XÉT BẮT TRỘM CƯỚP
Trương Sưởng giao chức cho kẻ trộm (kèm một chuyện của Hoàng Xương)
Đời Hán, Trương Sưởng làm Kinh Triệu doãn (chức quan đứng đầu, cai quản vùng kinh đô). Chợ Trường An có nhiều trộm cắp, các nhà buôn đều khổ sở. Sưởng nhận việc xong thì đi hỏi han các bậc cha già, biết được mấy tên đầu sỏ trộm cắp. Bọn chúng nhà cửa đều sung túc, ra đường có đầy tớ và ngựa theo hầu, người trong xóm còn tưởng là bậc trưởng giả đáng kính. Sưởng gọi tất cả đến, trách hỏi, rồi tha tội cho họ, nhưng nắm lấy những tội cũ của họ, bắt họ dụ bọn trộm đến để chuộc tội. Tên đầu sỏ nói: "Nay một sớm chúng tôi bị gọi lên phủ, e bọn trộm hoảng sợ. Xin cho tất cả chúng tôi được nhận chức." Sưởng cho cả bọn làm lại (viên chức nhỏ trong nha môn), rồi cho về nhà nghỉ. Bọn đầu sỏ bày tiệc rượu, đám trộm vặt kéo đến chúc mừng đông đủ. Khi chúng uống đến say, bọn đầu sỏ lấy đất đỏ bôi lên vạt áo của chúng. Lính lại ngồi ở cổng xóm xem người đi ra, ai vạt áo dính đất đỏ thì bắt trói ngay. Một ngày bắt được mấy trăm người. Tra xét đến cùng các tội đã phạm, có kẻ một mình gây ra hơn trăm vụ, tất cả đều bị trị theo phép nước. Từ đó trống báo động ít khi vang lên, chợ không còn trộm cắp. Chuyện này lấy từ truyện Trương Sưởng trong sách Hán thư. Tập sách cũ (bộ sách chép các vụ án mà sách này dựa vào và bổ sung) không chép.
Xét: Trộm cướp mà không bắt được thì kiện tụng ắt sinh nhiều. Việc phải xét ra mà trị bọn trộm cướp cũng quan trọng ngang với việc trị kẻ gian tà. Vì vậy tập cũ có những chuyện như Bành Thành viết lên rau (?), Nguyên Ưng bắt kiệu (?), tất cả hơn mười chuyện. Nay nhân đó xếp thành sáu môn (mục phân loại) này. Sưởng dùng kẻ trộm để trị kẻ trộm; trong các cách đôn đốc, dò xét, không cách nào hay hơn. Vì thế đặt chuyện này lên đầu. Còn như Hoàng Xương đời Hậu Hán làm thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Thục, ngầm bắt một tên cầm đầu bọn cướp, ép hắn kê rõ họ tên, chỗ ở của bọn hung bạo trong các huyện, rồi chia người đi đánh úp, không sót một tên. Bọn làm ác lâu năm, bọn gian lớn đều phải bỏ chạy sang đất khác. Đó là kiểu cai trị hà khắc bậc nhất, nhưng phải chăng cũng là dùng cách xét bắt trộm của Sưởng!
Tào Sư xét theo lẽ thường
Đời Tấn, Tào Sư làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) Lạc Dương. Một hôm tuyết rơi dày, ban đêm cổng cung bị mất hành mã (hàng rào gỗ đặt trước cổng cung, cổng quan để chặn người ngựa qua lại). Sư bắt lính gác cổng. Mọi người cho là không phải họ, Sư nói: "Trong cung canh cấm nghiêm ngặt, người ngoài không ai dám vào trộm. Ắt là lính gác cổng lấy đem đốt sưởi cho đỡ rét thôi." Tra hỏi, quả nhiên họ nhận tội. Theo tập cũ, chuyện lấy từ truyện Tào Sư trong sách Tấn thư.
Xét: Đây là dựa vào lẽ của sự việc mà xét ra. Nếu Sư không giỏi xét bắt trộm, cứ chiều theo ý kiến mọi người, thì kẻ có tội được thoát, người vô tội lại bị vạ lây, kiện tụng sẽ rối ren không xuể. Vì thế, cách xử án cũng có chỗ học được từ chuyện này.
Tô Quỳnh chép tên (kèm chuyện trộm trâu trong truyện của ông)
Đời Bắc Tề, Tô Quỳnh làm Hành đài tả thừa (hành đài: cơ quan triều đình đặt ở địa phương để thay mặt trung ương; tả thừa: chức phó quan trong cơ quan ấy) ở Từ Châu, kiêm quyền coi việc châu Từ. Chùa Ngũ Cấp trong thành bỗng bị trộm mất một trăm pho tượng đồng. Quan phụ trách lục soát hàng xóm bốn bên, những người canh đêm, cùng những kẻ khả nghi theo dấu vết, bắt giam mấy chục người. Quỳnh thả hết một lượt. Sư trong chùa oán trách ông không chịu truy bắt kẻ trộm. Quỳnh nói: "Cứ về chùa đi, tìm được tượng ta sẽ tự đưa đến." Mười ngày sau, ông chép được họ tên kẻ trộm và chỗ giấu tang vật, đến thẳng nơi đó bắt úp, thu lại được hết. Chuyện lấy từ truyện Tô Quỳnh trong sách Bắc sử. Tập cũ không chép.
Xét: Truyện còn chép một chuyện nữa: Khi Quỳnh làm thái thú quận Nam Thanh Hà, có người tên Ngụy Song Thành mất trâu, nghi người cùng làng là Ngụy Tử Tân, bèn giải lên quận. Quỳnh vừa tra hỏi kỹ đã biết người ấy không phải kẻ trộm, liền thả ra. Song Thành nói: "Ngài thả kẻ trộm đi rồi, trâu của dân biết tìm đâu ra?" Quỳnh không để ý lời ấy, ngầm sai người đi dò, bắt được kẻ trộm thật. Chuyện này giống chuyện trên. Ấy là vì ông biết mở rộng tai mắt để dò xét trộm cướp.
Truyện nói: "Hơn một trăm tên trộm cũ trong quận đều được ông dùng làm người hầu cận, nên việc tốt xấu trong dân gian, cho đến việc quan lại uống của ai một chén rượu, ông đều biết ngay." Đó chính là tai mắt của ông chăng? Nhưng đã gọi là "trộm cũ" thì ắt không phải người có lòng thành thật, sao có thể tin sâu, lại được thân tín giao việc? Đời Ngụy, đời Ngô thời Tam Quốc có chức hiệu sự (quan chuyên dò xét, báo tin cho vua), bọn này lộng quyền, hại chính sự, ai cũng khổ sở, lâu sau mới bị giết. Cách Quỳnh điều khiển người dưới có gì hơn thế mà tránh được mối họa ấy? Trương Sưởng cho bọn đầu sỏ trộm cắp nhận chức chỉ là dùng họ trong một lúc mà thôi, chưa từng để họ ở bên cạnh, giao làm tai mắt. Như thế chẳng phải là lo xa về mối họa hay sao? Quỳnh mở rộng tai mắt để xét bắt trộm cướp thì được, nhưng riêng việc này không đáng làm theo, nên tôi bàn qua lẽ ấy.
Hàn Bao đặt chủ soái (kèm chuyện Doãn Thưởng)
Đời Hậu Chu, Hàn Bao làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Bắc Ung Châu. Châu ấy giáp dãy núi phía bắc, nhiều trộm cướp. Bao ngầm dò xét, biết đều do các nhà hào phú có thế lực gây ra, nhưng ông giả vờ như không biết, lại tiếp đãi họ rất hậu, nói: "Thứ sử vốn xuất thân là học trò, biết gì về việc đôn đốc bắt trộm? Chỉ trông cậy các ông cùng chia sẻ nỗi lo này thôi." Rồi ông gọi hết những thanh niên ngang ngược, ranh mãnh, xưa nay vẫn là mối họa của làng xóm, đặt làm chủ soái, chia cho mỗi người một vùng. Hễ nơi nào có trộm mà không bắt được thì xử theo tội cố ý dung túng. Bọn họ hoảng sợ, ra thú tội: "Các vụ trộm trước đây đều do chúng tôi làm." Bao nhiêu bè đảng đều được kê đủ họ tên, có kẻ trốn chạy, ẩn nấp thì họ cũng khai rõ chỗ ở. Bao lấy sổ tên kẻ trộm cất đi, rồi dán bảng lớn ở cổng châu: "Ai tự biết mình đã đi ăn trộm, hãy mau đến tự thú thì được tha tội. Hết tháng này mà không tự thú thì sẽ bị giết giữa chốn đông người, vợ con bị tịch thu làm nô, và đem thưởng cho người tự thú trước." Trong vòng mười ngày, bọn trộm đều đến tự thú hết. Bao lấy sổ tên ra đối chiếu, không sai một ai, bèn tha tội cho tất cả, cho phép làm lại cuộc đời. Từ đó bọn trộm cướp đều im hơi lặng tiếng. Chuyện lấy từ truyện Hàn Bao trong sách Bắc sử. Tập cũ không chép.
Xét: Cách Bao xét bắt trộm giống với Trương Sưởng. Còn Doãn Thưởng khi làm huyện lệnh Trường An thì không như vậy. Ông điều động các viên lại coi sổ hộ khẩu, cùng lại viên trong làng, đình trưởng (người coi một đình, đơn vị nhỏ dưới huyện, lo việc trị an), lý chính (trưởng xóm), các bậc cha già và những người cùng tổ năm nhà, cùng nhau tố giác những thanh niên lêu lổng, hư hỏng trong thành Trường An: những kẻ không có tên trong sổ buôn bán ở chợ, không làm nghề gì, mà ăn mặc sặc sỡ, kiểu kẻ dữ. Tất cả đều bị ghi tên vào sổ, được mấy trăm người. Một sớm, ông họp lại viên Trường An, với mấy trăm cỗ xe, chia nhau đi bắt, rồi buộc tội tất cả là kẻ tiếp tay, nuôi ăn uống cho bọn cướp. Thưởng đích thân xem xét, cứ mười người thì tha một, số còn lại đều bị tống vào "hang hổ". Hang hổ là hố đào sâu và rộng mỗi bề mấy trượng, xây gạch vòng quanh làm thành, lấy đá to đậy miệng, gọi là "hang hổ". Mỗi lượt một trăm người. Mấy ngày mở ra xem một lần, thấy người chết nằm đè lên nhau. Các huyện lệnh đời sau không thể huy động nhiều lại viên và xe cộ như thế, cũng không dám làm "hang hổ" để mấy trăm người chết chồng lên nhau, ấy là vì thời khác thì phép tắc cũng khác. Mấy chục, trăm người được tha đều là bọn đầu sỏ lâu năm, hoặc là con các quan lại cũ, con nhà lương thiện lỡ dại theo bọn lêu lổng ranh mãnh mà nay muốn tự sửa mình. Ông tha tội cho họ, ngầm bắt họ lập công để chuộc tội. Ai hết sức làm việc có kết quả thì ông thân dùng làm tay chân, nhờ đó việc truy bắt rất tinh tường. Bọn trốn tránh ở các quận, các nước chư hầu tản đi, mỗi tên về chỗ cũ của mình, không dám dòm ngó Trường An. Chuyện xem trong truyện Doãn Thưởng ở sách Hán thư.
Thưởng tuy cũng dùng kẻ trộm để trị kẻ trộm, giỏi điều khiển người dưới, xứng với chức vụ, nhưng khác Trương Sưởng ở chỗ chỉ thuần dùng giết chóc, trừng phạt, cho nên bị gọi là quan lại tàn khốc, làm gương răn cho muôn đời. Chỉ có cách xét bắt trộm của Bao là sánh với Sưởng mà không hổ thẹn. Chỗ khác nhau là: Sưởng tra xét đến cùng tội đã phạm, uốn nắn bằng sự nghiêm khắc; Bao thì kẻ nào tự thú đều được tha tội, đối đãi bằng sự khoan dung. Cái nghiêm của Sưởng không đến mức làm hại dân mà chợ hết trộm cắp; cái khoan của Bao không đến mức khiến dân nhờn mà bọn trộm cướp im hơi lặng tiếng. Vậy là cùng đi đến chỗ yên trị.
Liễu Khánh hỏi chuyện uống rượu
Đã có ở môn Giải oan.
Trương Doãn Tế lắng nghe để tìm kẻ trộm hành
Đời Đường, Trương Doãn Tế lúc đầu làm quan nhà Tùy, giữ chức huyện lệnh Vũ Dương. Một hôm trên đường, ông thấy một bà già trồng hành, dựng lều để canh. Doãn Tế bảo: "Bà cứ về đi, không phải canh ở đây. Nếu bị trộm thì đến báo ta." Bà về nhà, chỉ một đêm mà hành bị mất rất nhiều. Doãn Tế bèn gọi những người ở quanh ruộng hành đến, cho từng người tiến lên, lần lượt lắng nghe xem xét, liền tìm ra kẻ trộm hành. Theo tập cũ, chuyện lấy từ truyện Trương Doãn Tế trong sách Đường thư.
Xét: Sách Chu lễ (sách chép chế độ, lễ nghi đời nhà Chu) viết: "Dùng năm cách nghe xét để xử kiện tụng, tìm ra sự thật nơi dân: một là nghe lời nói (xem cách nói, kẻ không ngay thẳng thì nói lòng vòng, rối rắm); hai là xem sắc mặt (xem nét mặt, kẻ không ngay thẳng thì đỏ mặt); ba là xem hơi thở (kẻ không ngay thẳng thì thở gấp); bốn là xem cách nghe (xem lúc nghe hỏi, kẻ không ngay thẳng thì lúng túng, nghe nhầm); năm là xem ánh mắt (xem cách nhìn, kẻ không ngay thẳng thì mắt lờ đờ, đảo lệch)." Doãn Tế gọi những người quanh ruộng hành đến, cho từng người tiến lên, lần lượt lắng nghe xem xét, liền bắt được kẻ trộm hành, ấy là đã dùng cách này. Nhưng cách làm ấy có phần phô trương tài mình. Nếu không phải bất đắc dĩ mà dùng, thì có khác gì chuyện "Khước Ung (người nước Tấn thời Xuân Thu, nổi tiếng nhìn mặt biết kẻ trộm) xem kẻ trộm, nhìn nét mày, nét mắt mà biết sự thật"? Nếu chưa làm cho người ta biết xấu hổ mà không làm trộm, thì chẳng bằng cứ để bà già tự canh lấy.
Tô Vô Danh bắt trộm
Đời Đường, thời Võ Tắc Thiên, kho của Thái Bình công chúa mất những đồ quý được vua ban. Thiên hậu (tức Võ Tắc Thiên) nổi giận, đốc thúc truy bắt rất gắt, quan lại đều run sợ. Bấy giờ có Tô Vô Danh, làm biệt giá (chức phó quan của châu) châu Hồ, giỏi bắt kẻ gian, lôi ra những việc giấu kín. Viên du kiêu (lại viên đi tuần, chuyên bắt trộm cướp) gặp Vô Danh ngoài đường, cùng mời ông về huyện, xin gặp trưởng sử (chức quan đứng đầu các thuộc lại trong phủ). Trưởng sử hỏi chuyện xong, xin tâu lên triều đình. Thiên hậu cho gọi vào gặp. Vô Danh tâu: "Xin bệ hạ nới tay cho phủ, huyện, giao hết lính lại bắt trộm cho thần, không quá mấy ngày, thần nhất định bắt được kẻ trộm cho bệ hạ." Thiên hậu bằng lòng. Vô Danh dặn lính lại canh chừng ở cửa đông bắc, nếu thấy có hơn mười người mặc đồ tang bằng vải gai đi ra núi Bắc Mang (nơi chôn cất người chết ngoài thành Lạc Dương) thì đi theo sau rồi về báo. Quả nhiên thấy bọn ấy đến một ngôi mộ mới, bày lễ cúng, khóc mà không có vẻ thương xót. Cúng xong dọn lễ, chúng lại đi vòng quanh mộ, nhìn nhau mà cười. Vô Danh mừng rỡ nói: "Bắt được rồi!" Liền sai lính lại bắt hết bọn ấy, rồi đào mộ, phá quan tài ra xem, thấy đồ quý ở trong đó. Thiên hậu hỏi: "Ngươi dùng cách gì mà bắt được trộm?" Vô Danh đáp: "Thần không có cách gì khác, chỉ là nhận ra kẻ trộm mà thôi. Hôm thần đến kinh đô, đúng lúc thấy bọn này đi đưa tang, liền biết là kẻ trộm, chỉ chưa biết chôn ở đâu. Nay đến tiết Thanh minh (dịp đi viếng, sửa sang mộ phần), đoán chắc chúng sẽ ra khỏi thành, lần theo dấu vết thì có thể bắt được. Khóc mà không thương xót là vì thứ chôn đó không phải người chết; đi quanh mộ mà cười là mừng vì mộ không bị động đến. Nếu trước đây bệ hạ cứ thúc ép phủ, huyện, bọn giặc này bị dồn gấp, ắt sẽ đào lấy đồ mà trốn mất." Thiên hậu khen hay, thăng cho ông hai bậc. Tập cũ không ghi xuất xứ.
Đổng Hành Thành quát kẻ trộm
Đời Đường, Đổng Hành Thành ở huyện Hà Nội, châu Hoài, giỏi xét bắt trộm. Có người trộm một con lừa cùng túi đồ ở quán trọ đường dài tại Hà Dương, trời gần sáng thì đến châu Hoài. Hành Thành thấy hắn ở chợ, quát: "Thằng trộm kia, đứng lại!" Kẻ trộm xuống lừa, nhận tội ngay. Một lát sau, chủ lừa lần theo dấu vết cũng đến. Có người hỏi vì sao ông biết, ông đáp: "Con lừa này đi gấp mà ra mồ hôi, không phải đi đường xa theo lối thường; gặp người thì dắt lừa tránh xa, là vì sợ. Vì thế biết hắn là kẻ trộm." Tập cũ không ghi xuất xứ.
Xét: Họ Tô và họ Đổng không phải người có tiếng tăm, chỉ nhờ chút sở trường nhỏ về xét bắt trộm mà được chép vào tập cũ, lưu truyền đến nay. Cũng giống như Hạ Hoài Trí với tiếng đàn tỳ bà, Mễ Gia Vinh với giọng hát, Lý Mô với tiếng sáo, được gửi tên trong thơ người đời Đường. Nếu không có sở trường gì, ai còn nhắc đến họ? Việc giữ cho tên họ khỏi mai một cũng đủ để khuyến khích người có tài.
Bùi Độ chờ ấn (kèm chuyện Hứa Trọng Tuyên)
Đời Đường, khi Bùi Độ làm việc ở Trung thư (Trung thư tỉnh: cơ quan đầu não của triều đình, nơi tể tướng làm việc), lại viên trong công đường bỗng báo mất ấn của Trung thư tỉnh. Các đồng liêu kinh hoàng, ai cũng muốn tra xét trị tội, riêng Độ chẳng hỏi han gì. Hồi lâu, lại có tin báo ấn đã nằm ở chỗ cũ. Độ cười bảo các đồng liêu: "Ắt là lại viên lấy trộm ấn để đóng vào giấy phép dùng trạm dịch (giấy cho phép đi lại, lấy ngựa, ăn ở tại các trạm dọc đường). Nếu lúc trước làm gấp, hắn đã ném ấn xuống nước hoặc vào lửa rồi." Các đồng liêu bèn phục. Chuyện lấy từ sách Nhân thoại lục của Triệu Lân. Tập cũ không chép.
Xét: Đây là dựa vào lẽ của sự việc mà xét kẻ trộm. Việc ông chẳng hỏi han gì cũng cùng ý với việc Tô Vô Danh xin nới tay cho phủ, huyện. Một đằng thong thả để rình, bắt được người lấy trộm; một đằng thong thả để chờ, lấy lại được vật bị trộm. Đều có thể gọi là khéo xử việc.
Hứa Trọng Tuyên đỗ tiến sĩ (người đỗ khoa thi cao nhất để chọn quan) vào đầu niên hiệu Càn Hựu đời Hán (tức Hậu Hán thời Ngũ Đại), làm chủ bạ (viên quan coi giấy tờ, sổ sách của huyện) huyện Tế Âm, châu Tào. Trước đó, ấn huyện do huyện lệnh và chủ bạ thay phiên giữ ngày đêm. Bấy giờ huyện lệnh có người thiếp tranh sủng với vợ cả, ông không ngăn được. Người thiếp căm giận, muốn hãm chủ mình vào tội, bèn lén lấy ấn giấu đi, còn niêm phong y như cũ. Trọng Tuyên nhận lấy hộp ấn. Hôm sau, lại viên định đóng ấn, mở ra chỉ thấy hộp rỗng. Bèn bắt lại viên huyện cùng đầy tớ, người nhà của huyện lệnh và chủ bạ, giam lại tra hỏi, quả nhiên tìm thấy ấn trong đống tro, bồ hóng ở lỗ bếp nhà huyện lệnh. Lúc mới mất ấn, ai cũng sợ hãi, Trọng Tuyên vẫn điềm nhiên không hề dao động. Sau quả tìm được ấn, mọi người phục độ lượng của ông. Đó là người có độ lượng đủ để xử việc, có hiểu biết đủ để xét kẻ trộm. Lại viên trộm ấn Trung thư tỉnh là vì có điều muốn có; người thiếp trộm ấn huyện là vì có điều căm giận. Từ hai chuyện này có thể hiểu được tâm lý kẻ trộm, nên dựa vào đó mà xét. Trọng Tuyên về sau làm quan triều ta (nhà Tống), làm đến chức cấp sự trung (chức quan trong triều, chuyên xem xét, bác bỏ chiếu lệnh và tấu chương không đúng). Chuyện xem trong truyện của ông.
Diêm Tế Mỹ đoán ra số bạc
Đời Đường, Diêm Tế Mỹ trấn giữ Giang Nam. Có người chủ thuyền nhận chở thuê cho một nhà buôn. Hàng hóa của khách rất lặt vặt, khách lén giấu mười nén bạc trong đống hàng. Chủ thuyền nhìn trộm thấy, chờ lúc khách lên bờ thì lấy trộm, đem dìm xuống nước ở chỗ đậu thuyền. Đêm ấy thuyền nhổ neo đến thành trấn, sáng ra khách kiểm hàng thì mất bạc, bèn bắt chủ thuyền đưa lên quan. Tế Mỹ hỏi: "Trên thuyền có những gì?" Đáp: "Lục soát không thấy gì cả." Hỏi: "Đêm qua ngủ ở đâu?" Đáp: "Ở một lạch sông cách đây trăm dặm." Ông lập tức sai võ sĩ cùng người lái thuyền đến đó tìm, dặn riêng võ sĩ: "Ắt là chủ thuyền lấy trộm, dìm xuống sông rồi. Hãy bảo người chèo thuyền thả móc xuống mà lấy lên, tìm được sẽ trọng thưởng." Võ sĩ làm theo, quả (?) vớt được cái tráp, bạc nằm trong đó, niêm phong vẫn còn nguyên. Chủ thuyền bèn nhận tội. Tập cũ không ghi xuất xứ.
Xét: Quan cai trị dân thường lo kẻ gian, kẻ trộm dám lừa dối, che giấu. Người giỏi đoán việc cũng như người cầm quân giỏi đoán quân địch. Tế Mỹ biết được chủ thuyền trộm bạc rồi dìm xuống sông chính là nhờ vậy. Đó cũng là điều đáng khen.
Âu Dương Dĩnh gông con nhà giàu
Lang trung (chức quan trong các bộ của triều đình) Âu Dương Dĩnh coi châu Hấp. Có nhà giàu bị trộm cạy kho, truy bắt rất gắt mà lâu không bắt được, quan phụ trách khổ sở. Dĩnh bảo: "Đừng bắt nữa." Ông chỉ gọi riêng hai người con của nhà giàu, đóng gông giao vào ngục tra hỏi. Lại và dân đều nói: "Đó vốn là hai người con hiền lành." Ai cũng lấy làm lạ. Hai người con nhận tội, mọi người vẫn ngờ là chịu không nổi tra tấn mà nhận bừa. Đến khi lấy những món đồ họ đã trộm ở những chỗ họ khai, đều đúng cả, mọi người mới vui mừng nói: "Ngài thật sáng suốt như thần!" Chuyện xem trong bài văn bia mộ do tham chính (tham tri chính sự, chức phó tể tướng) Âu Dương Tu soạn.
Hà Trung Lập nhìn mặt mà biết
Long học (Long Đồ các học sĩ, danh hiệu ban cho quan văn) Hà Trung Lập coi phủ Khai Phong. Trước đó có kẻ trộm áo mũ, đồ dùng thờ di ảnh tiên đế ở chùa Từ Hiếu. Tri phủ (quan đứng đầu phủ) Lý Huyến từng giao cho lại viên tra xét, kẻ ấy không nhận tội nên được thả. Đến khi Trung Lập nhận việc, có người lại bắt kẻ đã được thả ấy giải đến. Trung Lập nhìn kỹ hắn, nói: "Đây đúng là kẻ trộm." Bèn tra xét đến cùng, thu lại được toàn bộ tang vật. Chuyện xem trong truyện của ông.
Xét: Kẻ trộm nhận tội thì phải có tang vật làm chứng, rồi mới thấy rõ không phải là nhận bừa. Âu Dương Dĩnh chỉ gông riêng hai người con nhà giàu giao vào ngục là dựa vào tình lý của sự việc mà xét; Hà Trung Lập tra xét đến cùng kẻ đã thả rồi lại bị bắt là dựa vào khí sắc, dáng vẻ của người ấy mà xét. Tang vật, chứng cứ đầy đủ, tội trạng rõ ràng, sao kẻ trộm không phải nhận? Đó đều có thể gọi là giỏi xét.
Từ Đích dập yên nạn cháy
Tỉnh phó (phó sứ Tam ti, cơ quan coi tài chính của triều đình) Từ Đích coi phủ Giang Lăng. Giang Lăng vốn hay có cháy, kẻ gian nhân lúc cháy mà ăn trộm, có đêm cháy đến mười chỗ. Đích ghi tên bọn thanh niên hư hỏng, xếp thành tổ liên gia (các nhà gộp thành tổ, cùng chịu trách nhiệm với nhau), bắt chúng thay nhau canh chừng, dò xét lẫn nhau. Từ đó nạn cháy gần như dứt hẳn. Chuyện xem trong truyện của ông.
Xét: Đây là dùng cách xét bắt trộm của Hàn Bao. Nếu nơi cháy có kẻ trộm mà không bắt được, người cùng tổ sẽ bị xử theo tội cố ý dung túng, thì bọn họ sao dám không dò xét kẻ gian, kẻ trộm? Nhờ vậy mà nạn cháy gần như dứt hẳn, vì lửa ấy vốn do kẻ gian, kẻ trộm gây ra.
Bành Tư Vĩnh thích chữ kẻ trộm
Thị lang (chức quan phó trong các bộ) Bành Tư Vĩnh khi làm chuyển vận sứ (quan coi việc thuế khóa, vận chuyển lương tiền của một lộ) lộ Ích Châu, kiêm quyền coi phủ Thành Đô. Dân đất Thục dùng giao tử (một loại tiền giấy đời Tống ở đất Thục) để buôn bán, phần nhiều giắt trong dây lưng áo. Bọn trộm kẹp dao ở móng tay, rình lúc tiện lén cắt lấy, làm đến mười vụ, trăm vụ mà không bị lộ, dân rất khổ. Tư Vĩnh bắt được một tên, bắt hắn khai hết bè đảng, rồi thích chữ vào mặt tất cả, sung làm lính ở các đạo quân. Nạn trộm nhờ thế mà giảm dần rồi dứt.
Xét: Đây là dùng cách của Hoàng Xương: bắt một tên cầm đầu bọn cướp, ép hắn kê rõ bọn hung bạo trong các huyện, rồi chia người đi đánh úp. Nếu không có cách ép, tên trộm ấy sao chịu khai hết bè đảng không giấu sót? Nếu không chia người đi đánh úp, sao có thể thích chữ, sung quân hết cả bọn không sót một tên? Tư Vĩnh tuy trị nghiêm mà không mang tiếng tàn khốc, chỉ dùng cách xét kẻ gian của Hoàng Xương chứ không theo lối cai trị làm hại dân của ông ta. Như vậy lại hơn Hoàng Xương xa lắm.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video