Chiết ngục quy giám (Tấm gương soi việc xử án) — bản dịch và chú thích, quyển bốn
Nghị tội (bàn định tội danh và mức hình phạt cho đúng)
Hán Vũ Đế trả lời câu hỏi (kèm một việc của Phó Long)
Thời Hán Cảnh Đế, quan Đình úy (quan đứng đầu việc xét xử hình án ở triều đình) trình lên vụ tù nhân Phòng Niên. Mẹ kế của Phòng Niên là bà Trần đã giết cha Phòng Niên, Phòng Niên vì thế giết bà Trần. Theo luật, giết mẹ thì xử theo tội Đại nghịch (tội nặng nhất trong luật, gồm những việc như chống lại vua, giết cha mẹ, ông bà).
Vua nghi ngờ cách xử ấy. Vũ Đế khi đó mười hai tuổi, đang làm thái tử, đứng hầu bên vua. Vua bèn hỏi ý, thái tử đáp: "Câu 'mẹ kế như mẹ' cho thấy rõ mẹ kế không bằng mẹ đẻ, chỉ vì cha mà được ví như mẹ. Nay mẹ kế làm điều tàn ác, tự tay giết cha, thì ngay từ ngày ra tay, tình nghĩa mẹ con đã dứt. Nên xử như tội giết người thường, không nên xử theo tội Đại nghịch."
Việc này thấy trong sách Thông điển (bộ sách ghi chép chế độ, luật lệ các đời, do Đỗ Hựu đời Đường soạn), không ghi nguồn gốc. Tập cũ (tức sách Nghi ngục tập soạn trước bộ sách này) không chép.
Xét: Thời Tống Văn Đế (nhà Lưu Tống thời Nam triều), người huyện Diệm là Hoàng Sơ có vợ họ Triệu. Bà Triệu đánh chết con dâu họ Vương, vợ của con trai là Tải. Sau đó bà gặp ân xá. Người con dâu họ Vương còn cha mẹ và một con trai tên là Xưng. Theo phép, bà Triệu phải bị đày đi xa hai nghìn dặm.
Phó Long, giữ chức Tả trưởng sử của Tư đồ (Tư đồ là một trong ba chức quan cao nhất triều đình; trưởng sử là quan đứng đầu các thuộc lại trong phủ ấy), bàn rằng: "Cha con là chỗ thân thiết nhất, thân thể tách riêng nhưng cùng chung một khí huyết. Xưng đối với Tải cũng như Tải đối với bà Triệu. Tuy là ba đời nhưng hợp lại vẫn là một thể. Xưng dù đau thương sâu nặng, vốn không có lẽ nào lại thù bà nội. Vì vậy người xưa không lấy lệnh của cha mà chối lệnh của ông.
Nếu bảo Xưng được giết bà Triệu thì xử Tải thế nào? Cha con, ông cháu giết hại lẫn nhau, e rằng không phải bản ý khi các vua đời trước làm rõ hình phạt, khi Cao Dao (quan coi hình pháp đời vua Thuấn) đặt ra luật.
Lệnh cũ nói: 'Giết cha mẹ của người khác thì bị đày ra ngoài hai nghìn dặm.' Điều này không áp dụng cho cha con, ông cháu. Bà Triệu chỉ nên tránh xa họ hàng thuộc hàng kỳ, công (họ hàng phải để tang một năm, hoặc chín tháng, năm tháng) của người con dâu họ Vương, ra ngoài một nghìn dặm là đủ.
Nhưng lệnh lại nói: 'Phàm người bị lưu đày, nếu thân thích gần cùng hộ tịch muốn đi theo thì cho phép.' Bà Triệu đã bị đày đi, Tải là con, sao có thể không theo? Tải đi mà Xưng không đi, lẽ nào danh giáo (lễ giáo Nho gia dựa trên danh phận trên dưới, thân sơ) lại cho phép? Bà Triệu tuy suốt đời hổ thẹn trong lòng, Xưng cũng đau xót đến chết. Tình nghĩa ông bà với cháu mãi mãi không thể dứt, lẽ việc vốn là như thế."
Việc này ra từ sách Nam sử, truyện Phó Lượng. Phó Long là anh của Phó Lượng. Tập cũ không chép.
Phòng Niên được dứt tình với mẹ kế là vì cha; Xưng không được dứt tình với bà nội cũng là vì cha. Nỗi oan ức đau xót, có khi được giải bày, có khi phải nén lại, trong đó có lẽ trời, pháp luật nhân đó mà đặt ra.
Hoàng Bá giết những người đàn ông (kèm một việc của Vương Tôn)
Thời Hán Tuyên Đế, ở vùng giữa đất Yên và đất Đại, có ba người đàn ông cùng lấy chung một người đàn bà, sinh được một đứa con. Đến lúc chia lìa, họ tranh nhau đứa con mà kiện tụng. Thừa tướng Hoàng Bá xử rằng: "Đây không phải loài người, phải xử như loài cầm thú." Bèn giết cả ba người đàn ông, trả đứa con cho người mẹ. Sách xưa không ghi nguồn gốc.
Xét: Thời Hán Nguyên Đế, Vương Tôn tạm giữ chức huyện lệnh Hòe Lý, kiêm coi việc của huyện lệnh Mỹ Dương. Một người đàn bà ở Mỹ Dương tố cáo đứa con riêng của chồng là bất hiếu, nói: "Thằng con thường coi tôi như vợ nó, lại chửi mắng, đánh đập tôi." Tôn nghe vậy, sai lại bắt về tra hỏi, hắn khai nhận.
Tôn nói: "Luật không có điều nào về tội lấy mẹ làm vợ, đó là điều thánh nhân không nỡ viết ra. Đây chính là cái mà kinh sách gọi là 'tạo ngục'." Nhan Sư Cổ giải thích: "Sách Thượng thư theo bản của họ Âu Dương có nói việc 'tạo ngục', tức là với tội không có trong luật thường thì tự đặt ra phép giết."
Tôn bèn ra ngồi trên công đường, đem đứa con bất hiếu treo lên cây phanh thây, sai năm người lính cưỡi ngựa giương cung bắn chết. Việc này ra từ sách Hán thư, truyện riêng của Vương Tôn. Tập cũ không chép. Đây cũng là xử như loài cầm thú.
Quách Cung thông hiểu pháp luật
Đời Hậu Hán, Quách Cung từ chức lại ở quận được vời vào phủ của bậc Tam công (ba chức quan cao nhất triều đình). Bấy giờ có hai anh em cùng giết người, mà chưa định được tội chính thuộc về ai. Hán Minh Đế cho rằng người anh không dạy dỗ em, nên xử người anh tội chết, còn tha chết cho người em.
Trung thường thị (hoạn quan hầu cận bên vua, lo truyền đạt mệnh lệnh) là Tôn Chương đi tuyên chiếu, nói nhầm thành cả hai đều xử tội chết. Quan Thượng thư tâu rằng Chương giả mạo mệnh vua, tội đáng chém ngang lưng.
Vua thấy Cung thông hiểu luật pháp, gọi vào hỏi. Cung đáp: "Chương chỉ nên bị phạt tiền." Vua nói: "Chương giả chiếu giết người, sao lại chỉ phạt tiền?" Cung thưa: "Pháp luật phân biệt cố ý và lầm lỗi. Chương truyền lệnh sai, xét về việc là lầm lỗi. Lầm lỗi thì luật xử nhẹ."
Vua nói: "Chương cùng huyện với tù nhân, ta ngờ là hắn cố ý." Cung thưa: "Kinh Thi có câu 'Đường nhà Chu phẳng như đá mài, thẳng như mũi tên', lại có câu 'Người quân tử không đoán trước người ta sẽ dối trá'. Bậc đế vương noi theo trời, dùng hình phạt không được quanh co, tự suy diễn ra ý."
Vua khen là phải, thăng Cung làm Đình úy chính (quan phó giúp Đình úy xét án). Việc này ra từ sách Hậu Hán thư, truyện riêng của Quách Cung. Tập cũ không chép.
Xét: những kẻ dùng luật cay nghiệt, phép nghiêm ngặt, cốt cho thật hà khắc, đều là do quanh co suy diễn ra ý mà thành. Câu "người quân tử không đoán trước sự dối trá" là vì ghét cái lối ấy, cuối cùng ắt dẫn đến chỗ đó.
Sách truyện chép rằng: Cung khi giữ chức quan coi hình án, xét xử định tội đều dựa vào lòng thương xót, khoan dung. Vì thế nhà ông đời đời truyền nghề luật pháp, con cháu có một người làm đến Tam công, bảy người làm Đình úy, ba người được phong tước hầu.
Hơn hai mươi người làm thứ sử (quan đứng đầu, giám sát một châu), quan bậc hai nghìn thạch (quan hưởng lương hai nghìn thạch thóc mỗi năm, như thái thú đứng đầu một quận), thị trung (quan hầu cận bên vua), trung lang tướng (tướng chỉ huy quân túc vệ trong cung). Người làm thị ngự sử (quan xét hạch lỗi lầm của các quan) và các chức chính, giám, bình (các quan thuộc Đình úy, lo xét án) thì rất đông. Phúc lành của việc tích đức, há chẳng thịnh lắm sao!
Cao Nhu xin cho biết tên người tố cáo (kèm một việc của Du Triệu)
Đời Tào Ngụy, Cao Nhu làm Đình úy. Bấy giờ luật cấm săn bắn rất nghiêm. Điển nông (quan coi đồn điền) ở Nghi Dương là Lưu Quy lén bắn thỏ trong khu vực cấm. Công tào (thuộc lại lo việc xét công trạng, nhân sự) dưới quyền ông là Trương Kinh đến chỗ quan Hiệu sự (quan chuyên dò xét, theo dõi các quan) tố cáo việc ấy. Vua giấu tên Kinh, bắt Quy giao xuống ngục.
Nhu dâng biểu xin cho biết tên người tố cáo. Vua nổi giận nói: "Lưu Quy đáng tội chết, dám săn bắn ở đất cấm của ta. Đã đưa Quy sang cho Đình úy thì cứ thế mà tra khảo, cớ sao còn xin tên người tố cáo? Lẽ nào ta bắt bừa Quy hay sao?"
Nhu thưa: "Đình úy là cán cân công bằng của thiên hạ, sao có thể vì mừng giận của bậc chí tôn mà phá hỏng pháp luật?" Ông lại dâng tấu lần nữa, lời lẽ sâu sắc, thiết tha. Vua tỉnh ngộ, bèn đưa tên Kinh xuống. Lập tức đem về tra hỏi, ai nấy đều chịu đúng tội của mình. Việc này ra từ Ngụy chí, truyện riêng của Cao Nhu.
Xét: Luật có điều "kẻ vu cáo thì quay lại tra khảo chính người tố cáo", là để dẹp kẻ gian, bớt việc kiện tụng. Vậy sao lại có thể giấu tên người tố cáo? Cao Nhu có thể nói là người biết giữ vững pháp luật.
Đời Hậu Ngụy, khi Du Triệu làm Đình úy, vua Tuyên Vũ Đế từng ra lệnh bảo Triệu giảm nhẹ, tha thứ cho một vụ án, Triệu một mực giữ ý không theo, nói: "Bệ hạ tự tha được thì cứ tha, sao có thể bắt thần bẻ cong ngòi bút." Đây cũng là bậc người cùng loại với Cao Nhu chăng? Việc này thấy ở Bắc sử, truyện riêng của Du Triệu. Hai việc trên tập cũ đều không chép.
Chỉ có Cao Nhu và Du Triệu đều là những người được chiếu chỉ nêu tên để khuyến khích các sĩ sư (quan coi việc xét xử hình án), nên đều chép cả vào đây. Mong rằng các quan giữ pháp không bẻ cong ngòi bút để tha kẻ có tội, không phá luật để hãm hại người vô tội, để việc xét bàn hợp với lòng người.
Ân Trọng Kham xét đến gốc tình
Đời Tấn, Ân Trọng Kham làm Thứ sử Kinh Châu. Có người đất Quế Dương tên là Hoàng Khâm Sinh, cha mẹ đã mất từ lâu, lại giả mặc áo tang sổ gai, nói là đi đón linh cữu cha. Các ty trong phủ theo luật xử tội khí thị (chém ở chợ, phơi xác nơi đông người).
Trọng Kham nói: "Xét ý của điều luật này, là nhắm vào kẻ cha mẹ còn sống mà ngang nhiên nói là đã chết, tình lý ngỗ ngược, là điều không nỡ nói ra, nên xếp chung loại với tội đánh mắng cha mẹ, xử bằng hình đại tích (tội chết). Còn Khâm Sinh chỉ mắc lỗi bịa đặt, nói càn mà thôi." Bèn tha cho sống. Sách cũ ghi việc này ra từ Tấn thư, truyện riêng của Ân Trọng Kham.
Xét: người xưa khen Quách Cung "suy từ mình để xét người, bỏ qua hình trạng bên ngoài để dò ra tình thật". Suy từ mình để xét người là thứ (lòng khoan dung, đặt mình vào chỗ người khác); bỏ hình trạng để dò tình thật là trung (hết lòng, ngay thẳng). Trọng Kham cũng gần được như vậy. Nếu không dùng luật bằng lòng trung thứ ấy thì Khâm Sinh hẳn đã bị chém rồi. Đây đều là điều mà các quan lại tầm thường không làm được.
Hà Thừa Thiên bàn việc phạt
Đời Tống (Lưu Tống), Hà Thừa Thiên: đầu niên hiệu Nghĩa Hy (của nhà Đông Tấn), Lưu Nghị trấn giữ Cô Thục, bổ ông làm hành tham quân (quan tham mưu việc quân). Có lần Nghị đi ra ngoài, viên lại huyện Yên Lăng là Trần Mãn bắn chim, mũi tên bay lầm trúng viên trực soái (người chỉ huy toán lính đang trực hộ vệ), tuy không bị thương, vẫn bị xử theo phép khí thị.
Thừa Thiên bàn rằng: "Xử án quý ở chỗ xét theo tình thật, có điều nghi thì xử theo hướng nhẹ. Xưa có người làm kinh ngựa kéo xe của Hán Văn Đế, Trương Thích Chi hạch tội phạm tất (phạm vào lệnh dẹp đường khi vua đi qua), tội chỉ đến mức phạt tiền, vì rõ ràng người ấy không có ý làm ngựa hoảng. Cho nên không vì xe vua là trọng mà đặt thêm hình phạt khác thường.
Nay Mãn chỉ có ý bắn chim, không hề có lòng nhắm trúng người. Luật nói: 'Lầm lỡ làm người khác bị thương thì xử ba năm tù.' Huống chi người ta không bị thương? Phạt là được rồi." Sách cũ ghi việc này ra từ Nam sử, truyện riêng của Hà Thừa Thiên.
Xét: đây cũng là "suy từ mình để xét người, bỏ hình trạng để dò tình thật".
Khổng Thâm Chi xét bàn án nghi
Đời Tống (Lưu Tống), Khổng Thâm Chi làm Thượng thư Tỷ bộ lang (quan thuộc Thượng thư sảnh, lo xét duyệt luật lệnh và hình án). Người huyện Ứng Thành, quận An Lục, là Trương Giang Lăng cùng vợ là Ngô thị chửi mắng mẹ là Hoàng thị, rủa cho chết đi. Bà Hoàng uất hận, tự treo cổ chết. Việc đã gặp ân xá.
Luật nói: "Con giết, làm bị thương, đánh cha mẹ, dù gặp ân xá vẫn bị kiêu thủ (chém rồi bêu đầu); chửi mắng cha mẹ thì khí thị. Mưu giết cha mẹ chồng cũng khí thị; gặp ân xá thì miễn hình, sung làm lính."
Giang Lăng chửi mẹ, mẹ vì thế mà tự vẫn, tội này nặng hơn đánh làm bị thương. Nếu xếp cùng loại tội giết thì e là nặng; nếu dùng tội đánh làm bị thương hoặc tội chửi mắng thì e là nhẹ. Luật chỉ có điều đánh mẹ dù gặp ân xá vẫn bị bêu đầu, chứ không có điều về chửi mẹ đến chết mà gặp ân xá.
Thâm Chi bàn rằng: "Làng nào đặt tên mang ý ngỗ nghịch (như làng tên 'Thắng Mẫu' — hơn mẹ — mà Tăng Tử không chịu bước vào), thì người có lòng nhân không vào. Cái tên còn bị ghét như thế, huống chi việc làm của con người! Cho nên giết, làm bị thương, nguyền rủa cha mẹ, pháp luật không dung; chửi mắng đến mức cha mẹ chết, về lẽ không thể tha. Giang Lăng tuy gặp ơn xá, vẫn đáng bị bêu đầu.
Còn người vợ vốn gắn bó bằng nghĩa, tình thương không phải ruột thịt trời sinh. Điều bà Hoàng oán hận, ý không nhắm vào Ngô thị; tha chết cho Ngô thị, sung làm lính là đúng với pháp luật."
Chiếu chỉ chấp thuận lời bàn của Thâm Chi, nhưng riêng Ngô thị thì xử khí thị. Việc này ra từ Nam sử, truyện Khổng Tĩnh; Thâm Chi là cháu nội của Khổng Tĩnh. Tập cũ không chép.
Xét: chửi mắng đến chết thì nặng hơn đánh làm bị thương, không vì ân xá mà tha, như thế là hợp lẽ. Người vợ nếu chỉ bị liên lụy theo chồng thì còn có thể tha; nhưng Ngô thị thực sự cùng chửi mắng, xử khí thị cũng đáng. Chiếu chỉ làm vậy là để bù chỗ thiếu sót của lời bàn.
Đới Trụ bác lời bàn
Đời Đường, khi Đới Trụ làm Đại lý thiếu khanh (quan phó của Đại lý tự — cơ quan xét xử hình án cao nhất), Trưởng Tôn Vô Kỵ được vua triệu, không cởi đao đeo bên mình mà đi vào cửa Đông thượng các (cửa gác phía đông trong cung).
Thượng thư hữu bộc xạ (một trong các quan đứng đầu Thượng thư tỉnh, hàng tể tướng) là Phong Đức Di bàn: "Viên Giám môn hiệu úy (quan coi giữ cửa cung) không phát hiện, tội đáng chết; còn Vô Kỵ thì cho nộp tiền chuộc tội."
Trụ nói: "Viên hiệu úy và Vô Kỵ tội ngang nhau. Bề tôi đối với vua cha thì không được viện cớ là lầm lỗi. Luật ghi rõ: thuốc thang, đồ ăn uống, thuyền bè dâng vua mà lầm lỗi không đúng phép thì đều xử chết. Bệ hạ ghi nhớ công lao của Vô Kỵ mà tha thì được; còn nếu chỉ phạt nhẹ Vô Kỵ mà giết viên hiệu úy thì không thể gọi là hình phạt công bằng."
Vua nói: "Pháp luật là của chung thiên hạ, trẫm sao lại thiên vị thân thích." Bèn xuống chiếu cho bàn lại. Đức Di vẫn giữ ý cũ, vua sắp chuẩn y, Trụ lại bác rằng: "Viên hiệu úy là vì Vô Kỵ mà mắc tội, theo phép phải xử nhẹ hơn. Nếu cả hai đều là lầm lỗi thì không nên chỉ một mình hắn phải chết." Vì thế viên hiệu úy cũng được miễn tội cùng Vô Kỵ. Việc này ra từ Đường thư, truyện riêng của Đới Trụ. Tập cũ không chép.
Xét: Trụ nói "bề tôi đối với vua cha không được viện cớ là lầm lỗi", là để trách nặng Vô Kỵ. Viên hiệu úy vì Vô Kỵ mà mắc tội, thì tội ngang với Vô Kỵ, mà theo phép lại phải nhẹ hơn. Đã tha Vô Kỵ thì người vì ông mà mắc tội sao lại không được tha? Trụ hết sức tranh cãi, cũng là theo nghĩa trung thứ vậy.
Từ Hữu Công xử tha
Đời Đường, khi Từ Hữu Công làm Tư hình thừa (quan phó của Tư hình tự, tức Đại lý tự dưới thời Võ hậu), có người tên Hàn Kỷ Hiếu từng nhận chức quan ngụy của Từ Kính Nghiệp (người khởi binh chống Võ Tắc Thiên), trước đó đã chết.
Thôi sự sứ (quan được sai đi tra xét án) là Cố Trọng Diễm tâu: "Người nhà hắn phải chịu duyên tọa (bị liên đới chịu tội theo người phạm tội)." Chiếu chuẩn theo, xử tịch một (tịch thu tài sản, bắt người nhà làm nô tì cho nhà nước).
Hữu Công bàn rằng: "Theo luật, kẻ mưu phản thì chém. Người đã chết thì không còn phép chém nữa; nếu tình trạng nặng khó bỏ qua thì có khi vua ra sắc lệnh giết xác. Ngoài con đường ấy ra, về lẽ không còn gì để nói. Việc liên đới vốn dựa vào tội chém; không có tội chém thì sao lại liên đới?
Người làm gốc cho sự liên đới đã chết, thì tội dựa theo đó cũng phải giảm. Giảm xuống chỉ còn tội đồ (tù khổ sai), lại đã nhiều lần gặp ơn xá. Nay lại xử tịch thu làm nô tì cho nhà nước, chẳng biết dựa vào điều lệ nào?"
Chiếu chuẩn theo lời bàn của Hữu Công, xử tha. Nhờ vậy, tổng cộng mấy trăm nhà được miễn tịch một. Việc này ra từ Đường thư, truyện riêng của Từ Hữu Công. Lời sử chép quá vắn tắt, nay lấy Thông điển bổ sung chỗ còn thiếu. Tập cũ không chép.
Xét: Kinh Dịch nói: "Thánh nhân ngồi quay mặt về hướng nam (ngôi của bậc vua) mà lắng nghe thiên hạ." Vì thế sử quan nhà Hán khen Hán Cao Tổ "giỏi mưu tính, biết lắng nghe". Lắng nghe vốn là chức phận của bậc làm vua.
Nghe lời tâu của Trọng Diễm thì mấy trăm nhà bị tịch thu; nghe lời bàn của Hữu Công thì mấy trăm nhà được miễn. Ở chỗ này mà biết nên theo hay bỏ, cũng có thể gọi là sáng suốt. Hữu Công thoát được tai họa mà thành danh, há phải là chuyện ngẫu nhiên!
Đậu Tham xử gấp
Đời Đường, Đậu Tham ban đầu làm huyện úy (quan lo việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) huyện Phụng Tiên. Anh em người đàn ông tên Tào Phân thuộc Bắc quân (quân cấm vệ đóng phía bắc kinh thành), say rượu làm nhục em gái; người cha can ngăn không được, uất giận nhảy xuống giếng chết. Tham xử hai anh em tội chết.
Mọi người xin đợi hết thời gian để tang rồi hãy xử. Tham nói: "Cha vì con mà chết, nếu lấy cớ để tang mà hoãn lại, thế là giết cha mà không bị tội." Bèn cho đánh chết cả hai. Việc này ra từ Đường thư, truyện Đậu Tham.
Xét: theo chế độ nhà Đường, huyện lệnh mới được xét xử tội chết. Tham làm huyện úy Phụng Tiên, có lẽ lúc ấy đang tạm quyền coi việc huyện chăng? Mọi người xin đợi hết tang, ý nói người cha đã nhảy giếng chết rồi, nếu hai anh em lại bị xử chết thì không còn ai để tang.
Có lẽ đây là người của Bắc quân đóng ở Phụng Tiên nên đứng ra xin cho, để hoãn việc thi hành án, rồi định đút lót bọn hoạn quan để được thoát tội. Tham bác bỏ lời ấy mà xử gấp, chính là vì lẽ đó.
(tiếp) —
Liễu Hồn một mực tâu can
Đời Đường, Liễu Hồn làm tể tướng cho vua Đức Tông. Một người thợ ngọc làm đai lưng cho vua, lỡ tay làm hỏng một miếng ngọc gắn trên đai. Người thợ không dám báo, lén mua ngọc khác bù vào. Đến khi dâng lên, vua nhận ra miếng ngọc không giống, vạch ra, người thợ nhận tội. Vua giận vì bị lừa dối, xuống chiếu giao phủ Kinh Triệu xử tử.
Hồn tâu: "Bệ hạ giết ngay thì thôi. Còn nếu đã giao cho quan có trách nhiệm thì phải xét kỹ mới được. Theo luật, lầm làm hỏng đồ dùng, y phục của vua thì tội đáng đánh trượng (đánh bằng gậy lớn). Xin xử theo luật." Nhờ thế người thợ không phải chết. Việc này ra từ Đường thư, truyện Liễu Hồn.
Xét: phép về lầm làm hỏng đồ thì tội chỉ đến mức ấy. Nếu để kẻ dùng luật cay nghiệt bàn thì ắt sẽ bắt tội lừa dối bề trên, bất kính. Thiên Thuấn điển (trong Kinh Thư) nói: "Tha lỗi lầm thì không kể lớn nhỏ." Người thợ ngọc không phải dám lừa dối, chỉ là lỡ làm hỏng rồi tìm cách đền bù, thực thuộc loại có thể tha.
Cao Phòng xét lại án
Cao Phòng ban đầu làm quan nhà Hậu Chu, giữ chức Hình bộ lang trung (quan thuộc bộ Hình, coi việc hình án). Ở Túc Châu có người dân đâm dao vào vợ, mà họ hàng nhà vợ nhận hối lộ, lừa quan châu, nói hắn "mắc bệnh phong cuồng, không nói được". Châu cũng không tra khảo, cứ lập đủ hồ sơ án trình lên xin xử, Đại lý tự xử cho đánh trượng.
Phòng xét lại án, nói: "Người ấy mắc bệnh phong không nói được, thầy thuốc chưa có biên bản khám nghiệm, dựa vào đâu làm chứng mà xử ngay tội trượng? Huống chi bị giam giữ cả tuần cả tháng, lẽ nào không kêu đòi ăn uống? Tra xét lại việc này, ắt thấy được tình thật." Chu Thái Tổ rất cho là phải, cuối cùng xử theo đúng pháp luật.
Xét: cách xử án là trước hết phải tra hỏi cho ra tình thật, sau đó mới bàn tội. Nay tình thật còn chưa rõ hết mà đã xử tội trước, về lẽ có được không? Ấy là vì nhận hối lộ, muốn che chở cho hắn mà thôi. Cho nên Phòng mới bàn lại như vậy.
Nhưng ông chỉ xin tra xét lại vụ việc, không truy cứu các quan phụ trách, như thế tuy ghét kẻ ác nhưng cũng rủ lòng thương kẻ ngu ngoan (?), lại lo việc kéo dây dưa, lan rộng.
Đỗ Cảo so sánh để xử
Thị lang Đỗ Cảo có người anh làm quan coi pháp luật ở Giang Nam (nước Nam Đường). Từng có người con xé hủy bức tranh chân dung cha, bị người thân gần đi kiện. Người anh còn nghi chưa biết theo phép nào, chưa quyết được, lộ vẻ lo nghĩ trên nét mặt. Cảo lúc ấy còn nhỏ, hỏi ra biết duyên cớ, liền nói: "Có thể so với tội tăng sĩ, đạo sĩ hủy tượng Thiên Tôn (vị thần tối cao của Đạo giáo), tượng Phật." Người anh rất lấy làm lạ.
Xét: Tuân Tử nói: "Có luật thì theo luật mà làm; không có luật thì suy theo việc cùng loại." Đây là suy theo việc cùng loại. Như Hoàng Bá giết ba người đàn ông, Vương Tôn giết đứa con riêng của chồng, cũng là suy theo loại việc mà thôi: luật không cấm loài cầm thú chung chạ loạn luân, nhưng người giết cầm thú thì không có tội, vậy giết chúng cũng được.
Mã Tông Nguyên kiện lên quận
Đãi chế (chức hàm hầu cận của các học sĩ đời Tống) Mã Tông Nguyên lúc còn nhỏ, cha là Mã Lân đánh người, bị giam giữ trong thời hạn bảo cô (khoảng thời gian luật định để theo dõi thương tích người bị đánh; nếu chết trong hạn thì người đánh chịu tội đánh chết người). Người bị thương chết, cha ông sắp phải đền tội.
Tông Nguyên tính lại từ lúc bị đánh thì thấy cái chết xảy ra ngoài hạn bốn khắc, bèn kiện lên quận, được tha tội cho cha. Từ đó ông nổi tiếng.
Xét: hạn bảo cô tính theo ngày, mà một ngày đêm tính là một trăm khắc (khắc là đơn vị đo thời gian xưa, mỗi khắc khoảng mười bốn phút rưỡi). Chết ngoài hạn thì không xử tội đánh chết người, mà xử tội đánh người bị thương. Luật không phân biệt lâu hay mau, dù chỉ bốn khắc cũng là ngoài hạn.
Quan bàn luật vốn phải làm như thế, không cần đợi người con kiện rồi mới được tha. Nếu làm cẩu thả thì có thể gây oan sai, cho nên người biết đi kiện cũng đáng khen.
Mã Lượng tha chết
Thượng thư Mã Lượng làm tri Đàm Châu (quan đứng đầu châu Đàm). Trong huyện thuộc châu có tên lính đào ngũ đi cướp bóc, làm hại làng xóm. Có người bàn mưu giết hắn, theo luật có bốn người phải tội chết. Lượng bảo các quan dưới quyền: "Trừ hại cho dân được mà lại bắt tội chết, há phải là ý của pháp luật?" Bèn phê vào án, tha hết.
Xét: kẻ cướp bóc, theo luật cho phép người ta bắt. Nhưng nếu không phải người được giao truy bắt đích danh mà tự tiện mưu giết, thì e có sự vu oan, nên luật không cho phép. Bốn người này trừ hại cho dân, việc có thật, tình đáng thương, mà nhất định giết họ thì không phải ý của luật.
Các quan dưới quyền đều câu nệ câu chữ của luật, thì quan đứng đầu châu phải xét đến ý của luật, nên Lượng một mình phê án tha hết. Nếu tâu lên chờ vua ra sắc lệnh quyết định thì lại càng hợp phép tắc.
Vương Chất dâng sớ
Đãi chế Vương Chất làm tri Lư Châu. Có tên trộm giết đồng bọn, gom hết của cải mà trốn, lính tuần bắt được. Chất xử hắn tội chết. Chuyển vận sứ (quan lo việc vận chuyển thuế lương, kiêm giám sát quan lại một lộ) là Dương Cáo bác án, nói: "Trộm giết đồng bọn thì phải tha tội chết."
Chất nói: "Trộm giết đồng bọn mà tự thú thì mới được tha. Nay giết người lấy của, không tự thú mà bị bắt, tha chết há là ý của pháp luật?" Ông nhiều lần dâng sớ, không được trả lời, bị giáng làm quan giám coi Linh Tiên quán ở Thư Châu (chức coi một đạo quán, thường là chức nhàn dành cho quan bị giáng).
Qua một năm, Hàn Kỳ làm tri Thẩm hình viện (cơ quan thẩm duyệt lại các án hình đời Tống), xin định rằng trộm giết đồng bọn mà không tự thú thì không được tha. Năm việc trên đều thấy ở truyện riêng của từng người.
Xét: tự thú thì được tha, là để cho người ta tự sửa mình. Không tự thú mà cũng tha thì còn nói gì nữa? Giết đồng bọn, lấy của trốn đi, bị bắt, vốn chẳng hề hối lỗi, mà tha tội chết thì mất ý của pháp luật! Thảo nào người bàn có lời xin như thế.
Lương Thích gạt bỏ chỗ nghi
Thừa tướng Lương Thích từng làm Tường nghị quan (quan xét bàn kỹ các án) ở Thẩm hình viện. Ở Tử Châu có kẻ làm yêu thuật tên Bạch Ngạn Hoan, biết nương quỷ thần làm phép nguyền rủa người, có người bị chết. Án trình lên xin xét, mọi người đều nghi vì không thấy vết thương.
Thích nói: "Giết người bằng dao, người ta còn có khi chống đỡ được; nay giết bằng phép nguyền rủa, há lại được tha sao?" Cuối cùng xử tội chết. Việc này thấy ở bài văn bia mộ do Thừa tướng Vương Khuê soạn.
Xét: biết nương quỷ thần làm phép nguyền rủa, là thuộc loại nuôi cổ độc (chất độc chế từ sâu bọ nuôi để hại người) và yểm mị (dùng bùa phép ếm hại người). Đã tra ra sự thật mà còn nghi vì không thấy vết thương, ấy là không hiểu nghĩa câu "không có luật thì suy theo việc cùng loại". Muốn xử án lớn thì phải dựa vào nghĩa lý xưa, bọn quan lại tầm thường sao làm được!
Tăng Công Lượng tự mình xem án
Thị trung Tăng Công Lượng khi ở chính phủ (giữ chức tể chấp, đứng đầu việc triều chính), mỗi khi nhận được án tấu từ khắp nơi gửi về đều tự mình xem. Ở Mật Châu, cát có bạc lộ ra trong ruộng của dân, có kẻ dùng sức mạnh cướp lấy, Đại lý tự xử tội chết.
Riêng Công Lượng cho rằng: "Đây là vật cấm (thuộc về nhà nước), dù lấy bằng sức mạnh nhưng khác với cướp đồ nhà dân, tội không đáng chết." Ông giao cho quan có trách nhiệm bàn, cuối cùng so với phép cướp vật cấm mà xử, kẻ cướp không phải chết.
Trước đó, ở những nơi có vàng bạc lộ ra, phần nhiều người lấy bị xử tội cướp mà chết; từ đó về sau không còn ai phải chết nữa. Việc này thấy ở bản hành trạng (bài ghi lại cuộc đời, việc làm của người đã mất) do nội hàn (học sĩ viện Hàn lâm) Tăng Triệu soạn.
Triệu Biện một mình lên tiếng
Tham chính (Tham tri chính sự, chức phó tể tướng) Triệu Biện ban đầu làm Tiết độ thôi quan (quan lo việc xét án trong phủ tiết độ sứ) quân Vũ An. Có kẻ làm giả ấn, các viên lại đều cho là đáng tội chết.
Riêng Biện nói: "Làm ấn trước khi có ân xá, dùng ấn sau khi có ân xá. Trước ân xá chưa dùng, sau ân xá không làm, theo luật cả hai đều không đến tội chết." Bèn trình lên xin xét như án có chỗ nghi, cuối cùng được miễn chết. Cả phủ đều phục. Việc này thấy ở bài văn bia mộ do học sĩ điện Đoan Minh là Tô Thức soạn.
Xét: cướp vật cấm, làm giả ấn, xử theo luật thì có trường hợp không đáng chết, mà người dùng luật có khi lại xử chết, đó là oan sai. Như Tăng Công Lượng và Triệu Biện có thể gọi là vừa sáng suốt vừa thận trọng. Xưa Đới Trụ "xét ý của luật đến từng sợi lông mảnh mùa thu" (tức là cực kỳ tỉ mỉ), các ông này nào có thua kém!
Trần Phụng Cổ cho là lỗi ở luật (kèm hai việc do Thẩm Quát kể và một lời bàn của Hà Thừa Thiên)
Chủ khách (chức hàm lang trung ty Chủ khách) Trần Phụng Cổ khi làm thông phán (quan cùng coi việc châu, kiêm giám sát quan đứng đầu châu) châu Bối, có người lính bắt được kẻ trộm; mẹ kẻ trộm muốn xông tới giành lấy con, người lính cự lại không cho, xô bà ngã xuống đất, hôm sau bà chết. Người lính bị giao cho quan xét, xử tội khí thị.
Phụng Cổ bàn: "Người giữ kẻ trộm thì có điều luật trị tội nếu để kẻ trộm trốn mất. Nay có người giành lấy, theo luật được phép chống giữ. Chống giữ mà người kia chết lại xử như tội đánh nhau, thế thì người giữ không còn giữ được kẻ trộm nữa. Giết hại một người vô tội mà còn làm nảy sinh chuyện cướp giật, luật không phải như thế."
Ông bèn tâu lên. Lời phúc đáp về, chỉ xử đánh trượng người lính. Người ta đều khen phục. Việc này thấy ở bài văn bia mộ do Chủ bạ (quan coi sổ sách, văn thư) Vương Hướng soạn.
Xét: người xưa bàn tội, trước hết làm rõ danh phận, sau đó xét đến tình lý. Đối tượng mà người kia muốn xông tới giành là kẻ trộm đã bị bắt; người mẹ dù thân thiết cũng không được tự tiện giành lấy. Người cự không cho là người có trách nhiệm giữ kẻ trộm; người lính dù yếu thế cũng không được tự tiện giao ra.
Tình của người xông tới là giành giật, tình của người không cho là chống giữ. Giành giật mà bị chống giữ, hình trạng giống đánh nhau nhưng thực ra không phải đánh nhau. Nếu xử như tội đánh nhau, ấy là không làm rõ danh phận, không xét đến tình lý.
Phụng Cổ nói "luật không phải như thế", nhưng chẳng phải chính ông cũng đã nói "theo luật được phép chống giữ" đó sao? Vậy sao lại đổ lỗi cho luật? Chính là người dùng luật sai mà thôi.
Nội hàn Thẩm Quát kể: Ở Thọ Châu có người giết cha mẹ, anh em của vợ, mấy người liền. Quan châu cho là tội "bất đạo" (giết nhiều người vô tội trong cùng một nhà, một trong mười tội ác nặng nhất), bắt vợ con hắn phải liên đới chịu tội.
Hình tào (ty coi việc hình án) bác lại: "Đánh cha mẹ vợ đã là nghĩa tuyệt (theo luật, tình nghĩa vợ chồng coi như đã dứt), huống chi là mưu giết. Không nên bắt vợ liên đới chịu tội nữa."
Ở Hình Châu có kẻ trộm giết cả một nhà, vợ chồng chết ngay, có một đứa con đến hôm sau mới chết. Quan châu theo phép hộ tuyệt (nhà không còn ai nối dõi) đem tài sản nhà ấy cấp cho người con gái ruột đã đi lấy chồng.
Hình tào bác lại: "Lúc cha mẹ nhà ấy chết, người con vẫn còn sống, nên tài sản là của người con. Cái gọi là con gái ruột đã lấy chồng, đối với người con ấy chỉ là chị em gái đã đi lấy chồng, không được hưởng phần." Việc này thấy trong sách Mộng khê bút đàm.
Án ở Thọ Châu sai ở chỗ không xét tình lý. Án ở Hình Châu sai ở chỗ không làm rõ danh phận. Quan lại tầm thường dùng luật đại để phần nhiều như thế, luật có lỗi gì đâu? Không chỉ ngày nay, xưa cũng đã có.
Thời Tống Văn Đế, luật định: kẻ cướp bóc thì những người thân hàng kỳ thân (họ hàng gần phải để tang một năm) cùng hộ tịch phải sung làm lính. Người huyện Dư Hàng là Bạc Đạo Cử đi cướp; hai em họ là Đại Công và Đạo Sinh đều là thân hàng đại công (họ hàng phải để tang chín tháng, không thuộc diện bị sung lính). Thế mà quan lại lấy cớ mẹ của Đại Công còn sống, là thân hàng kỳ thân của Đạo Cử, rồi bảo hai người con phải theo mẹ đi sung lính.
Thượng thư tả thừa (quan giúp việc đứng đầu Thượng thư sảnh, coi việc kiểm xét) là Hà Thừa Thiên bàn: "Đàn bà theo đạo tam tòng (ở nhà theo cha, lấy chồng theo chồng, chồng chết theo con), chồng chết thì theo con. Nay Đạo Cử đi cướp, chú của hắn đã mất, Đại Công và Đạo Sinh đều là em họ, không đáng bị đày sung lính.
Thế mà lại lấy người thím làm thân hàng kỳ thân, rồi bắt hai người con theo mẹ. Như vậy vừa trái với chế độ thân hàng đại công không bị đày, lại vừa mất đạo tam tòng của đàn bà. Theo tôi, cả mẹ lẫn con đều nên được tha." Việc này ra từ Nam sử, truyện riêng của Hà Thừa Thiên.
Không phân biệt chỗ khác nhau giữa nam và nữ, lại bắt đàn bà đi đày sung lính, há chẳng phải là cực điểm của việc không làm rõ danh phận, không xét đến tình lý hay sao? Đó là cái tệ của bọn quan lại tầm thường chỉ biết bám câu chữ, không thể không biết.
Hồ Hướng xử tội trượng
Thiếu khanh Hồ Hướng ban đầu làm Tư lý tham quân (quan lo việc xét án ở châu) châu Viên. Có người ăn trộm thức ăn, người chủ đánh chết hắn, quan quận xử người chủ tội chết. Hướng cãi rằng: "Theo luật chỉ đáng đánh trượng." Quan đứng đầu quận không nghe. Đến khi trình xin triều đình, mới được xử theo lời bàn của Hướng. Việc này thấy ở bài văn bia mộ do Thừa tướng Lã Đại Phòng soạn.
Xét: xét theo danh phận, người bị đánh là kẻ trộm thức ăn, người đánh là chủ coi giữ thức ăn; xét theo tình lý, thì khác với người thường đánh nhau. Đánh chết ngay lúc bắt được thì tội không đến mức chết.
Nhưng phải là người đánh vốn không có ý giết, chẳng may làm chết, mới xử tội trượng. Nếu dùng dao, hoặc đánh khi đã qua lúc bắt được, hoặc làm tàn hại thân thể, thì là có ý giết, luật không cho phép. Lại còn phải xét tình lý, sao có thể xử một mực như nhau? Người quân tử tận tâm cũng nên xét kỹ điều này.
Tô Thái xin giảm tội (kèm hai việc của Hầu Cẩn và Trương Đường Khanh)
Cấp sự (Cấp sự trung, quan lo việc can gián và xét lại chiếu lệnh) Tô Thái khi làm Tường đoán quan (quan xét xử kỹ các án) ở Đại lý tự, có người dân cha chết, mẹ đi lấy chồng khác. Anh ta nghe tin mẹ chết đã được chôn, bèn trộm linh cữu mẹ đem về chôn chung với cha. Theo luật đáng tội chết.
Riêng Thái nói: "Con trộm linh cữu mẹ, đưa vào mộ cha, há có thể so với kẻ đào mộ lấy của!" Ông xin cho, người ấy được giảm tội chết.
Xét: Thiếu khanh Hầu Cẩn khi làm Đề điểm hình ngục (quan giám sát việc hình án của một lộ) lộ Thiểm Tây, ở Hà Trung có người dân cha chết, mẹ cải giá, hơn mười năm sau mẹ cũng chết. Người con bèn lén đào mộ, lấy quan tài mẹ đem chôn chung với cha. Theo luật đáng tội chết. Quan có trách nhiệm theo lệ xử nhẹ, Cẩn xin ghi thành điều lệnh.
Đây là lấy điều Tô Thái từng xin làm tiền lệ. Bởi người mẹ được chôn chung một huyệt với người chồng sau, nên mới phải đào mộ, lấy quan tài; vì thế xử theo phép đào mộ làm lộ thi thể, mà xin cho cũng chỉ được giảm tội chết thôi.
Trạng nguyên Trương Đường Khanh khi làm thông phán Thiểm Châu, có người dân mẹ đi lấy chồng khác rồi chết; đến khi chôn cha, người con giận vì mẹ không được chôn chung, bèn trộm linh cữu mẹ đem chôn cùng. Quan có trách nhiệm xin xử theo luật.
Đường Khanh đang tạm quyền coi việc phủ, nói: "Người này chỉ biết có đạo hiếu mà không biết có luật thôi." Bèn tha rồi tâu lên. Như vậy là khác với điều Tô Thái xin.
Bởi người chồng sau vẫn còn sống, mà người mẹ chết chưa chôn, người con chỉ trộm linh cữu đem về, không phải đào mộ lấy quan tài, nên tội theo luật cũng nhẹ, dù tha cũng được. Ba việc trên đều thấy ở truyện riêng của từng người.
Trần Hy Lượng xin đối chiếu tờ tấu kín
Đại khanh Trần Hy Lượng làm Tư lục sự (quan coi văn thư, xét án) phủ Khai Phong. Có người đàn ông ở Thanh Châu là Triệu Vũ dâng lời rằng "Nguyên Hạo ắt sẽ làm phản" (Nguyên Hạo là thủ lĩnh người Đảng Hạng, sau lập nước Tây Hạ), bị bắt tội giáng làm Văn học tham quân, đưa đi an trí ở Phúc Châu (an trí: đưa người có tội đến ở nơi chỉ định, chịu quản thúc).
Năm sau, Nguyên Hạo quả nhiên làm phản. Vũ tự làm đơn kêu, nơi quản thúc không nhận đơn, Vũ bèn trốn về kinh đô. Các quan chấp chính cho hạch tội theo điều luật đang làm quan mà vô cớ bỏ trốn.
Hy Lượng tâu: "Xin đem tờ phong sự (tờ tấu dán kín dâng vua) mà Vũ đã dâng giao cho quan có trách nhiệm đối chiếu; nếu lời ấy đã ứng nghiệm thì không nên gia tội." Nhờ thế Vũ được tha. Việc này thấy ở truyện riêng của Trần Hy Lượng.
Xét: xét theo hình trạng bên ngoài, thì Vũ là Văn học tham quân bị an trí ở Phúc Châu mà trốn về kinh, hạch tội theo điều luật làm quan vô cớ bỏ trốn là được. Xét theo tình thật, thì Vũ há phải vô cớ bỏ trốn? Vốn vì nói Nguyên Hạo sẽ làm phản mà bị trị tội, nay quả nhiên hắn làm phản rồi, còn hạch tội gì nữa! Hy Lượng có thể gọi là biết "bỏ qua hình trạng để dò ra tình thật".
Giả Ảm xét tội theo lòng dạ
Thị độc (quan giảng sách hầu vua) Giả Ảm khi coi Lưu nội thuyên (cơ quan tuyển bổ và khảo xét các quan bậc thấp), có viên thôi quan Ích Châu là Thừa Trạch ở đất Thục ba năm mà không biết cha đã chết. Đến khi có người thay, về triều, viên lại ở cơ quan tuyển bổ không nhận giấy tờ cho, hắn mới đi phát tang. Hết tang, hắn lại xin được ma khám (khảo xét thành tích để thăng bậc).
Ảm nói: "Trạch ba năm không thư từ thăm hỏi cha, giả sử không phải cố ý giấu tang, thì như thế há gọi là hiếu sao?" Cuối cùng khiến Trạch bị bãi chức về làng. Việc này thấy ở bài văn bia mộ do Thừa tướng Vương Khuê soạn.
Xét: Ảm bàn tội Trạch, xem ra có vẻ như dùng luật cay nghiệt. Ấy là vì danh giáo không thể không nghiêm, đó là nghĩa "tru ý" (xử tội theo cái ý trong lòng, chứ không chỉ theo việc làm bên ngoài) trong sách Xuân thu.
Trần Tốn giữ lẽ ngay thẳng
Tân khách (Thái tử tân khách, chức hàm) Trần Tốn khi làm thôi quan đoàn luyện (quan xét án trong ty đoàn luyện sứ) châu Thường, có viên quan án sát muốn xử nặng các án trong quận, các thuộc lại chiều theo ý, xoay xở câu chữ luật để làm thành án.
Tốn nói: "Người không có tội mà dùng luật để giết, cũng chẳng khác gì dùng dao giết người." Cuối cùng xử đúng theo luật. Việc này thấy ở truyện riêng của Trần Tốn.
Xét: xoay xở câu chữ, khéo léo vu khống để đẩy người vào tội, người quân tử không làm. Nhưng khi bị lợi lộc dụ dỗ, quyền thế ép buộc mà vẫn giữ được mình thì thật khó. Trần Tốn há chẳng đáng gọi là người hiền!
Bồ Cẩn Mật dám tranh cãi
Lang trung Bồ Cẩn Mật ban đầu làm huyện lệnh huyện Nam Phố, châu Vạn, từng tạm giữ chức mạc liêu (quan giúp việc) của châu. Bấy giờ Đình úy (ở đây chỉ Đại lý tự) bác án của châu, cho là châu đã xử sót tội chết (xử nhẹ hơn mức đáng phải xử).
Cẩn Mật cho rằng: "Pháp luật là thứ cả thiên hạ cùng giữ. Nay tội này theo luật không đáng chết, không tranh cãi thì không được." Quan đứng đầu châu nói: "Có thể tranh cãi với Đình úy sao?" Cẩn Mật càng giữ vững ý mình không đổi.
Đến khi có chiếu giao cho ty khác bàn lại, cuối cùng người ấy không bị xử chết, quan đứng đầu châu mới hổ thẹn mà phục. Việc này thấy ở bài văn bia mộ do nội hàn Tăng Triệu soạn.
Xét: người xưa giữ pháp luật như Trương Thích Chi, Từ Hữu Công đều dám tranh cãi với thiên tử. Thế mà lại bảo không được tranh cãi với Đình úy, thật là sai! Vả lại, nếu ngại phải tranh cãi mà không đoái đến cái chết của người kia, há là lòng thương xót của người quân tử?
Cường Chí bàn việc tính tang vật
Lang trung Cường Chí ban đầu làm Tư lý tham quân châu Tứ, từng tạm coi việc tư pháp. Có lính tào vận (lính lo vận chuyển lương thực bằng đường sông) lấy trộm gạo của nhà nước, án đã lập xong, tính theo tang vật thì có năm người phải tội chết.
Chí nói: "Cách tính tang vật chưa đúng với luật." Châu thấy có chỗ nghi bèn tâu lên. Đại lý tự quả nhiên sửa lại đúng như lời Chí, cả năm người đều được khỏi chết. Các quan lại đều bị tội, chỉ riêng Chí không liên can. Việc này thấy ở bài văn bia mộ do nội hàn Tăng Triệu soạn.
Xét: tính tang vật phải theo luật, mà lại không đúng luật, ấy là vì chỗ ý nghĩa của luật còn chưa thông. Tội không đáng chết mà lại xử chết, thì cái lỗi không chịu học hỏi kỹ cũng lớn lắm. Vì vậy nhà Hán coi luật là một môn học chuyên sâu, nhà Đường đặt chức bác sĩ (thầy dạy chuyên môn) và học trò để giảng dạy luật. Người quân tử tận tâm sao có thể coi nhẹ!
Việc bàn định tội từ xưa đến nay rất nhiều, nay chỉ nêu sơ lược hai mươi bảy điều, cũng là nhân theo tập cũ mà nói đại khái thôi. Chi tiết xem trong Thông điển, Hội yếu (sách ghi chép chế độ, điển lệ các triều), không thể chép hết ra đây.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video