Thiên 15 — Lần dấu vết kẻ trộm

 Truy dấu kẻ trộm

 Doãn Ông Quy dạy cách suy đoán

 Đời Hán, Doãn Ông Quy làm quan coi quận Hữu Phù Phong (vùng phía tây kinh đô Trường An). Kẻ gian tà và tội trạng của chúng, huyện nào cũng có sổ ghi chép. Hễ trộm cướp xảy ra trong các tổ dân của huyện nào (tỷ ngũ: dân cư được chia thành từng nhóm năm nhà, chịu trách nhiệm lẫn nhau), Ông Quy liền gọi quan lại đứng đầu huyện ấy đến, nói rõ cho biết tên những kẻ gian xảo cầm đầu. Ông dạy họ dựa vào những vụ cùng loại mà suy ra, lần theo dấu những nơi kẻ trộm đã đi qua và dừng chân. Kết quả thường đúng như lời Ông Quy nói, không để lọt kẻ nào. Chuyện này lấy từ phần truyện riêng của ông trong sách *Hán thư*. Tập sách cũ không chép.

 Lời bàn: Ông Quy trị kẻ gian tà, tuy ai cũng có tên trong sổ, nhưng ông không chỉ dựa vào sổ mà giết. Ông đợi đến khi trộm cướp xảy ra trong tổ dân rồi mới gọi quan đứng đầu huyện, dạy họ suy đoán và lần theo dấu vết, nên không để lọt kẻ nào. Như vậy ông khác hẳn Doãn Thưởng và Hoàng Xương (hai vị quan đời Hán nổi tiếng trị dân tàn khốc). Vì thế hai người kia mang tiếng xấu, còn ông được tiếng tốt. Tài của họ khá giống nhau, nhưng đức thì không như nhau. Trong các cách truy dấu kẻ trộm, đây là cách lớn nhất, nên được chép lên đầu.

 Cao Du mua thịt khô

 Đời Bắc Tề, Bành Thành vương Cao Du làm thứ sử Thương Châu (thứ sử: quan đứng đầu một châu). Có một người từ U Châu đến, dùng lừa chở thịt hươu khô. Đến địa phận Thương Châu, người ấy đau chân, đi chậm, tình cờ gặp một người rồi đi cùng. Kẻ kia lấy trộm cả lừa lẫn thịt khô bỏ đi. Sáng hôm sau, người ấy lên châu trình báo. Cao Du bèn sai người hầu cận và các quan lại trong phủ chia nhau đi mua thịt hươu khô, trả giá bao nhiêu cũng được. Người chủ nhìn thấy, nhận ra thịt của mình, nhờ đó lần ra và bắt được kẻ trộm.

 Sau ông được chuyển làm đô đốc (quan võ chỉ huy quân sự một vùng) kiêm thứ sử Định Châu. Lúc ấy có người bị trộm mất một con trâu đen, trên lưng có lông trắng. Trưởng sử (quan phụ tá chính của thứ sử) Vi Đạo Kiến nói với trung tòng sự (viên quan giúp việc trong phủ châu) Ngụy Đạo Thắng: “Sứ quân (cách gọi tôn kính quan thứ sử) khi ở Thương Châu bắt kẻ gian như thần. Nếu bắt được tên trộm này thì quả là thần thật.” Cao Du bèn giả làm như có công văn của cấp trên truyền xuống thu mua da trâu, trả gấp đôi giá. Ông cho chủ trâu đến nhận mặt da, nhờ đó bắt được kẻ trộm. Đạo Kiến và những người khác đều thán phục.

 Lại có một bà lão họ Vương, sống một mình, trồng ba mẫu rau, bị trộm nhiều lần. Cao Du bèn sai người lén đến viết chữ lên lá rau. Hôm sau, ra chợ xem thấy rau có lá viết chữ, bắt được kẻ trộm. Từ đó trong địa hạt không còn trộm cắp. Việc cai trị và giáo hóa dân của ông được xếp hàng đầu thời bấy giờ. Chuyện này vốn lấy từ phần truyện riêng của ông trong sách *Bắc sử*.

 Lời bàn: Hai việc trước đều có dấu vết để tìm, còn rau thì khó phân biệt dấu vết, nên phải viết chữ lên để làm bằng chứng. Còn việc giả làm như có công văn cấp trên để mua da trâu và trả gấp đôi giá, ấy là dùng thêm mưu mẹo để bắt kẻ gian.

 Cao Giai giữ đôi ủng

 Đời Bắc Tề, Nhậm Thành vương Cao Giai giữ chức thứ sử Tịnh Châu. Có một người đàn bà giặt áo bên bờ nước. Một người cưỡi ngựa đi qua, lấy đôi ủng cũ của mình đổi lấy đôi ủng mới của bà rồi phóng ngựa đi mất. Người đàn bà cầm đôi ủng cũ lên châu kiện. Cao Giai giữ đôi ủng lại, gọi các bà già sống trong thành đến, đưa ủng ra cho xem, rồi nói dối: “Có người cưỡi ngựa bị giặc giết dọc đường, để lại đôi ủng này. Lẽ nào lại không có người thân thích?” Một bà già đấm ngực khóc: “Con tôi hôm qua đi đôi ủng này sang nhà vợ.” Theo đúng lời bà ta, quan sai người đi bắt được kẻ ấy. Người đương thời đều khen ông sáng suốt, xét việc tinh tường. Chuyện này vốn lấy từ phần truyện riêng của ông trong sách *Bắc sử*.

 Lời bàn: Cao Giai giữ đôi ủng cũ là để lần theo dấu vết; còn nói dối các bà già là dùng thêm mưu mẹo để bắt kẻ gian. Việc này khá giống việc Cao Du mua da trâu. Có điều sở dĩ ông gọi được hết các bà già trong thành đến là vì nhà Bắc Tề nối tiếp sau thời loạn lạc cuối đời Hậu Ngụy, dân cư trong thành Tịnh Châu không đông, dù gọi hết đến cũng không gây phiền nhiễu. Nếu dân cư đông đúc thì chỉ nên làm như Dương Tân (quan đời Bắc Ngụy) ban lệnh truyền cho dân mà thôi. Đó là tùy việc mà chọn cách thích hợp.

 Trương Trạc tháo dây cương (chép kèm một chuyện của Quản Trọng)

 Đời Đường, Trương Trạc làm úy huyện Hà Dương (huyện úy: quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện). Có người khách bị đứt dây cương, mất con lừa cùng bộ yên đã ba ngày, tìm không được, bèn lên huyện trình báo. Trạc truy xét rất gắt, kẻ trộm sợ, bèn đêm ấy thả con lừa ra, còn bộ yên thì giấu đi. Trạc nói: “Việc này có thể tìm ra được.” Ông liền sai không cho lừa ăn, tháo dây cương rồi thả nó đi. Con lừa tìm về đúng chỗ đã được cho ăn đêm trước. Ông cho lục soát nhà ấy, tìm thấy bộ yên dưới đống cỏ khô. Mọi người đều phục trí khôn của ông. Tập sách cũ không ghi chuyện này lấy từ đâu.

 Lời bàn: Quản Trọng làm tướng quốc (quan đứng đầu triều đình) cho vua nước Tề. Khi đi đánh rợ Sơn Nhung trở về thì lạc đường. Quản Trọng sai tháo dây thả những con ngựa già ra, quân lính đi theo chúng, nhờ đó tìm lại được đường. Trương Trạc có lẽ đã học theo cách này. Đường cũ vốn có dấu vết để tìm, nhưng người thì không ai nhận ra, còn loài vật kia đều nhận ra đường cũ, nên phải mượn chúng mà tìm. Đó cũng là cái ý “người quân tử giỏi mượn sức của vật”. Việc Cố Hiến Chi thả trâu cho nó tự tìm về chủ, có lẽ cũng theo lẽ ấy chăng?

 Tang Dịch tìm được áo

 Tang Dịch giữ chức Sùng ban (một chức võ quan bậc thấp đời Tống), từng sống ở vùng sông Nhữ, sông Dĩnh. Các huyện ở đó nhiều trộm cướp. Ông tự xin nhận chức kỳ trưởng (chức dịch ở làng, lo việc truy bắt trộm cướp), đi lại dò xét kẻ gian. Ông gọi bọn thiếu niên hư hỏng trong làng đến răn: “Không được làm trộm. Ta sẽ không dung tha cho các ngươi đâu.” Ít lâu sau, con trai một ông già trong làng chết chưa kịp khâm liệm, kẻ trộm đêm đến lột mất áo của xác chết. Ông già không dám báo quan. Tang Dịch nghi một thiếu niên họ Vương làm việc này, đêm lẻn vào nhà hắn, tìm được chiếc áo, mà Vương không hề hay biết. Hôm sau, ông gặp Vương và hỏi: “Ngươi đã hứa với ta là không làm trộm. Nay kẻ lấy trộm áo trên xác con trai ông già trong làng, chẳng phải là ngươi sao?” Gã thiếu niên biến sắc. Ông liền xô hắn ngã xuống đất, trói lại, gặng hỏi tên những kẻ cùng đi trộm, rồi giải hết lên huyện, tất cả đều bị xử theo pháp luật. Chuyện này thấy trong bài truyện về Tang Dịch do Tham chính (chức Tham tri chính sự, tức phó tể tướng đời Tống) Âu Dương Tu soạn.

 Lời bàn: Chu Ấp làm sắc phu ở Đồng Hương (sắc phu: chức lại nhỏ ở cấp hương, coi việc kiện tụng và thu thuế), khi chết dân còn thương nhớ. Cừu Lãm làm đình trưởng ở Bồ Đình (đình trưởng: chức trông coi trị an một khu nhỏ ở làng xã), người đương thời khen ông đã cảm hóa dân rất nhiều. Tài đức của Tang Dịch tuy không bằng người xưa, nhưng việc ông xin làm kỳ trưởng cũng đáng chép lại. Vì vậy cuối cùng ông lập được công lao ở đời và lưu danh trong sử sách. Ở đây chỉ nêu riêng việc ông truy dấu kẻ trộm, nhưng cũng đủ để khuyến khích người khác.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video