Tha thứ lỗi lầm
Trần Kiểu tha cho người con
Thời Ngụy, Trần Kiểu làm Đô úy (chức quan võ coi việc quân và giữ trị an một vùng) miền tây quận Ngụy. Lúc ấy trâu cày còn ít, ai giết trâu thì bị tội đến chết. Một người dân ở Khúc Chu có cha bị bệnh, bèn giết trâu cúng tế cầu khấn. Huyện xét xử, định án khí thị (xử tử ở chợ, giữa chốn đông người để răn chúng). Kiểu nói: "Đây là người con hiếu thảo." Rồi dâng biểu xin tha cho người ấy. Rút từ sách Ngụy chí, phần truyện riêng của Trần Kiểu. Bộ sách cũ (tức tập sách chép án xưa có trước sách này) không chép.
Ôn Khôi khen việc nghĩa
Thời Ngụy, Tôn Lễ làm Tư không quân mưu duyện (viên thuộc lại lo việc bàn mưu quân sự trong phủ quan Tư không). Thuở loạn lạc ban đầu, Lễ thất lạc mẹ. Người cùng quận là Mã Thai tìm được mẹ Lễ, Lễ đem hết của cải trong nhà tặng cho Thai. Về sau Thai phạm pháp, đáng tội chết. Lễ lén chỉ đường cho Thai vượt ngục, rồi tự mình ra thú tội. Sau đó Thai nói: "Tôi không có lẽ gì mà bỏ trốn." Rồi đi thẳng đến chỗ Thứ gian chủ bạ (viên quan giữ sổ sách, coi việc tra xét kẻ gian) là Ôn Khôi. Khôi khen ngợi, trình bày đầy đủ lên Thái Tổ (tức Tào Tháo), cả hai người đều được giảm tội chết xuống một bậc. Rút từ Ngụy chí, truyện Tôn Lễ. Bộ sách cũ không chép.
Vương Thừa cho người về nhà
Thời Tấn, Vương Thừa làm Thái thú (quan đứng đầu một quận) Đông Hải. Lính bắt được một người phạm lệnh cấm đi đêm. Thừa hỏi: "Từ đâu đến?" Người ấy đáp: "Từ nhà thầy học bài về, không biết trời đã tối." Thừa nói: "Đánh roi những người chăm học như Ninh Việt (người thời Chiến Quốc nổi tiếng ngày đêm chuyên cần học hành) để dựng uy danh cho mình, e không phải là gốc của việc cai trị." Rồi sai lính đưa người ấy về nhà. Rút từ sách Thế thuyết của Lưu Nghĩa Khánh. Bộ sách cũ không chép.
Viên Thoán tha tội
Thời Nam Tề, Viên Thoán làm Tư nghị tham quân (viên quan giúp bàn bạc công việc trong phủ một vị vương) cho Lư Lăng vương Tử Khanh. Khi Tử Khanh trấn giữ Kinh Châu, ở huyện Giang Lăng quận Nam có người tên Cẩu Tương Chi; vợ của em trai ông là Cẩu Hồ Chi bị một sa môn (nhà sư) chùa Tằng Khẩu dụ dỗ gian dâm. Một đêm nhà sư lẻn vào nhà họ Cẩu, Tương Chi giết chết nhà sư, rồi bị quan sở tra xét.
Tương Chi khai rằng trong nhà có chuyện ô uế, muốn tố cáo thì xấu hổ, nhịn thì không đành, thật là chính mình giết. Hồ Chi cũng khai y như thế, hai anh em tranh nhau chịu chết. Huyện lệnh Giang Lăng trình lên Thứ sử (quan đứng đầu một châu) xin cho bàn bạc rộng rãi.
Thoán nói: "Tương Chi và Hồ Chi, xét đến gốc lòng thì không phải là hung bạo. Ngày xét xử, cái nghĩa của họ khiến người qua đường cũng phải thương xót. Xưa Khổng Văn Cử (tức Khổng Dung, từng cùng mẹ và anh tranh nhau nhận tội vì đã che giấu người bị truy bắt) nhận tội về mình mà được thoát khỏi lưới pháp luật vốn còn thưa; lòng dạ và việc làm của hai người này giống hệt người xưa. Nếu đẩy họ vào hình phạt nặng thì thật làm tổn hại đến việc làm điều thiện." Thế là hai anh em đều được tha chết. Rút từ sách Nam sử, truyện Viên Trạm; Thoán là cháu trong họ của Viên Trạm. Bộ sách cũ không chép.
Lời bàn: Nếu tình có thể tha thứ được thì lỗi không kể là lớn. Người con hiếu giết trâu, người có nghĩa giúp vượt ngục, hai anh em tranh nhau chịu chết, đều thuộc loại ấy. Như việc phạm lệnh đi đêm tuy là tội nhẹ, nhưng nếu chỉ chăm dựng uy mà không xét đến tình, thì há có thể tha được sao? Đây có thể làm gương soi cho việc tha thứ lỗi lầm.
Vi Đan hẹn kỳ nộp bù
Thời Đường, Vi Đan trấn giữ Giang Tây. Có một viên lại coi kho đã mười năm, số lương trong kho đầy năm mươi vạn, nhân khi đong lại thì thiếu hụt hơn ba nghìn thạch (thạch: đơn vị đo lương thực). Đan thương ông ta, nói: "Thiếu hụt đến như thế, há đều do tự lấy tiêu dùng? Ắt là bị kẻ có quyền thế đòi hỏi." Bèn sai lục soát giấy tờ riêng trong nhà để đối chiếu, thấy tên những người đã chia nhau dùng và sổ ghi chép đều còn đủ cả.
Nhân đó ông bảo các viên lại: "Các ngươi cậy quyền thế mà đòi lấy của viên lại coi kho, nay kho thiếu hụt, há để một mình hắn đền bù? Nay ta sẽ tha tội cho các ngươi, mỗi người theo số mình đã lấy, hạn trong một tháng phải nộp đủ." Ai nấy đều cúi đầu lạy, nói: "Ngài sáng suốt soi xét kẻ dưới, theo pháp luật thì đáng phải chịu hình phạt; đã được tha tội nặng, chúng tôi đâu dám từ chối việc nộp bù." Viên lại coi kho nhờ đó được tha. Sách cũ không ghi rõ nguồn. Có lẽ là chép trong truyện kể của người đời Đường, nay sách Tân Đường thư đã đưa vào truyện Vi Đan.
Lời bàn: Xâm phạm, lấy trộm của công, dù lấy cho mình hay đem cho người khác, tội đều như nhau. Nhưng tình của kẻ lấy cho mình là tham của cải lợi lộc, đó là điều người quân tử ghét; tình của kẻ đem cho người khác là bị quyền thế ép buộc, đó là điều người quân tử thương. Các viên lại châu ép lấy, viên lại coi kho lén đưa, há chẳng biết pháp luật sao? Chỉ là mong may mắn không bị lộ mà thôi. Đã vì đáng thương mà tha cho viên lại coi kho, thì không thể chỉ bắt tội các viên lại châu, cho nên tha luôn cả. Vả lại số thiếu hụt đã được đền bù đủ rồi, thì cũng có lẽ để tha thứ. Vậy gác lại không hỏi tội, là cho phép họ sửa lỗi, chứ không phải dung túng điều ác mà không trị.
Trương Vịnh phán cho thi hành
Thượng thư Trương Vịnh, lần thứ hai làm Tri Ích Châu (quan đứng đầu coi việc châu Ích). Trước đó có người dân tố cáo xưởng nhuộm của nhà nước hao phí rất nhiều vật liệu nhuộm, gian lận lấy làm của riêng; hơn bốn mươi người bị giam, quan trước không xử được. Vịnh đến, xét hỏi, bảo người tố cáo: "Ngươi là người trình bày cách làm có lợi và tiện. Nay một mẻ vật liệu của công cần dùng bao nhiêu?" Người ấy đáp: "Dùng chừng ấy." Vịnh nói: "Rất tốt. Hãy viết tờ trình về cách làm có lợi và tiện ấy đem đến." Rồi phán rằng: "Từ nay cứ theo cách làm lợi tiện đã trình mà thi hành, không được làm trái. Các chủ điển (viên lại trực tiếp trông coi việc) mỗi người bị đánh sáu mươi trượng (gậy), những người còn lại đều thả." Thấy trong sách Ngữ lục do Ngu bộ (chức quan thuộc bộ Công) Lý Điền soạn.
Lời bàn: Vật liệu nhuộm của xưởng là theo định mức lệ cũ, không phải do các chủ điển hao phí nhiều. Tuy có dư thừa, há phải là gian lận lấy trộm? Chỉ là lẽ ra phải trình lên mà không trình, nên cũng không thể không có tội. Vì thế xử đánh sáu mươi trượng. Còn những người bị liên lụy đều được tha, vì tội không ở họ. Nếu viên quan xử án hà khắc tàn bạo, thì sẽ buộc tội hao phí lớn, truy xét tang vật gian lận, chẳng việc gì không làm tới. Như thế sao biết được đạo tha thứ lỗi lầm của người quân tử!
Mã Lượng thả người bị giam (kèm việc viên thân sự quan làm mất đĩa vàng)
Thiếu bảo Mã Lượng, lúc đầu với chức Điện trung thừa làm Thông phán (quan phó cùng coi việc châu, có quyền giám sát quan đứng đầu) Thường Châu. Có viên lại làm mất đồ của công, vợ con bị gông cùm giam giữ, người bị liên lụy đến hàng trăm. Lượng thả hết thảy, cho phép họ tự đền số đã làm mất; chưa đầy một tháng đã nộp đủ. Thấy trong truyện riêng của ông.
Lời bàn: Thừa tướng Đinh Vị kể: Thời vua Chân Tông, nhân có yến tiệc, một viên thân sự quan (người hầu cận làm việc trong cung) làm mất một chiếc đĩa vàng. Kẻ tả hữu tâu: "Xin hãy xử phạt hắn." Vua nói: "Không được. Hãy cho đi tìm." Lại tâu: "Chỉ xin đánh bằng roi nhỏ." Vua nói: "Tự có hạn ngày để tìm. Nếu trong hạn tìm được, thì đến roi nhỏ cũng không được đánh." Bậc chí tôn giữ pháp còn như thế, bề tôi lẽ nào lại khác? Thấy trong sách Đinh Tấn công đàm lục.
Hồ Tắc ghi đồng vào sổ (kèm việc Lưu Thừa Quy)
Thị lang Hồ Tắc giữ chức Đề cử (quan được giao coi xét, quản lý) giám đúc tiền ở các mỏ bạc, đồng thuộc lộ Giang Nam. Ông tìm được mấy vạn cân đồng do các viên lại cất giấu; các viên lại sợ hãi, tưởng mình sắp chết. Tắc nói: "Mã Phục Ba (tức Mã Viện, tướng nhà Hán, mang hiệu Phục Ba tướng quân) thương kẻ tù tội nặng mà thả cho trốn đi, ta há lại coi trọng của cải mà xem nhẹ tính mạng mấy người!" Rồi chỉ ghi vào sổ làm số tiện dư (phần thu được vượt định mức).
Lời bàn: Lưu hậu (chức quan võ tạm coi việc trấn) Lưu Thừa Quy từng đốc việc chở lương cho lễ phong thiền (lễ lớn vua tế trời đất ở núi Thái Sơn). Có thợ ở giám đúc tiền tố cáo các quan lại trước sau lấy trộm đồng chôn xuống đất gần mấy nghìn cân. Thừa Quy giả vờ không nhận lời tố, rồi ngầm sai người đào lấy nộp vào kho công, không hỏi tội ai. Có lẽ cũng mang ý của Mã Phục Ba chăng?
Triệu Sư Dân không hỏi tội
Long học (danh hiệu Long Đồ các học sĩ) Triệu Sư Dân làm Tri Diệu Châu. Dân có người phạm lệnh cấm về muối và sắt, ông nói: "Ngăn chặn mối lợi của dân rồi lại bắt tội họ, ấy là giăng lưới bẫy dân." Hết thảy đều không hỏi tội.
Lời bàn: Đây thật là lời của người có lòng nhân. Nhưng chỉ nên nới tay đôi chút là được. Nếu hết thảy đều không hỏi tội, thì những kẻ gian xảo sẽ tranh nhau làm chuyện ấy, khi đó biết làm sao? Người quân tử tha thứ lỗi lầm, không nên như thế.
Diêu Hoán từ chối phần thưởng
Đại khanh Diêu Hoán, lúc đầu coi sở Giao tử ở Ích Châu (sở quản lý giao tử, tức tiền giấy), phát giác số tiền gian lận che giấu mấy vạn quan (quan: xâu tiền một nghìn đồng); các viên lại phụ trách đều đáng tội chết. Hoán xin với quan sứ (quan triều đình sai xuống), mong chỉ phát giác số bị gian lận mà không xét đến phép thưởng cho người tố giác, nhờ đó nhiều người được toàn mạng. Hoán mất năm Trị Bình thứ hai, khi đang giữ chức Quang lộc khanh. Bốn việc trên đều thấy trong truyện riêng của từng người.
Lý Sùng đánh đòn bà đồng (kèm việc Viên Quân Chính)
Đã chép ở mục Gỡ oan.
Lời bàn: Thời Lương, Viên Quân Chính làm Nội sử (quan coi việc chính sự một vùng đất phong) Dự Chương. Ông vốn không tin đồng bóng. Trong quận có Vạn Thế Vinh làm thầy cúng. Quân Chính bị bệnh nhẹ, Chủ bạ (viên quan giữ sổ sách giấy tờ) Hùng Nhạc tiến cử người ấy. Thầy cúng nói: "Phải có áo của người bệnh làm vật tin." Quân Chính đưa chiếc áo ngắn mình đang mặc. Cúng xong, đòi lại áo, thầy nói: "Thần đã đem dâng cho Bắc Đẩu quân (vị thần sao Bắc Đẩu)." Quân Chính sai khám người hắn, tìm được chiếc áo trong lớp áo hắn mặc, cho là kẻ "làm rối chính sự", lập tức đem xử tử ở chợ và đốt tượng thần của hắn. Cả quận không còn ai dám làm nghề đồng bóng. Rút từ Nam sử, truyện Viên Trạm. Quân Chính là cháu trong họ của Viên Trạm. Bộ sách cũ không chép.
Những việc ấy đều vì ghét kẻ nói càn làm mê hoặc người. Nếu tình đáng trách thì điều ác không kể là nhỏ, chính là nói việc này. Thế nhưng thiên Vương chế (một thiên trong sách Lễ ký, chép phép tắc trị nước của các bậc vua xưa) nói: "Kẻ theo tà đạo để làm rối chính sự thì giết; kẻ mượn quỷ thần để làm dân chúng hoang mang thì giết." Lý Sùng đánh roi bà đồng, tuy cũng có ý trừng trị điều ác, nhưng có lẽ không biết đến thiên Vương chế, nên chưa xử đúng phép chăng?
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video