Cúc tình (tra hỏi để tìm ra sự thật của vụ án)
Hồ Chất đến nhận chức (kèm một chuyện của Vương Tĩnh)
Hồ Chất đời Ngụy, lúc đầu được triệu làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) huyện Đốn Khâu, quận Đông. Trong huyện có người tên Quách Chính tư thông với em gái họ, rồi giết chồng nàng là Trình Tha. Viên lại của quận là Phùng Lượng bị giam vào ngục để làm chứng. Chính và em gái đều chịu đựng được tra tấn, giấu giếm, chối cãi. Lượng không chịu nổi đau đớn nên tự nhận bừa, sắp phải gánh tội thay. Chất đến nhận chức, xem xét thần sắc của họ, xét kỹ lại vụ việc, khám nghiệm, kiểm tra, thế là ai nấy đều nhận tội. Chép từ truyện riêng của ông trong Ngụy chí. Tập cũ (tức sách Nghi ngục tập, sách chép các vụ án khó có trước sách này) không chép chuyện này.
Xét: chuyện này có lẽ lúc đầu xem sắc mặt đã thấy được tình thật, rồi mới xét kỹ đầu đuôi, dùng sự việc để kiểm tra, dùng vật chứng để đối chiếu. Thế thì tình thật đã lộ, lời lẽ tất phải cạn, sao lại không nhận tội?
Thiếu khanh Vương Tĩnh khi làm Đề điểm hình ngục (quan giám sát việc xét xử hình án của cả một lộ) lộ Hà Đông, ở huyện Trưởng Tử thuộc Lộ Châu có kẻ cướp giết người mà không bắt được. Huyện bắt gông hơn chục người, tra khảo mà không ra manh mối gì, đều thả ra cả. Tĩnh xem hồ sơ, nói: "Đây đúng là kẻ cướp thật." Ông dạy viên lại hỏi vặn kẻ bị giam theo nhiều cách quanh co, quả nhiên hắn nhận tội. Tĩnh mất năm Hy Ninh thứ tư (1071), khi đang giữ chức Thái thường thiếu khanh (phó quan coi việc lễ nghi tế tự) kiêm Độ chi phó sứ (phó quan coi việc chi tiêu tài chính của nhà nước). Xem truyện riêng của ông.
Đây cũng là loại chịu đựng được tra tấn mà giấu giếm, chối cãi. Vì sao ông khiến được hắn nhận tội? Ấy là vì ông xét lời khai mà thấy được tình thật, đã biết rõ hắn là kẻ cướp thật. Thế rồi hỏi vặn quanh co, đánh vào chỗ hắn chối, chọc trúng chỗ hắn giấu, lời lẽ cạn mà tình thật lộ ra, thế tất phải chịu khuất phục, không cần đến tra tấn. Vậy thì phép tra xét tình thật, hoặc trước hết xét qua sắc mặt, hoặc trước hết xét qua lời khai. Khi đã rõ người ấy không phải bị oan, bị vu, thì mới khám xét sự việc, kiểm nghiệm vật chứng, rồi hỏi vặn quanh co; làm như thế thì chưa từng có trường hợp nào không tìm ra tình thật.
Tư Mã Kỳ xử tù (kèm một chuyện của Vương Tế)
Tư Mã Kỳ đời Ngụy khi làm tướng nước Trần Lưu (quan đứng đầu một vùng đất phong của vương hầu, ngang thái thú một quận), quận Lương có tù bị giam, liên lụy đến nhiều người, mấy năm không xử xong. Có chiếu thư dời vụ án về một huyện thuộc quyền Kỳ. Huyện xin sửa soạn trước nhà giam và dụng cụ tra tấn. Kỳ nói: "Nay tù có mấy chục người, đã khéo gian dối, lời khai khó khớp nhau, lại đã mệt mỏi vì cực hình, nên tình thật dễ thấy. Lẽ nào lại để họ ở lâu trong ngục nữa!" Đến khi tù tới, ông tra hỏi, không ai dám giấu giếm, dối trá nữa, chỉ một buổi sáng là xử xong. Chép từ truyện Tư Mã Chi trong Ngụy chí; Kỳ là con của Chi. Tập cũ không chép chuyện này.
Xét: Lang trung Vương Tế, lúc đầu làm Chủ bạ (quan coi giấy tờ, sổ sách của huyện) huyện Long Khê, Chương Châu. Khi ấy Đinh Châu có vụ kiện về việc mỏ bạc, hơn mười năm không xử xong, bắt liên lụy đến mấy trăm người. Chuyển vận sứ (quan coi việc thu thuế, vận chuyển lương tiền của một lộ, kiêm giám sát quan lại) sai Tế tra xét; chỉ trong bảy ngày, ông tìm ra hết tình thật, người bị tội liên đới chỉ có vài người. Tế mất năm Đại Trung Tường Phù thứ tư (1011), khi đang giữ chức Hình bộ lang trung, coi việc Hồng Châu. Xem truyện riêng của ông.
Hai chuyện này giống nhau. Tù có mấy chục người, khéo gian dối, lời khai khó khớp, nhưng nếu biết kiểm tra, đối chiếu, chứng nghiệm, thì sao đến nỗi vụ gần thì mấy năm, vụ xa thì mười năm không xử xong? Ấy đều do quan lại không chịu hết lòng mà ra. Kỳ xử xong tù quận Lương chỉ trong một buổi sáng, Tế tìm ra tình thật vụ kiện ở Đinh Châu chỉ trong bảy ngày. Tuy nói rằng tù đã mệt mỏi vì cực hình nên tình thật dễ thấy, nhưng nếu không hết lòng tra xét sự việc thì sao có thể nhanh chóng đến thế?
Trần Biểu tháo gông (kèm một chuyện của Phó Kỳ)
Trần Biểu nước Ngô, vì cha chết nơi chiến trường nên được cất nhắc làm tướng. Bấy giờ có kẻ trộm đồ của nhà nước, người ta nghi là Thi Minh, một quân sĩ trong đội Vô Nạn (đội quân tinh nhuệ hộ vệ của nước Ngô). Minh vốn khỏe mạnh, hung hãn, bị bắt tra khảo cực kỳ tàn khốc, đến chết cũng không khai; quan Đình úy (quan đứng đầu việc hình án trong triều) tâu lên. Tôn Quyền thấy Biểu được lòng những binh sĩ dũng mãnh, liền xuống chiếu giao Minh cho Biểu, để Biểu tự theo cách của mình mà tìm ra sự thật. Biểu tháo gông cho Minh, cho tắm gội, thay quần áo, bày rượu thịt thịnh soạn, vui vẻ dụ dỗ. Minh bèn thú nhận, kể đủ bè đảng. Biểu tâu rõ sự tình, Quyền lấy làm lạ, muốn giữ trọn danh tiếng cho Biểu nên đặc biệt tha cho Minh, còn bè đảng thì đem giết. Minh cảm ơn Biểu mà thay đổi tính nết, trở thành một tướng giỏi, làm đến chức tướng quân. Chép từ truyện Trần Vũ trong Ngô chí; Biểu là con của Vũ.
Xét: Phó Kỳ đời Lương làm huyện lệnh huyện Thủy Tân, quận Tân An. Trong huyện có người vì ẩu đả mà bị đánh chết, nhà người chết kiện lên quận, quận bắt kẻ thù của họ, tra tấn đủ cách mà hắn rốt cuộc vẫn không nhận tội. Quận bèn chuyển vụ án về huyện; Kỳ liền sai tháo gông, dùng lời ôn hòa hỏi han, người tù liền thú nhận. Chép từ truyện Phó Diễm trong Nam sử; Kỳ là cháu nội của Diễm. Tập cũ không chép chuyện này. Đây cũng là cách vui vẻ dụ dỗ.
Tống Văn Đế lấy bút tích làm chứng
Năm Nguyên Gia thứ hai mươi hai (445) đời Tống Văn Đế, Khổng Hy Tiên cùng Từ Trạm Chi, Hứa Diệu, Tạ Tông, Phạm Diệp mưu lập Bành Thành vương Nghĩa Khang lên ngôi. Trạm Chi dâng biểu tố cáo sự việc. Vua xuống chiếu bắt Tông và những người khác; họ đều khai nhận, chỉ có Diệp không chịu thú tội. Vua nhiều lần xuống chiếu tra hỏi gắt gao, Diệp nói: "Hy Tiên chỉ vu khống mà kéo thần vào." Văn Đế sai đem bút tích do chính Diệp viết ra và sửa chữa trong các văn bản phân công việc, các tờ hịch, thư từ ra cho Diệp xem, Diệp bèn nhận tội. Chép từ truyện Phạm Thái trong Nam sử; Diệp là con của Thái. Tập cũ không chép chuyện này.
Thôi Ngang xét lời khai
Thôi Ngang đời Bắc Tề khi làm Độ chi thượng thư (quan đứng đầu bộ phận coi việc chi tiêu tài chính), có viên lại nhỏ coi kho thức ăn nhờ quan nội thần (quan hầu cận trong cung) dâng thư tố cáo một việc; lại có kẻ khác gửi thư nặc danh tố cáo. Cả hai việc đều giao cho Ngang tra xét đến cùng. Ngang chỉ trong lúc nói cười mà tìm ra hết tình thật; những kẻ tố cáo cạn lời, đều nhận là vu cáo. Từ đó thư nặc danh dứt hẳn. Chép từ truyện Thôi Đĩnh trong Bắc sử; Ngang là cháu nội của Đĩnh. Tập cũ không chép chuyện này.
Xét: phép tra xét tình thật, có cách lấy dấu vết làm chứng, như Tống Văn Đế; có cách đối chiếu lời khai, như Thôi Ngang. Ngang tra xét tình thật có thể gọi là tinh tường, nhanh nhạy, nhưng cũng chẳng qua là hết lòng nghiên cứu để hỏi vặn, khiến kẻ kia cạn lời, thế là tìm ra tình thật. Tai họa vu cáo nhờ đó mà dứt, công lao lợi ích ấy chẳng phải rộng lớn lắm sao!
Vương Cảnh tra kẻ gian
Trong khoảng năm Trinh Quán đời Đường, Tả thừa (một chức quan cao trong cơ quan Thượng thư tỉnh) Lý Hành Liêm có người em là Hành Thuyên. Con của Hành Thuyên với người vợ trước là Trung loạn luân với mẹ kế, rồi đem bà đi giấu, nói rằng "có sắc chỉ gọi vào cung". Hành Liêm không biết, bèn trình sự việc lên, triều đình truy xét rất gấp. Người mẹ kế giả vờ lấy khăn quàng thắt vào cổ, nằm giữa phố. Quan úy (quan coi việc bắt giặc, xét án của huyện) Trường An tra hỏi, bà nói: "Có người giả truyền sắc chỉ gọi đi, một người mặc áo bào tía giữ lại mấy đêm, không biết tên họ, rồi thắt cổ đưa ra phố." Huyện úy Vương Cảnh sai đưa cả bà lẫn người con vào phòng tra hỏi, họ không nhận. Cảnh trước đó đã sai một viên lại nấp dưới gầm bàn, lại sai một viên khác chạy đến báo: "Trưởng sử (quan phụ tá cấp trên) gọi." Cảnh vội vàng khóa cửa phòng đi ra. Thế là mẹ con bảo nhau: "Nhất định không được nhận." Rồi còn nói với nhau những lời riêng tư, bí mật. Cảnh quay về mở cửa, người dưới gầm bàn cũng bước ra; mẹ con vô cùng kinh hãi, đều nhận tội. Bản cũ không ghi xuất xứ.
--------------------------------------------------------------------------------
Trần Xu tra xét đầy tớ
Đô quan Trần Xu, lúc đầu làm huyện lệnh huyện Tinh Đức, Tuyên Châu. Ở Phồn Xương có một nhà đại tộc giết người, châu huyện không thể định đúng tội. Quan giám ty (quan giám sát của lộ) dời vụ án giao cho Xu. Xu bèn tra xét đám đầy tớ và người ăn ở trong nhà ấy, tìm ra hết những điều giấu kín; kẻ giết người bị xử tử. Người ta cho rằng ông đã xét đến tận cùng tình thật. Xem văn bia mộ do Xá nhân (chức quan soạn thảo văn thư cho vua) Tằng Củng soạn.
Xét: phép tra xét tình thật có cách ngay thẳng, có cách dùng mẹo. Dùng cách ngay thẳng để kiểm tra đối chiếu, như Trần Xu; dùng mẹo để vạch trần, như Vương Cảnh. Phép nếu tinh thông thì tình thật tất tìm ra được. Kẻ chỉ cậy vào tra tấn là kẻ không có phép gì cả.
Cát Nguyên giữ vững lập trường
Lang trung Cát Nguyên, lúc đầu làm Tả tư lý tham quân (quan coi việc xét xử hình án ở châu) Hồng Châu. Cháu gọi bằng cậu của quan đứng đầu châu cùng người anh khác mẹ đánh người, và chính người cháu ấy đã giết người. Quan đứng đầu châu bảo Nguyên: "Hai đứa đều là cháu ta, mà kẻ giết người là đứa anh, ta biết rõ. Nhà chúng là đại tộc, đừng để quan có trách nhiệm xét sai. Nếu không, vụ án này ắt sẽ bị lật lại!" Nguyên vẫn luận tội như cũ, không thay đổi. Xem văn bia mộ do Thừa tướng Vương An Thạch soạn.
Xét: tình thật vốn không khó tra xét, nhưng nếu có kẻ làm sai lệch tình thật thì làm sao? Nguyên giữ vững lập trường, khác hẳn hạng người mà chiếu chỉ gọi là "dòm ngó thái độ của bề tôi và dân chúng mà để lòng thiên vị", thật đáng khen.
Tư Mã Tuyên chỉ xử đánh gậy đám lính
Giá bộ (chức quan coi việc xe ngựa, trạm dịch) Tư Mã Tuyên khi làm Tư lý tham quân Hoa Châu, có hơn mười lính kỵ binh đội Kiêu kỵ phạm tội, mưu bỏ trốn. Quan giám áp (võ quan coi quân lính đóng ở châu) bắt được, liền vu cho họ cùng mưu làm phản, muốn đẩy họ vào chỗ chết để mong được thưởng công. Tuyên căn cứ vào sự thật mà tra xét, tất cả đều chỉ bị xử tội đánh gậy. Xem văn bia mộ do Thừa tướng Tư Mã Quang soạn.
Xét: thế lực của quan giám áp sao có thể lay động được quan tư lý? Ắt phải có cái gì đó để dụ dỗ. Bị ép bằng quyền thế mà không thay đổi, có thể gọi là dũng cảm, như Cát Nguyên. Bị dụ bằng lợi mà không thay đổi, có thể gọi là nhân hậu, như Tư Mã Tuyên. Tra xét mà tìm ra tình thật thì cái trí đáng khen. Nhưng nếu không nhân hậu, lại không dũng cảm, thì có lúc sẽ bị dụ dỗ, ép buộc lay động mà làm sai lệch tình thật. Cho nên thiên Lã hình (một thiên trong Kinh Thư bàn về hình phạt) nói: "Không phải kẻ khéo miệng xử được án, chỉ người lương thiện mới xử được án." Chính là nói điều này.
Lý Nam Công bịt mũi
Thượng thư Lý Nam Công khi làm Đề điểm hình ngục lộ Hà Bắc, có một võ quan cấp thấp phạm tội bị giam, tra hỏi không nhận, ngậm miệng không ăn hơn trăm ngày. Viên coi ngục không dám tra khảo, rất lấy làm lo, trình lên quan Hiến sứ (tức Đề điểm hình ngục). Nam Công nói: "Ta có thể khiến hắn ăn ngay." Ông cho dẫn người ấy ra, hỏi: "Ta muốn lấy một vật bịt mũi ngươi lại, ngươi có thể mãi không ăn được không?" Người ấy sợ, liền ăn, lại nhận tội. Bởi hắn giỏi phép phục khí (thuật luyện hơi thở của Đạo gia, có thể nhịn ăn lâu ngày nhờ nuốt khí), lấy vật bịt mũi thì khí bị nghẽn, nên hắn sợ. Đây cũng là hiệu quả của sự hiểu biết rộng. Nghe kể trong giới sĩ phu.
Xét: bậc sĩ đại phu không bị dụ dỗ, ép buộc lay động thì gần với cái "lòng không lay động" mà Mạnh Tử nói; còn kẻ kia mang tội lỗi trong người, sao có thể được như thế? Vì vậy có thể dùng ngược lại điều này. Cho nên phép tra xét tình thật có chỗ nằm ở đây. Trần Biểu tháo gông là dụ dỗ; Nam Công bịt mũi là ép buộc. Gọi là ép buộc không nhất thiết phải tra tấn thảm khốc, cốt yếu là đánh trúng điều kẻ kia kiêng sợ, khiến hắn rùng mình mà sợ hãi khuất phục; vì thế chuyện bịt mũi cũng có chỗ đáng lấy làm bài học.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video