Thiên 13 — Dùng mẹo móc ra điều giấu giếm

 Sách "Chiết ngục quy giám" (Tấm gương soi về việc xử án) có dịch và chú thích, quyển thứ bảy.

 Câu thắc (dùng mẹo để móc ra những điều gian dối được che giấu kín)

 Lý Sùng dùng mẹo đánh lừa trong vụ người lính (?)

 Chuyện này đã chép ở mục "Thích oan" (giải oan cho người bị oan).

 Lời bàn: Mẹo lừa của Lý Sùng là bày ra việc khóc tang để vạch trần sự gian dối trong vụ hai người tranh nhau một đứa con, cũng cùng một cách như vụ này. Xét về mặt khéo léo dối trá thì gọi là "gian"; xét về mặt che giấu kín đáo thì gọi là "thắc". Thực ra hai thứ không khác gì nhau, nên cách để vạch ra chúng cũng giống nhau.

 Trương Doãn Tế xử vụ tranh bò (kèm hai chuyện của Tây Môn Báo và Bùi Tử Vân)

 Trương Doãn Tế đời Đường, vào khoảng niên hiệu Đại Nghiệp đời Tùy (605–618), làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) huyện Vũ Dương. Ông chú trọng lấy đạo đức để dạy bảo người dưới, nên trăm họ đều mến phục. Huyện Nguyên Vũ giáp ranh với huyện ông. Ở đó có một người đem con bò cái đến gửi nuôi ở nhà vợ suốt tám, chín năm, bò sinh sôi được hơn mười con. Đến khi người ấy muốn ra ở riêng, nhà vợ không chịu trả bò. Quan huyện sở tại qua mấy nhiệm kỳ đều không xử được.

 Người ấy bèn sang huyện Vũ Dương xin Doãn Tế phân xử. Doãn Tế nói: "Anh đã có quan huyện của anh rồi, sao lại đến tận đây?" Người ấy khóc mãi không thôi, rồi kể lại đầu đuôi. Doãn Tế bèn sai người hầu trói người chủ bò lại, lấy áo trùm kín đầu, dẫn đến làng bên nhà vợ, nói rằng đang bắt kẻ trộm bò. Ông cho gọi tất cả bò trong làng tập trung lại, rồi hỏi từng nhà xem bò của mình từ đâu mà có.

 Nhà vợ không biết đầu đuôi ra sao, sợ bị liên lụy, liền chỉ vào đàn bò đang bị tranh chấp mà nói: "Đây là bò của nhà con rể, chúng tôi không biết gì cả." Doãn Tế bèn mở áo trùm đầu ra, bảo người nhà vợ: "Đây chính là con rể nhà các người, vậy hãy trả bò cho anh ta." Nhà vợ dập đầu nhận tội. Chuyện này vốn chép trong truyện riêng của ông trong sách "Đường thư" (bộ sử chép về nhà Đường).

 Lời bàn: Sách "Sử ký" chép chuyện Tây Môn Báo phụ vào sau thiên "Hoạt kê liệt truyện" (truyện về những người khôi hài, ăn nói dí dỏm). Tây Môn Báo là một tuần lại thời xưa (vị quan giữ đúng phép tắc, thương dân, cai trị tốt). Chỉ vì việc ông ngăn tục "cưới vợ cho Hà Bá" (tục ném con gái xuống sông làm vợ cho thần sông) làm rất khéo và nhanh gọn, lại xuất phát từ lối làm như trò diễn của phường hề, nên mới xếp vào loại khôi hài mà thôi.

 Doãn Tế phải chăng là người cùng loại với Tây Môn Báo? Ông xử vụ đàn bò của người con rể ở rể huyện bên cũng bằng lối làm như trò diễn, nên mới khéo và nhanh được như vậy, giống với chuyện ngăn tục cưới vợ cho Hà Bá. Nhưng đó lại chính là cái mẹo móc ra điều gian giấu kín của bậc tuần lại.

 Sách "Nghi ngục tập" (sách chép những vụ án khó xử) lại chép một chuyện của Bùi Tử Vân, huyện lệnh huyện Tân Hương, rằng: Có người dân trong hạt tên là Vương Cung đi lính giữ biên giới, để lại sáu con bò cái ở nhà người cậu là Lý Tấn. Nuôi được năm năm, bò đẻ ra ba mươi con bê. Vương Cung trở về đòi bò, người cậu nói: "Hai con bò cái đã chết, nay trả lại bốn con bò cái già, còn bao nhiêu không phải do bò của mày đẻ ra."

 Vương Cung kiện lên huyện. Tử Vân giam Vương Cung vào ngục, rồi cho đi bắt "kẻ trộm bò" Lý Tấn. Lý Tấn hoảng sợ tới nơi, Tử Vân quát mắng: "Bọn trộm đã khai ra mày cùng chúng trộm ba mươi con bò, giấu trong trang trại của mày. Gọi tên trộm ra đối chất!" Rồi ông lấy áo vải trùm kín đầu Vương Cung, cho đứng dưới bức tường phía nam.

 Lý Tấn cuống lên, vội khai rằng: "Ba mươi con bò ấy là do bò cái của đứa cháu đẻ ra, chứ không phải đồ ăn trộm." Tử Vân sai cởi áo vải trên đầu Vương Cung ra, Lý Tấn kinh ngạc nói: "Đây là cháu tôi!" Tử Vân nói: "Đã vậy thì trả bò đi, còn muốn nói gì nữa?" Lý Tấn lặng thinh. Tử Vân lại bảo Lý Tấn: "Năm năm nuôi bò vất vả, đặc biệt cho ngươi năm con, còn lại trả hết cho Vương Cung." Ai nghe chuyện cũng khen phục. Chuyện này vốn không ghi xuất xứ.

 Đây là người đã dùng mẹo móc ra điều gian giấu kín của Doãn Tế. Có điều, dân trong hạt mình thì dễ bắt về tra hỏi, còn dân không thuộc hạt mình thì khó bắt, cho nên Doãn Tế mới phải sang tận làng bên kia giả vờ bắt trộm. Nhưng việc vượt sang địa hạt khác để bắt người, tập trung bò của cả một làng, cũng chỉ là thời ấy còn có thể làm được. Nếu là ở đời sau thì chỉ nên gửi công văn sang đòi người về mà tra hỏi, như cách Triệu Hòa đã làm. Chỉ là muốn cho khéo và nhanh thì buộc phải làm như vậy mà thôi.

 --------------------------------------------------------------------------------

 Triệu Hòa xử vụ tiền chuộc (kèm một chuyện của Hầu Lâm)

 Triệu Hòa, huyện lệnh huyện Giang Âm đời Đường, vào đầu niên hiệu Hàm Thông (860–874), nổi tiếng giỏi xử án. Ở Hoài Âm có hai người nông dân, trang trại sát nhau, hai nhà đi lại thân thiết. Người hàng xóm phía đông từng đem giấy tờ trang trại cầm cố cho người hàng xóm phía tây. Về sau đến lúc chuộc lại, anh ta đưa trước tám trăm quan tiền; cậy là thân quen, anh ta không lấy giấy biên nhận. Đến khi mang nốt số tiền còn lại tới, người hàng xóm phía tây bèn chối là chưa nhận gì.

 Người hàng xóm phía đông kiện lên huyện, rồi kiện lên châu, đều không được xét lẽ phải, bèn sang kiện ở Giang Âm. Triệu Hòa nói: "Chức quan huyện thấp kém lắm, làm sao rửa oan cho anh được?" Người hàng xóm phía đông khóc nói: "Đến đây mà không được xét lẽ phải thì không còn nơi nào để kêu nữa." Triệu Hòa hỏi: "Anh quả thật không nói sai chứ?" Đáp: "Sao dám vu cáo nặng nề như vậy!"

 Triệu Hòa bèn gọi một người bắt cướp giỏi việc, mang công văn sang Hoài Âm, nói rằng có một tên giặc cướp trên sông, việc tra xét đã xong xuôi, đồng bọn của nó ở chỗ nọ, rồi kê họ tên, hình dạng đều đúng là người hàng xóm phía tây, xin xiềng tay giao cho người được phái sang dẫn về. Người hàng xóm phía tây cậy mình không có dấu vết gì, ban đầu cũng không sợ lắm. Đến nơi, hắn bị gông cùm giữa sân công đường, Triệu Hòa lớn tiếng tra hỏi, tên tù khóc lóc kêu oan.

 Triệu Hòa nói: "Sự việc đã rất rõ ràng, còn dám chối cãi! Của cướp được đều giấu trong trang trại của mày, có thể khám xét được hết. Mày hãy kê khai đầy đủ của cải tài sản để tự minh oan." Tên tù không ngờ người hàng xóm phía đông đã sang kiện vượt địa hạt, bèn khai: "Thóc tô bao nhiêu đó là do tá điền tên mỗ nộp; lụa mịn bao nhiêu đó là do khung cửi nhà dệt ra; tiền bao nhiêu đó là tiền người hàng xóm phía đông chuộc giấy tờ."

 Triệu Hòa xét hỏi lại kỹ càng, rồi bảo hắn: "Mày không phải giặc cướp trên sông, sao lại giấu giếm tám trăm quan tiền chuộc giấy tờ của người hàng xóm phía đông?" Bèn dẫn người kia ra cho đối chất, khi ấy hắn xấu hổ, sợ hãi, nhận tội. Triệu Hòa cho xiềng giải hắn về huyện cũ, bắt trả lại giấy tờ trang trại và trị tội theo pháp luật. Chuyện này vốn không ghi xuất xứ.

 Lời bàn: Mẹo mà Triệu Hòa dùng có lẽ cũng bắt nguồn từ Trương Doãn Tế.

 Sách truyện ký gần đây có chép một chuyện của thị lang (một chức quan cao trong triều) Hầu Lâm rằng: Khi Hầu Lâm làm huyện lệnh huyện Đông Dương, có một người dân ở huyện khác, nhân lúc chia của cải, đem đồ gửi ở nhà thông gia, rồi bị nhà ấy chối phăng chiếm luôn, kiện mấy lần đều không được xử đúng. Nghe tiếng Hầu Lâm cai trị giỏi, anh ta đến xin xét lẽ phải. Hầu Lâm nói: "Ta với anh khác địa hạt, theo luật khó mà xử được." Ông chỉ bảo anh ta kê rõ tên từng món đồ rồi cho về.

 Nửa năm sau, huyện bắt được một tên cướp, Hầu Lâm nhân đó bảo nó khai bừa rằng có tang vật gửi ở nhà nọ, rồi bắt người nhà ấy về giam vào ngục. Khi dẫn ra tra hỏi, người ấy khóc lóc kêu rằng vàng lụa mà tên cướp khai ra đều là đồ của người thân gửi. Hầu Lâm liền sai người gọi người dân kia đến nhận mặt đồ, rồi trả lại hết cho anh ta.

 Đây là người đã dùng mẹo móc ra điều gian giấu kín của Triệu Hòa; tuy về khéo và nhanh thì không bằng, nhưng về kín đáo, thận trọng thì hơn. Ví như vị tướng thận trọng, không tùy tiện dùng lối đánh bất ngờ, mà luôn dựa vào lối đánh đường hoàng chính đáng. Dùng mưu lừa theo cách ấy thì không bao giờ hỏng việc, lại càng đáng quý.

 Bao Chửng bảo ngầm (kèm một chuyện của Tiền Hòa)

 Bao Chửng, người từng làm Xu mật phó sứ (phó chủ quan Xu mật viện, cơ quan nắm việc quân sự cao nhất triều Tống), khi mới làm quan cai quản huyện Thiên Trường thuộc Dương Châu, có người đến trình báo bị kẻ gian cắt mất lưỡi bò. Bao Chửng bảo ngầm người ấy về nhà mổ con bò đem bán thịt. Quả nhiên có kẻ đến tố cáo người ấy tự ý giết bò (thời đó giết bò cày là phạm luật). Bao Chửng vặn hỏi kẻ ấy: "Sao mày cắt lưỡi bò nhà người ta rồi lại còn đi tố cáo người ta?" Kẻ ấy kinh hãi, nhận tội. Chuyện này thấy trong truyện riêng của ông.

 Lời bàn: Sách truyện ký gần đây có chép một chuyện của Triều tán đại phu (một bậc hàm của quan văn) Tiền Hòa rằng: Tiền Hòa từng làm quan cai quản huyện Gia Hưng thuộc Tú Châu. Có người dân quê đến báo bò bị kẻ gian giết. Tiền Hòa bảo người ấy mau về nhà, đừng nói là đã báo quan, cứ gọi người cùng làng đến xẻ thịt, rồi đem thịt biếu khắp những người quen biết, nhà nào có hiềm khích thì biếu gấp đôi. Người dân làm đúng như lời.

 Hôm sau, có kẻ cầm thịt đến tố cáo người ấy tự ý giết bò. Tiền Hòa liền bắt giữ tra hỏi, quả nhiên chính hắn đã giết bò. Đây là người đã dùng mẹo móc ra điều gian giấu kín của Bao Chửng. Bởi ông đoán biết rằng không phải kẻ thù thì không ai làm thế, nên mới dùng mưu lừa này, để kẻ ấy lại ra mặt tố cáo.

 Xưa kia Triệu Quảng Hán (vị quan đời Hán nổi tiếng giỏi tra án) "giỏi dùng phép câu cự để biết được thực tình sự việc". Tấn Chước (người chú giải sách Hán thư) nói: "'Câu' là kéo đến, 'cự' là đóng kín lại." Ý là giữ kín mánh khóe của mình gọi là "cự", khiến cho đối phương không biết mình đang bị "câu" (móc kéo ra). Chính vì điều gian giấu quá sâu kín, không tìm ra được, nên mới phải dùng móc mà kéo ra. Nếu đối phương biết đó là cái móc thì chắc chắn sẽ càng giấu sâu hơn, ví như con cá trốn xuống vực sâu, rốt cuộc không thể bắt được.

 Cho nên sử sách nói: "Chỉ có Quảng Hán là tinh tường nhất, biết dùng phép ấy, người khác bắt chước không ai theo kịp." Mấy vị quân tử kể trên, tài trí hơn người, cũng gần đạt tới mức ấy.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video