèn vu cho họ đi cướp, đút lót cho viên lại huyện, tập hợp các trưởng xóm, trưởng bảo (người đứng đầu các tổ dân ở làng), ập vào bắt cả nhà người đánh cá; bốn người bị giết, ba người bị thương, rồi báo lên quan là đã giết và bắt được cướp.
Viên Huyện úy khám xác, nhận hối lộ, giấu đi dấu vết trói buộc. Viên huyện lệnh khám lại, nhưng già lẫn, lại bị viên lại coi giấy tờ lừa dối. Quan quân Nam An xét ra được sự thật, hai nhà sư đều bị xử tội chết, những người còn lại đáng được tha theo lệnh ân xá. Nhưng xét về tình lý thì đây là bọn sâu mọt lớn, nên tâu rõ sự trạng lên. Có chiếu chỉ: viên Huyện úy bị đánh trượng vào lưng, đày làm Nha tiền (người phải làm việc sai dịch nặng nhọc ở nha môn) ở Đạo Châu; viên huyện lệnh bị giáng làm Văn học tham quân (chức quan nhàn, không có thực quyền); mười lăm người khác bị đày đi Quảng Nam. Lấy ruộng riêng của nhà sư cấp cho nhà người đánh cá. Chép trong chiếu lệnh năm Tường Phù thứ chín.
Lời bàn: Nhà sư vu cho người đánh cá, vốn không khó phân rõ; chỉ vì quan lại tầm thường lơ là không xét, lại bị bọn lại gian cùng nhau mua bán, nên mới đến nông nỗi này. Vương Trường Cát xét định đúng tội, tuy đã không kịp cứu người, nhưng vẫn còn hơn là buông thả kẻ ác không trị. Đặc biệt chép vào thiên này, mong có thể làm gương.
Vương Trăn hỏi về vết thương (kèm một chuyện của Giả Xương Linh)
Vương Trăn, chức Gián nghị (quan chuyên can gián vua), khi coi Phúc Châu, người đất Mân muốn báo thù, có kẻ ăn lá ngón trước rồi mới đánh nhau, về đến nhà thì chết, rồi người nhà vu cáo kẻ kia. Vương Trăn hỏi: “Vết thương quả có gây chết người không?” Viên lại cầm biên bản khám nghiệm thưa: “Vết thương không có gì nặng.” Vương Trăn lấy làm ngờ, quay lại tra hỏi người tố cáo, mới biết được sự thật.
Lời bàn: Giả Xương Linh, chức Thiếu khanh, lúc đầu làm úy huyện Phù Lương, châu Nhiêu. Tục ở đó coi nhẹ cái chết; có oán với ai, thường ăn lá ngón trước để vu cho người mình oán. Giả Xương Linh đều phân rõ, tra xét ra được, giống chuyện Vương Trăn hỏi về vết thương. Đó đều là những người xét kỹ.
Tiền Duy Tế cho ăn
Tiền Duy Tế, chức Lưu hậu (chức quan võ cao cấp), coi Giáng Châu. Có người dân đang tỉa cành dâu, một tên cướp cưỡng đoạt mà không được, bèn tự chém vào cánh tay phải của mình, vu cho người kia giết người. Quan sở tại không ai phân rõ được. Tiền Duy Tế gọi đến hỏi, đưa đồ ăn ngay trước mặt, tên cướp dùng tay trái cầm thìa đũa. Ông bèn bảo hắn: “Người khác đâm chém thì vết trên nặng dưới nhẹ. Nay vết dưới nặng trên nhẹ, chính là dùng tay trái chém tay phải.” Kẻ vu cáo nhận tội. Ba chuyện trên đều chép trong truyện riêng.
Lời bàn: Ở đây vì vết thương dưới nặng trên nhẹ nên biết là tự chém. Chỉ còn ngờ vì vết ở tay phải, nên cho ăn để thử tay hắn, thế là sự vu cáo rõ rành rành, hắn sao lại không chịu nhận!
Phương Giai bắt kê tên
Phương Giai, chức Đại khanh, khi làm Thôi trực quan (quan xét hỏi án ở Ngự sử đài), có tên lính đào ngũ ở Lễ Châu thù oán một người nhà giàu, vu cho người ấy mỗi năm giết mười hai người để tế thần cối xay (?). Người nhà giàu bị bắt giam, lâu ngày không xử xong, có chiếu sai Phương Giai đến xét hỏi. Phương Giai bắt kẻ tố cáo kê tên những người bị giết, rồi tìm hỏi khảo xét, thấy phần nhiều vẫn bình yên vô sự, việc bèn được làm sáng tỏ. Chép trong sách *Thiên Thánh danh thần truyện*.
Lời bàn: Bài mộ chí của Tham chính (Tham tri chính sự, chức phó tể tướng) Đường Giới do Thừa tướng Vương Khuê soạn chép rằng: Đường Giới làm huyện lệnh Nguyên Giang, châu Nhạc. Trong châu có người họ Lý rất giàu, quan lại nhiều lần kiếm cớ để làm khó, đòi hỏi không được thỏa, bèn nói nhà ấy mỗi năm giết người để tế quỷ. Gặp lúc viên quan coi châu là Mạnh Hợp ưa xử khắc nghiệt, bắt giam hết cả nhà họ Lý không kể lớn bé, đánh đập lâu ngày mà không ai nhận. Vì Đường Giới cai trị huyện có tiếng giỏi, Mạnh Hợp sai ông tra hỏi lại. Đường Giới xét hỏi không thấy có chuyện gì. Mạnh Hợp giận, tâu việc lên triều đình. Có chiếu sai Điện trung thị ngự sử (quan giám sát trong triều) Phương Giai chuyển vụ án sang Lễ Châu. Rồi kết quả cũng không khác điều Đường Giới đã xét. Về sau các viên lại trong châu đều bị tội phải bỏ đi, Phương Giai nhờ cứu sống những người sắp chết mà được thăng quan. Đường Giới trước sau không tự nói ra công mình. Việc này giống chuyện Chương Tần xét vụ giấy tờ giả mà Hoàng Mộng Tùng được cất nhắc. Đều là bậc quân tử dày dặn đức hạnh. Chuyện Chương Tần chép ở mục “Xét kẻ gian”.
Vậy thì kẻ vu cáo không phải tên lính đào ngũ ở Lễ Châu, mà người nhà giàu là người châu Nhạc, chỉ là vụ án được chuyển sang Lễ Châu để xét hỏi thôi. Vả lại lúc ấy Phương Giai cũng không làm Thôi trực quan. Điều *Danh thần truyện* chép không đầy đủ đầu đuôi bằng bài mộ chí này, có lẽ là chưa đúng sự thật chăng? Chỉ có việc bắt kẻ tố cáo kê đủ tên những người bị giết là cách phân rõ vu cáo có chỗ đáng lấy, nên đặc biệt chép ra.
Đỗ Diễn xét vụ vu cáo (kèm một chuyện của Lý Hoành)
Thừa tướng Đỗ Diễn khi làm Đề điểm hình ngục Hà Đông, Cao Kế Thăng coi Thạch Châu bị đầy tớ tố cáo, nói ông cùng các bộ tộc người Phiên ở Tây Hà mưu phản. Bắt giam mấy trăm người, lâu ngày không xử xong. Có chiếu sai Đỗ Diễn xét lại, ông tìm ra được chứng cứ đầy tớ vu cáo, cuối cùng xử tội chết tên đầy tớ.
Lời bàn: Lý Hoành, chức Long học (tức Long Đồ các học sĩ, một học hàm danh dự), khi làm Điện trung thị ngự sử, có tên lính ở Hoàng thành ty (cơ quan canh giữ cung thành, kiêm việc dò xét) tố cáo một người buôn làm gián điệp do thám cho nước Khiết Đan. Bắt giam người, gây nên vụ án lớn. Vua lại xuống chiếu sai Lý Hoành tra hỏi, ông tìm ra hết tình trạng oan ức, kẻ tố cáo bèn bị xử tội. Chuyện này cũng khá giống chuyện trên. Vu cáo cho người tội gì, theo luật thì phải chịu lại đúng tội ấy. Nếu không sáng suốt xét kỹ thì sao làm được như thế? Hai chuyện trên đều chép trong truyện riêng.
Trình Kham tìm ra mưu kế
Trình Kham, chức Tuyên huy (Tuyên huy sứ, chức quan cao trong cung đình), coi Xử Châu. Có người dân thù oán lâu với một nhà khác. Một hôm, các con lén bảo mẹ: “Nay mẹ đã già lại ốm, e không sống được lâu nữa, xin lấy cái chết của mẹ để báo thù.” Bèn giết mẹ, đặt xác trước cửa nhà kẻ thù, rồi kiện lên quan. Kẻ thù không tự minh oan được, nhưng Trình Kham ngờ. Các thuộc quan đều nói theo lẽ thì không có gì đáng ngờ, Trình Kham nói: “Giết người mà đặt xác trước cửa nhà mình, chẳng đáng ngờ sao?” Bèn đích thân xét hỏi, tìm ra đủ mưu kế ban đầu. Chép trong bài mộ chí do Thừa tướng Vương Khuê soạn.
Tô Hoán ngờ kẻ gian (kèm một chuyện của Lục Quảng)
Tô Hoán, chức Lang trung, khi coi Hành Châu, có người dân ở Lỗi Dương bị cướp giết mà không bắt được cướp. Viên úy bắt một người, chỉ là kẻ cướp. Tô Hoán xét mà ngờ, hỏi bắt được từ đâu, đáp: “Một người lính cung thủ (lính dưới quyền quan úy lo bắt trộm cướp) thấy áo dính máu trong bụi cỏ, gọi bạn bè đến xem, rồi bắt được người ấy dâng lên.” Tô Hoán nói: “Lính cung thủ đã thấy áo máu thì phải tự mình lấy để làm công, sao còn gọi người khác? Ắt đây là gian trá.” Tra hỏi thì chúng nhận tội. Ngày khác, quả nhiên bắt được kẻ cướp thật. Chép trong bài mộ chí do Môn hạ thị lang (chức quan cao trong tỉnh Môn hạ) Tô Triệt soạn.
Lời bàn: Người phân rõ vu cáo, có khi dựa vào lẽ tình mà xét, như Trình Kham; có khi dựa vào lẽ trong lời khai mà xét, như Tô Hoán: đều có thể gọi là sáng suốt.
Nhưng Lục Quảng, chức Hiệu lý (quan hiệu đính sách ở triều), khi coi huyện Đạo Giang, có kẻ cướp giết người một nhà dân, viên úy vu cho một người, bắt đến huyện. Lục Quảng nhìn rồi nói: “Không phải.” Liền tha ra. Viên úy ra sức cãi, mọi người cũng ngờ, ông vẫn không nghe. Về sau quả nhiên bắt được kẻ cướp thật. Chép trong bài mộ chí do Thừa tướng Vương An Thạch soạn. Vì sao ông biết được? Có lẽ vì Lục Quảng biết cài tai mắt để dò xét việc trong dân, nên đã biết trước người viên úy bắt không phải kẻ cướp, không cần phải hỏi bắt được từ đâu như Tô Hoán. Mọi người không hiểu nên mới ngờ. Đến khi bắt được cướp thật, ông vẫn không nói cho ai biết, vì việc cài tai mắt dò xét việc dân thì không thể để mọi người đều biết.
Quách Khuyến xét vụ vu cáo
Quách Khuyến, chức Cấp sự (Cấp sự trung, quan xét lại chiếu lệnh, giấy tờ), khi làm Thông phán (quan phó cùng coi việc châu, kiêm giám sát quan đứng đầu) châu Lai, có người dân bị kẻ thù vu cáo, tội phải chết, viên lại nhận hối lộ lại còn thêu dệt cho thành tội. Quách Khuyến xét rõ cho, người ấy được thoát; nhà người ấy vẽ tranh ông mà lập đền thờ sống (lập đền thờ người còn đang sống để tỏ lòng biết ơn). Chép trong truyện riêng.
Khấu Bình xét hỏi lại
Khấu Bình, chức Thiếu khanh, coi quân Hoài Dương. Mới đến, gặp lúc trong ngục có một tù nhân bị giam, phải xử chém. Ông ngờ là chưa đúng sự thật, bèn xét hỏi lại, quả là bị viên lại vu cho. Tù nhân được tha, viên lại chỉ được giảm tội chết. Mọi người răn bảo nhau, không dám dối trá. Chép trong bài mộ chí do Thừa tướng Vương Khuê soạn.
Lời bàn: Quách Khuyến và Khấu Bình phân rõ được vu cáo, nếu không tìm ra nhờ lời khai thì cũng tìm ra nhờ tình thật; sự sáng suốt của họ thật có thể thấy rõ! Vì thế kẻ đặt điều vu cáo thì sợ, người bị vu cáo thì nhớ ơn, đều là kết quả của việc hết lòng xét án.
Thiện Mạnh Dương xét vụ tham tang
Thiện Mạnh Dương, chức Đại khanh, khi làm Thôi trực quan ở Ngự sử đài, có người vu cho Chuyển vận sứ Giang Nam là Lã Xương Linh ăn của đút, quan Trung thừa (người đứng đầu thực tế của Ngự sử đài) Trương Biện cũng nói như vậy. Xét hỏi nhiều lần mà Lã Xương Linh không nhận, có chiếu sai Thiện Mạnh Dương xét theo thể thức chế ngục (vụ án do vua trực tiếp ra chiếu xét). Thiện Mạnh Dương tuy là thuộc quan của Ngự sử đài, nhưng không a dua theo cấp trên, cuối cùng minh oan cho Lã Xương Linh. Nhân đó ông xin tránh đi, được ra coi châu Bộc. Chép trong truyện riêng.
Tất Trọng Du xét vụ cướp
Tất Trọng Du, chức Đại phu, khi làm Đề điểm hình ngục Hà Đông, Thừa tướng Hàn Chẩn ra trấn giữ Thái Nguyên. Tên đầy tớ nhà ông là Hồ Đồng tự trình rằng có một người lính cướp áo quần của hắn ngay bên cạnh Hoàng đường (nhà chính nơi quan đứng đầu phủ làm việc). Hàn Chẩn giận, giao cho viên lại, định thích chữ vào mặt người lính rồi đày đi. Tất Trọng Du nói: “Áo quần đứa đầy tớ nhỏ thì ít ỏi mỏng manh, mà lại bị cướp ngay dưới mái nhà của vị đại soái, vốn là cựu thừa tướng, thật không hợp với lẽ thường của người ta.” Bèn đổi viên lại khác xét lại, vụ vu cáo mới được làm rõ. Chép trong bài mộ chí do Trần Điềm, chức Trực các (chức quan văn ở các quán các trong triều), soạn.
Lời bàn: Vu cáo có vụ khó biết, có vụ dễ biết. Trí không đủ thì có chỗ bị mê hoặc, nên với vụ khó biết thì không phân rõ được; dũng không đủ thì có chỗ sợ hãi, nên với vụ dễ biết cũng không dám phân rõ. Không phân rõ được thì cũng chẳng đáng trách. Còn không dám phân rõ thì thật đáng tội. Thiện Mạnh Dương xét vụ tham tang không a dua theo ý quan Trung thừa; Tất Trọng Du xét vụ cướp không tránh cơn giận của vị đại soái: đó là những người gọi là dũng cảm làm việc nghĩa.
Ngụy Đào tìm sự thật (kèm một chuyện về người lính trạm thời Cảnh Đức)
Ngụy Đào, chức Triều phụng (tên một bậc quan văn), coi huyện Thừa, châu Nghi. Hai người thù nhau đánh nhau bị thương, đã xử xong cho về, thì người bị thương chết. Ngụy Đào tìm nguyên do mà chưa ra, con người chết kiện lên Giám ty (các quan giám sát cấp lộ). Viên Giám ty giận, có lời lẽ nặng nề. Ngụy Đào than: “Chức quan có thể bị tước, nhưng người tù không thể giết bừa.” Về sau tìm ra sự thật: tối hôm ấy người kia được cho về, cưỡi ngựa đến cửa nhà thì ngã xuống mà chết. Hàng xóm làm chứng rõ ràng, vụ vu cáo mới được làm sáng tỏ. Chép trong bài mộ chí do Trần Sư Đạo, chức Chính tự (quan hiệu đính văn tự sách vở), soạn.
Lời bàn: Việc này có lẽ là con người chết nhân việc cha thường đánh nhau mà vu cho kẻ thù. Phàm đánh nhau mà xử xong ngay thì vết thương không đến nỗi nặng, theo luật không thuộc diện bảo cô (thời hạn mà người gây thương tích phải chịu trách nhiệm; nếu người bị thương chết trong hạn ấy thì người gây thương bị xử như tội giết người), nay lại vu rằng vì vết thương mà chết. Vả lại dù chết trong hạn bảo cô, nếu là vì nguyên cớ khác thì chỉ xử tội gây thương tích; người kia cưỡi ngựa ngã là nguyên cớ khác, đủ thấy vết thương ấy không thuộc diện bảo cô. Ngụy Đào tìm ra được sự thật, phân rõ được vu cáo, có thể gọi là hết lòng.
Trong niên hiệu Cảnh Đức, có một viên lại huyện say rượu, đánh nhau với người lính trạm dịch. Đêm về, viên lại ngã trên đường. Có người báo cho người lính, nói trời lạnh e hắn chết cóng. Người lính đến xem thì hắn đã chết rồi. Trưởng làng bắt người lính giải lên quan, cho là đánh chết người, thật ra viên lại chết vì rét cóng. Mẹ người lính kiện lên châu, lại kiện lên triều đình, đều bị mắc tội ngược lại. Vua Chân Tông lấy việc này dụ các tể thần (các quan đầu triều), bảo phải cẩn thận chọn quan coi hình ngục.
Nếu người đánh nhau bị thương kia không gặp Ngụy Đào, thì có khác gì người lính trạm? Ngụy Đào hết lòng như vậy, cũng đáng gọi là người hiền.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video