Thiên 12 — Lấy chứng cứ vạch điều giấu giếm

 Chứng thắc (dùng vật chứng để vạch rõ điều gian dối, tội lỗi bị che giấu)

 Tôn Bảo cân bánh tản (kèm một chuyện của Tào Xung)

 Đời Hán, Tôn Bảo làm Kinh Triệu doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô). Có người bán bánh tản (loại bánh làm từ sợi bột chiên giòn), tình cờ va phải một người dân quê, làm rơi bánh vỡ vụn hết. Người dân quê nhận đền năm mươi chiếc, còn người bán khăng khăng nói là ba trăm chiếc, vì thế hai bên cãi nhau ầm ĩ. Bảo sai mua riêng một chiếc bánh, cân xem nặng bao nhiêu, rồi cân toàn bộ số bánh vỡ mà quy ra, lập tức biết được số bánh ban đầu. Mọi người đều thán phục. Sách cũ không ghi xuất xứ.

 Xét: thời Ngụy Thái Tổ (tức Tào Tháo), Tôn Quyền gửi tặng một con voi lớn. Thái Tổ muốn biết voi nặng bao nhiêu cân, đem hỏi các bề tôi, không ai nghĩ ra cách. Đặng Ai vương Tào Xung khi ấy mới mấy tuổi, xin rằng: “Đặt voi lên một chiếc thuyền lớn, khắc dấu chỗ mực nước ngập tới, rồi cân các vật khác chất lên thuyền cho tới đúng dấu ấy, so ra là biết.” Cách này cùng một lẽ với chuyện cân bánh. Bảo lấy sức nặng của một chiếc bánh để so với sức nặng của số bánh vỡ, nên số chiếc hiện ra ngay; Xung lấy dấu nước khi chở voi để so với dấu nước khi chở vật đã cân, nên biết được voi nặng bao nhiêu cân. Cả hai đều là người trí tuệ dồi dào.

 Người “chỉ nửa lời mà xử xong vụ kiện” (lời Khổng Tử khen học trò Tử Lộ: chỉ cần vài lời ngắn đã phân xử dứt khoát một vụ án), vì sao lại được người ta tin phục đến thế? Ấy là vì trí tuệ dồi dào nên lời nói trúng lẽ phải. Điều gian dối lừa đảo, đã có cái này làm chứng thì không thể chối cãi, kẻ kia làm sao mà không phục! Vì thế mà chỉ nửa lời cũng xử xong được vụ kiện.

 Trương Cử đốt lợn

 Trương Cử, người nước Ngô, làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) huyện Câu Chương. Có người vợ giết chồng, rồi phóng hỏa đốt nhà, nói là chồng bị lửa thiêu chết. Nhà chồng nghi ngờ, kiện lên quan. Người vợ không chịu nhận. Cử bèn lấy hai con lợn, một con giết chết, một con để sống, rồi chất củi đốt cả hai. Con bị đốt khi còn sống thì trong miệng có tro, con bị giết trước thì trong miệng không có tro. Nhân đó khám miệng xác người chồng, quả nhiên không có tro. Tra hỏi, người vợ nhận tội. Sách cũ không ghi xuất xứ.

 Xét: hai mươi chín điều do Hòa Ngưng soạn đều xếp theo thứ tự thời đại; sách ấy chép chuyện Trương Cử ở cuối phần người Ngô, trước phần người Tấn, há chẳng phải Cử là bề tôi của họ Tôn (nhà Ngô thời Tam Quốc) sao? Nhưng ở trước đã ghi “Ngô phế đế Tôn Lượng”, thì chỗ này nên ghi là “Trương Cử nước Ngô”, không nên ghi “người Ngô” ở dưới họ tên. Câu Chương thuộc quận Cối Kê.

 Xét: Tôn Bảo lấy sức nặng của một chiếc bánh làm chứng, nên sự gian dối khi nói láo ba trăm chiếc lộ rõ; Trương Cử lấy chuyện có tro hay không trong miệng lợn chết làm chứng, nên sự gian dối khi nói láo chồng bị thiêu chết lộ rõ. Đó là: điều gian chưa lộ, lấy vật để làm chứng thì không thể chối cãi. Vậy thì chuyện Trang Tuân sai canh xác, thấy ruồi bu ở đầu mà tra ra kẻ gian, tuy có hiệu quả, nhưng sao bằng Trương Cử khám xác thấy miệng không có tro, làm chứng cho tội gian thấu lý trọn vẹn?

 Phó Diễm mổ diều gà (kèm một chuyện của Hứa Tông Duệ)

 Đời Tống (nhà Lưu Tống thời Nam triều), Phó Diễm làm huyện lệnh Sơn Âm. Có hai người tranh nhau một con gà. Diễm hỏi: “Sáng nay gà ăn gì?” Một người nói ăn kê, một người nói ăn đậu. Bèn giết gà, mổ diều ra, thấy có kê, liền phạt người nói đậu. Sách cũ chép từ bản truyện trong Nam sử.

 Xét: chuyện Hứa Tông Duệ khám tang vật ở mục “Thích oan” (giải oan): ông hỏi: “Lõi cuộn chỉ tơ làm bằng vật gì?” Một người nói hạt mơ, một người nói mảnh ngói. Mở ra thấy hạt mơ, bèn bắt tội người nói mảnh ngói. Cách ấy có lẽ bắt nguồn từ chuyện này.

 Cố Hiến Chi thả trâu (kèm một chuyện của Vu Trọng Văn)

 Đời Tống, Cố Hiến Chi, trong khoảng niên hiệu Nguyên Huy làm huyện lệnh Kiến Khang. Bấy giờ có kẻ trộm trâu bị chủ trâu nhận ra, kẻ trộm cũng nói là trâu của mình, lời lẽ hai nhà ngang nhau, các huyện lệnh trước sau đều không xử được. Hiến Chi đến, xem lại hồ sơ, bảo hai nhà: “Không cần nói nhiều, ta biết rồi.” Bèn sai cởi dây trâu, để nó tự đi; con trâu đi thẳng về nhà chủ thật, lúc ấy kẻ trộm mới chịu nhận tội. Ông phát giác kẻ gian, lôi ra những điều bị che giấu, phần nhiều như vậy, người đương thời gọi ông là “thần minh” (sáng suốt như thần). Sách cũ chép từ truyện Cố Khải Chi trong Nam sử. Hiến Chi là cháu nội của Khải Chi.

 Xét: lấy người làm chứng thì có thể có giả dối, vì thế các huyện lệnh trước sau không xử được; lấy vật làm chứng thì ắt được sự thật, vì thế kẻ trộm mới chịu nhận tội. Chuyện Vu Trọng Văn thả trâu đã chép ở mục “Trích gian” (vạch mặt kẻ gian), rất giống chuyện này. Chỗ khác nhau là: bên kia nhà ở xa và có đàn trâu, bên này nhà ở gần và không có đàn trâu. Tùy từng việc mà liệu cách cho thích hợp rồi mới thả, còn lẽ thì không khác.

 Lý Huệ đánh tấm da (kèm một chuyện của Phó Diễm)

 Đời Hậu Ngụy, Lý Huệ làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Ung Châu. Có một người gánh muối và một người gánh củi cùng đặt gánh nặng xuống, nghỉ dưới bóng cây. Lúc sắp đi, hai người tranh nhau một tấm da dê, ai cũng nói là vật mình lót lưng. Huệ cho hai người ra ngoài, quay sang hỏi các viên chức giữ sổ sách của châu: “Tra khảo tấm da dê này có biết được chủ nó không?” Các thuộc hạ cho là nói đùa, không ai đáp. Huệ sai người đặt tấm da lên chiếu, lấy gậy đánh, thấy rơi ra ít vụn muối, nói: “Đã biết sự thật rồi.” Cho hai người tranh chấp vào xem, người gánh củi bèn chịu phục và nhận tội. Những việc ông xét hỏi phần nhiều như vậy, vì thế quan lại và dân chúng không ai dám lừa dối, phạm lỗi. Sách cũ chép từ bản truyện trong Bắc sử.

 Xét: khi Phó Diễm làm huyện lệnh Sơn Âm, có một bà bán kẹo mạch nha và một bà bán kim tranh nhau một cuộn tơ. Diễm sai treo cuộn tơ lên mà quất roi, thấy rơi ra ít vụn sắt, bèn phạt bà bán kẹo. Quất cuộn tơ và đánh tấm da, việc khác nhau mà lẽ giống nhau, đều là lấy vật làm chứng.

 Mộ Dung Ngạn Siêu ban rượu

 Đời Hán (nhà Hậu Hán thời Ngũ Đại), Mộ Dung Ngạn Siêu làm chủ soái trấn Vận Châu. Có người làm việc vặt ăn trộm quả anh đào, viên lại coi việc báo lên, người ấy không chịu nhận. Ngạn Siêu vỗ về, khuyên bảo: “Bọn các ngươi đâu dám ăn trộm đồ ta ăn, là viên lại vu cáo bắt bớ, chớ có lo sợ.” Rồi ban cho mỗi người một chén rượu, ngầm sai bỏ thuốc lê lô tán (bột rễ cây lê lô, uống vào gây nôn) vào rượu. Uống xong, liền nôn ra, thấy có anh đào trong đó, thế là phải nhận tội. Đây có lẽ là chuyện Hòa Ngưng nghe được.

 Xét: dân gian có câu “đã vào miệng thì không còn tang vật”, chuyện này đủ để bác bỏ câu ấy. Nhưng việc đã nhỏ nhặt, cách tra hỏi lại khắc nghiệt, có gì đáng nói đâu!

 Âu Dương Diệp xem cách ăn

 Âu Dương Diệp, giữ chức Đô quan (viên ngoại lang thuộc bộ Hình), làm tri châu (quan coi một châu) Đoan Châu. Có dân ở giám Quế Dương tranh nhau thuyền, đánh nhau đến chết người, vụ án kéo dài không xử xong. Diệp cho đưa các tù nhân ra ngồi giữa sân, tháo gông cùm, cho ăn uống. Ăn xong, cho tất cả về ngục, chỉ giữ lại một người. Người bị giữ lại biến sắc mặt. Diệp nói: “Kẻ giết người là ngươi.” Người tù không hiểu vì sao. Ông nói: “Ta xem những người ăn đều cầm thìa bằng tay phải, riêng ngươi cầm bằng tay trái. Nay người chết bị thương ở sườn bên phải, đó là bằng chứng rõ ràng ngươi đã giết.” Người tù khóc nói: “Tôi đã giết hắn, không dám để liên lụy người khác.” Chuyện thấy trong bài văn bia mộ do Tham chính (phó tể tướng) Âu Dương Tu soạn.

 Xét: Diệp đã xem biên bản khám nghiệm, ghi là chết do vết thương ở sườn phải, nên nhân lúc cho ăn uống mà xem họ dùng tay nào. Kẻ duy nhất cầm thìa tay trái chính là người đã đánh chết người. Lấy điều đó làm chứng, lời lẽ của hắn tự đuối, cùng một cách với chuyện Tiền Duy Tế biện rõ oan khuất. Nếu không hết lòng xét án thì sao làm được như thế.

 Vương Cừ bóc lá thư

 Vương Cừ, chức Tự thừa (quan phó ở một cơ quan trung ương), từng làm huyện lệnh Trung Lư thuộc Tương Châu. Có tên giặc bị giam trong ngục, tra hỏi lâu ngày mà không moi được sự thật. Tình cờ trong túi đồ của tên giặc tìm thấy một lá thư cũ, mở ra xem, hóa ra là của một người buôn ở Phòng Lăng bị tên giặc cướp dọc đường; tên giặc liền nhận tội. Nếu không thì suýt nữa hắn thoát. Chuyện thấy trong bài văn bia mộ do Thừa tướng Vương Khuê soạn.

 Xét: việc này không phải do mưu trí tính toán mà có, chỉ là tình cờ tìm được, nhưng cũng thấy được Cừ xét án hết lòng. Muốn biết sự thật của vụ án, người xưa dựa vào chứng cứ. Âu Dương Diệp lấy vết thương ở sườn phải làm chứng, kẻ đánh chết người hết đường chối; Vương Cừ lấy lá thư trong túi làm chứng, kẻ cướp bóc phải khai thật. Cách dùng chứng cứ vạch tội gian, sao có thể xem nhẹ được.

 Vương Tăng xử ruộng (kèm một chuyện của Tăng Ngạc)

 Thừa tướng Vương Tăng lúc còn trẻ đến yết kiến các quan ở quận. Có người tranh nhau ruộng sát chân thành, bờ cõi ranh giới đã mất dấu, giấy tờ giao kèo cũng thất lạc, nên chưa xử được. Tăng nói: “Xem sổ thuế thì phân xử được phải trái.” Quan quận nghe theo, người kia bèn chịu phục. Chuyện thấy trong sách “Nghi công ngôn hành lục” (sách chép lời nói việc làm của Vương Tăng, người được phong Nghi quốc công).

 Xét: ranh giới không rõ nên mới sinh tranh kiện; giấy tờ không còn nên khó xử. Chỉ có sổ thuế là có thể làm bằng chứng: lời khai khớp với sổ thì là phải, lời khai khác với sổ thì là trái. Phải trái đã phân rõ, sao lại không phục.

 Khoảng niên hiệu Đại Quan, có Tăng Ngạc, hàm Triều nghị (một bậc quan văn), làm tri huyện huyện Chư Ký thuộc Việt Châu. Có một nhà giàu ở Tứ Minh, lúc đầu chỉ có một con trai, sau tư thông với vợ người đầy tớ, lại sinh thêm một con trai và nhận về nuôi. Khi đứa con ấy mười sáu tuổi thì nhà giàu qua đời. Người con trưởng bàn với mẹ, trả đứa kia về cho người đầy tớ. Mấy năm sau, mẹ đẻ và mẹ cả của người con ấy đều qua đời, anh ta bèn về chịu tang, rồi kiện đòi chia của, nhiều năm không xử xong. Quan giám ty (quan giám sát cấp trên) giao cho Ngạc tra xét; hỏi nhiều lần mà không khuất phục được bên nào. Ngạc bèn lấy sổ hộ tịch của huyện, xem tuổi tác các suất đinh (người được ghi vào sổ), thấy nhà giàu ấy từng ghi đứa con nhỏ vào sổ, bèn cho được chia của. Chuyện thấy trong sách ghi chép vặt gần đây.

 Đây cũng là lấy sổ sách làm chứng. Vụ kiện tranh ruộng thì sổ thuế có thể làm chứng; vụ kiện chia của thì sổ hộ tịch có thể làm chứng. Dù là kẻ giấu tội gian mà lại giỏi kiện tụng, cũng phải sợ hãi mà khuất phục. Đó là vì sao cách dùng chứng cứ vạch tội gian là đáng quý.

 Hàn Ức đưa bà đỡ ra

 Tham chính Hàn Ức khi làm tri châu Dương Châu, có tên cường hào là Lý Giáp, anh trai chết, hắn ép chị dâu đi lấy chồng khác, rồi vu cho con của chị dâu là con người họ khác, để chiếm trọn gia sản. Người chị dâu kêu kiện khắp các cửa quan, Giáp liền hối lộ quan lại để tra khảo ép bà nhận. Đã hơn mười năm, bà vẫn kêu kiện không thôi. Ức xem hồ sơ cũ, thấy chưa lần nào dẫn bà đỡ ra làm chứng. Một hôm, ông gọi hết bè đảng của Giáp đến, đưa bà đỡ ra cho họ xem, cả bọn không còn lời nào để nói, nỗi oan bèn được giải rõ. Chuyện thấy trong bản truyện của Hàn Ức.

 Xét: ta từng nói: “Xét án có hai cách, một là xét tình lý, hai là dựa vào chứng cứ.” Vốn nên dùng cả hai. Nhưng khi chứng cứ khó tin cậy thì không bằng xét tình lý, có thể đánh trúng điều thầm kín trong lòng kẻ kia; khi tình lý khó thấy thì không bằng dựa vào chứng cứ, có thể làm kẻ kia cứng họng hết đường cãi. Hai cách dùng xen nhau, mỗi cách hợp với từng trường hợp.

 Kẻ vu cho cháu là con họ khác, chứng cứ hắn dẫn ra hẳn không chỉ một, riêng chưa từng dẫn bà đỡ, thì tình lý đã có thể thấy được. Cho nên gọi hết bè đảng đến, đưa bà đỡ ra cho xem, vừa đánh trúng điều thầm kín trong lòng, vừa làm cho chúng hết đường cãi, thì cả bọn không còn lời nào để nói, và nỗi oan được giải rõ, chẳng phải là lẽ đương nhiên sao!

 Trình Hạo phân biệt tiền

 Trình Hạo, chức Sát viện (quan giám sát ngự sử), lúc đầu làm chủ bạ (quan coi sổ sách giấy tờ của huyện) huyện Hộ thuộc phủ Kinh Triệu. Có người dân mượn nhà của anh trai mình để ở, đào đất thấy tiền chôn giấu. Con trai của người anh kiện rằng: “Đó là tiền cha tôi chôn.” Huyện lệnh nói: “Không có người làm chứng, lấy gì mà xử?” Hạo nói: “Việc này dễ phân biệt thôi.” Ông hỏi con người anh: “Cha anh chôn tiền được mấy năm rồi?” Đáp: “Hai mươi năm.” Ông sai lại lấy một nghìn đồng tiền ra xem, rồi bảo: “Tiền nhà nước đúc hiện nay, không quá năm sáu năm là lưu hành khắp thiên hạ. Thế mà số tiền này đều là tiền đúc từ mấy chục năm trước khi cha anh chôn, là vì sao?” Người kia bèn chịu phục. Huyện lệnh rất lấy làm lạ. Chuyện thấy trong bài hành trạng (bài văn chép lại cuộc đời một người) do Thị giảng Trình Di soạn.

 Xét: tìm người bên ngoài làm chứng thì có thể có giả dối; lấy thẳng vật ra mà nghiệm xét mới là chắc thật. Kẻ kia nói tiền chôn dưới đất là cha mình chôn, lấy tiền ra xem thì toàn là tiền cũ, lẽ nào lại chọn riêng tiền cũ mà chôn? Lấy điều đó làm chứng, thì rõ là kiện càn. Vì thế người kia không dám không phục.

 Lý Nam Công nắn vết thương

 Thượng thư Lý Nam Công khi làm tri huyện huyện Trường Sa, có hai người đánh nhau, người giáp khỏe, người ất yếu, cả hai đều có vết xanh đỏ. Nam Công gọi lại gần, tự lấy ngón tay nắn vết, nói: “Vết của ất là thật, của giáp là giả.” Tra hỏi, quả nhiên đúng thế. Số là ở phương Nam có cây cử liễu, lấy lá xoa lên da thì thành vết xanh đỏ như bị đánh; bóc vỏ cây đặt ngang lên da, lấy lửa hơ thì thành vết như bị gậy đánh, rửa nước cũng không phai. Nhưng vết bị đánh thật thì máu tụ lại nên cứng, còn vết giả thì không như vậy. Nam Công nhờ đó mà phân biệt được. Chuyện nghe từ giới sĩ phu.

 Xét: vụ kiện đánh nhau thì lấy vết thương làm chứng, mà lại có kiểu làm giả này, sao có thể không phân biệt? Vì thế đặc biệt chép ra.

 Lý Xử Hậu dội nước lên xác

 Thái thường bác sĩ (chức quan thuộc Thái thường tự, cơ quan coi việc lễ nghi) Lý Xử Hậu làm tri huyện huyện Thận thuộc Lư Châu. Từng có vụ đánh chết người, Xử Hậu đến khám xác, dùng bã rượu, nước tro nóng và những thứ tương tự (?) đắp lên, đều không thấy dấu vết thương. Có một ông lão xin gặp, nói: “Tôi là thư lại (người làm giấy tờ) cũ của huyện, biết ngài khám vết thương mà không thấy dấu. Xin dùng chiếc ô giấy dầu màu đỏ che lên xác giữa trời nắng, rồi dội nước lên xác, dấu vết ắt hiện ra ngay.” Xử Hậu làm theo lời, vết thương hiện rõ mồn một. Từ đó vùng sông Trường Giang, sông Hoài thường dùng cách ấy. Chuyện thấy trong sách “Bút đàm” của Nội hàn (học sĩ viện Hàn lâm) Thẩm Quát.

 Xét: phàm dựa vào chứng cứ để xử án, không chỉ tra hỏi lời khai của những người biết, người thấy, mà còn phải khám xét sự việc, nghiệm xét đồ vật để làm chứng. Vậy người khám vết thương nên hết lòng. Cho nên chép chuyện Nam Công nắn vết thương, rồi lại tiếp bằng chuyện Xử Hậu dội nước lên xác.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video