XÉT ĐIỀU GIẤU GIẾM
Cao Nhu hỏi chuyện tiền bạc
Đời Ngụy, Cao Nhu làm Đình úy (quan đứng đầu việc hình ngục, xét xử các vụ án ở triều đình). Có người lính ở doanh Hộ quân tên là Đậu Lễ đi ra ngoài gần đó rồi không thấy về. Doanh trại cho rằng anh ta đã bỏ trốn, dâng tờ trình xin truy bắt, và bắt vợ là Doanh cùng các con trai con gái sung làm nô tì của nhà nước. Doanh kêu oan, tự đi trình bày, nhưng không ai xem xét, bèn đến chỗ quan Đình úy.
Cao Nhu hỏi: "Làm sao bà biết chồng mình không bỏ trốn?" Doanh khóc mà đáp: "Chồng tôi không phải hạng người nông nổi, xảo trá, bỏ mặc vợ con." Lại hỏi: "Chồng bà có thù oán (?) với ai không?" Đáp: "Chồng tôi là người hiền lành, không có thù oán với ai." "Chồng bà có giao dịch tiền bạc, đồ đạc với ai không?" Đáp: "Có lần đưa tiền cho người lính cùng doanh là Tiêu Tử Văn vay, đòi mãi không được."
Lúc ấy Tử Văn vừa mắc tội, đang bị giam trong ngục. Cao Nhu bèn gọi đến hỏi về việc phạm tội, nhân lúc nói chuyện thì hỏi: "Anh đã từng vay tiền của ai chưa?" Đáp: "Tôi nghèo túng, đơn chiếc, không dám vay tiền của ai." Cao Nhu thấy sắc mặt hắn biến đổi, bèn hỏi tiếp: "Anh từng vay tiền của Đậu Lễ, sao lại nói là không?" Tử Văn lấy làm lạ, biết việc đã lộ, trả lời lộn xộn, không ra đầu đuôi. Cao Nhu vặn hỏi: "Anh đã giết Đậu Lễ rồi, nên sớm nhận tội thì hơn." Tử Văn thế là dập đầu nhận tội. Chuyện vốn chép trong truyện riêng của Cao Nhu ở Ngụy chí (phần sử nước Ngụy trong bộ Tam quốc chí).
Lời bàn: Điều giấu giếm khác với gian trá ở chỗ: gian trá thì ắt phải bày mưu khéo léo, dối lừa; còn giấu giếm thì chỉ là che đậy, lảng tránh. Như người vợ đóng đinh giết chồng mà nói là "chồng bị lửa thiêu chết", đó là gian trá. Còn như vay tiền của Đậu Lễ mà nói "nghèo túng đơn chiếc, không dám vay", đó là giấu giếm.
Đậu Lễ ra ngoài gần đó mà không về, nghi là bị người ta giết, cho nên trước hết hỏi về thù oán (?), sau đó hỏi về người có giao dịch tiền bạc, đồ đạc. Đã từng đưa tiền cho Tiêu Tử Văn vay mà đòi không được, có thể vì thế mà sinh hiềm khích, oán giận, dẫn đến tai họa này. Thế rồi thấy sắc mặt hắn biến đổi, lời đáp lộn xộn, thì tình ý che giấu đã lộ ra, cho nên vặn hỏi để hắn nhận tội. Đó là người giỏi xét ra điều giấu giếm vậy.
Hồ Chất vặn hỏi viên lại
Đời Ngụy, Hồ Chất làm Thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Thường Sơn, sau đổi sang nhận chức ở Đông Hoàn. Có người lính là Lư Hiển bị người ta giết. Hồ Chất nói: "Người lính này không có thù oán (?) với ai mà lại có vợ trẻ, chết là vì thế chăng?" Bèn gọi hết bọn trai trẻ ở gần nhà đến. Viên thư lại (viên lại coi việc giấy tờ) là Lý Nhược khi bị hỏi thì sắc mặt biến đổi. Hồ Chất liền vặn hỏi cặn kẽ đến cùng sự tình, Lý Nhược lập tức tự thú, kẻ có tội bị bắt. Chuyện vốn chép trong truyện riêng của Hồ Chất ở Ngụy chí.
Lời bàn: Cao Nhu biết Đậu Lễ không có thù oán (?) với ai, mà lại có giao dịch tiền bạc, đồ đạc với người khác, nên mới bị chết, vì thế xét ra được Tiêu Tử Văn. Hồ Chất biết Lư Hiển không có thù oán (?) với ai, mà lại có vợ trẻ, nên mới bị chết, vì thế xét ra được Lý Nhược. Người ta giết hại lẫn nhau, nếu không phải vì thù hận (?) thì nếu không do tiền của, ắt là do sắc đẹp. Chỉ dựa vào hai điều ấy cũng đủ để tìm ra kẻ phạm tội. Tuy vậy, cách để xét ra họ đều không ngoài việc quan sát sắc mặt và lời nói; cũng chỉ nhờ tai thính mắt sáng, nên không thể bị lừa dối.
Thái Cao chỉ ra kẻ trộm (kèm một chuyện về Chử Bầu)
Thái Cao được điều làm huyện úy (quan coi việc bắt trộm cướp, giữ trị an trong huyện) huyện Trường Khê thuộc Phúc Châu. Có một đôi vợ chồng trong dân cùng đi vắng, kẻ trộm vào giết đứa con ở lại trông nhà. Thái Cao vội gọi hết dân trong làng đến họp, cho ngồi vây quanh rồi nhìn kỹ từng người, chỉ vào một người mà nói: "Đây là kẻ giết người." Tra hỏi thì quả nhiên hắn nhận tội. Chuyện thấy trong bài văn bia mộ (bài văn khắc trên đá chôn trong mộ, ghi tiểu sử người chết) do Tham chính (Tham tri chính sự, chức phó tể tướng) Âu Dương Tu soạn.
Lời bàn: Người dân bị giết mà không có ai để ngờ vực, nắm giữ, thì đôi vợ chồng ấy ắt đều là người hiền lành, với người cùng làng cũng không có thù oán gì. Kẻ nhẫn tâm giết đứa con ở lại trông nhà chính là kẻ hung ác tàn bạo. Kẻ hung ác tàn bạo thì khí sắc, dáng vẻ hẳn khác người, cho nên chẳng cần đợi hỏi đến mà sắc mặt biến đổi, vặn hỏi mà lời lẽ đuối lý; chỉ cần cho ngồi vây quanh mà nhìn kỹ là đã tìm ra người ấy. Sự sáng suốt tinh tường của Thái Cao càng đáng khen ngợi.
Xưa kia Mạnh Gia ngồi trong tiệc, Chử Bầu chưa biết mặt, Dữu Lượng bảo Chử Bầu tự tìm lấy. Chử Bầu đưa mắt nhìn quanh hồi lâu, rồi chỉ vào Mạnh Gia mà nói: "Người này có chút khác thường, chẳng phải là ông ấy sao?" Tuy việc thiện và việc ác có khác nhau, nhưng lẽ của sự vật thì nào có khác gì? Thái Cao so với Chử Bầu, quả thật không có gì phải hổ thẹn.
Lã Công Xước ngờ là kẻ thù
Thị độc (quan giảng sách cho vua) Lã Công Xước coi phủ Khai Phong (phủ ở kinh đô nhà Tống). Có một người vợ lính trong doanh trại, chồng đi đồn thú (đi canh giữ nơi biên cương) chưa về. Ban đêm, kẻ trộm vào nhà, chặt đứt cổ tay chị ta rồi bỏ đi. Không tìm ra được tên kẻ chủ mưu, người trong kinh thành bàn tán ầm ĩ, kinh hãi lạ lùng. Lã Công Xước nói: "Nếu không phải kẻ thù của chồng chị ta thì không đến nỗi tàn hại cho hả dạ như thế." Bèn vội sai người phi ngựa đi hỏi người chồng, quả nhiên bắt được người cùng doanh tên là Hàn Nguyên, khai đủ tình trạng gian ác, bị xử tử. Chuyện thấy trong bài văn bia mộ do Thừa tướng Vương Khuê soạn.
Lời bàn: Ở đây, có lẽ vì biết người vợ lính ấy không phải là người không đứng đắn, cho nên đặc biệt ngờ rằng kẻ thù của chồng chị ta đã tàn hại chị. Đã nắm được sự việc rồi mới xét ra sự thật, thì điều giấu giếm của kẻ kia còn trốn vào đâu được? Như thế có thể gọi là sáng suốt vậy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video