Thiên 17 — Xét ra kẻ cướp

 Xét ra kẻ cướp

 Triệu Quảng Hán biết rõ tình hình (kèm thêm một chuyện của Tôn Miện)

 Đời Hán, Triệu Quảng Hán làm Kinh Triệu doãn (chức quan đứng đầu vùng kinh đô và các huyện quanh kinh đô). Bọn trộm cướp trong quận, bọn du côn ngang tàng ngoài xóm, gốc rễ và hang ổ của chúng ở đâu, cho đến những trò gian lận dù chỉ nhỏ như vài đồng cân của quan lại khi nhận quà cáp, nhận lời nhờ cậy, ông đều biết cả. Có mấy gã trai trẻ ở Trường An hẹn nhau trong một căn nhà bỏ trống nơi ngõ cụt để bàn chuyện đi cướp. Chúng ngồi bàn chưa xong thì Quảng Hán đã sai lính đến bắt về tra hỏi, cả bọn đều nhận tội. Chuyện chép trong phần truyện riêng của ông trong sách Hán thư. Sách cũ (tức sách Nghi ngục tập, bộ sách xử án mà sách này dựa vào để soạn tiếp) không chép chuyện này.

 Xét: đây là chuyện mở rộng tai mắt để dò xét kẻ cướp. Khi Tôn Miện, người từng giữ chức Phó xu mật sứ (phó quan đứng đầu Xu mật viện, cơ quan nắm việc quân sự cao nhất triều đình), làm quan coi Từ Châu, ở Hoài Dương quân (một đơn vị hành chính thời Tống, ngang với châu) có mấy tên cướp, bị đuổi bắt gắt nên chạy qua địa phận Từ Châu. Miện liền biết ngay. Lúc ông đang mở tiệc đãi khách thì công văn khẩn của Hoài Dương gửi tới, ông gọi lính đến dặn: "Bọn cướp Hoài Dương có mấy tên, đã thay đổi quần áo mũ mão, đang trọ ở chỗ nọ." Chỉ một lát sau, cả bọn đều bị bắt giải đến dưới sân. Chuyện chép trong sách Tôn Uy Mẫn công di sự lục (sách ghi những chuyện còn lưu lại về Tôn Miện, tên thụy là Uy Mẫn). Chuyện này giống với chuyện Quảng Hán. Sử khen Quảng Hán "giỏi dùng thuật câu cự để biết được sự thật". Ý là: "câu" (như lưỡi câu) là móc ra những điều kẻ gian giấu kín, khiến chúng không trốn được; "cự" (như ngạnh chặn) là che kín dấu vết của mình (?), khiến người khác không dò thấy được. Người đời nói những kẻ mà Miện dùng làm tai mắt, ngay cả người thân tín bên cạnh ông cũng không ai biết là ai, có lẽ ông cũng nắm được thuật ấy chăng?

 Phù Dung đoán mộng

 Chuyện này đã chép ở mục Giải oan.

 Liễu Sùng tỏ vẻ ôn hòa

 Đời Hậu Ngụy (tức Bắc Ngụy), Liễu Sùng làm Thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Hà Trung. Người trong quận là Trương Minh bị mất ngựa, nghi ngờ rồi bắt giữ hơn mười người. Sùng mới đến quận, gặp những người ấy, không hỏi gì đến chuyện cướp, mà với từng người đều tỏ vẻ hiền hòa, lại hỏi cha mẹ già còn sống không, ruộng nương nhiều ít thế nào, rồi ngầm quan sát lời nói và nét mặt của họ. Thế là bắt được đúng kẻ cướp thật là bọn Lã Mục hai người, những người còn lại đều được thả về. Người trong quận vừa sợ vừa phục, cả vùng yên ổn. Chuyện chép trong phần truyện riêng của ông trong sách Bắc sử. Sách cũ không chép.

 Xét: Sùng không hỏi đến chuyện cướp là vì sợ họ che giấu sự thật; hỏi cha mẹ già còn sống không, ruộng nương nhiều ít thế nào là muốn họ tự nói ra lòng thật. Nhờ vậy, tình thật lộ ra qua lời nói và nét mặt, mới có thể ngầm quan sát mà bắt được kẻ cướp thật. Đây cũng là dùng thuật tra hỏi để lấy được thực tình. "Tặc" (kẻ cướp) và "đạo" (kẻ trộm) khác nhau: làm hại người, vật thì gọi là tặc, lấy cắp đồ vật thì gọi là đạo; dùng sức cướp đoạt thì gọi là tặc, lén lút lấy trộm thì gọi là đạo. Người mất ngựa ở đây có lẽ đã bị cướp chăng? Nếu không thì sao lại nghi ngờ bắt giữ đến hơn mười người.

 Vi Đỉnh nói trúng điều kiêng kỵ

 Đời Tùy, Vi Đỉnh làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Quang Châu. Trong châu có một tên cường hào, bề ngoài thì chải chuốt đứng đắn, nhưng bên trong làm điều bậy bạ, từng đi cướp bóc. Nhân một buổi hội họp đông người, Đỉnh nói với hắn: "Ông là người tốt, sao bỗng lại đi làm cướp?" Rồi kể ra từng điều về bè đảng, mưu gian và đường đi nước bước của hắn. Người ấy kinh sợ, liền tự thú nhận tội. Chuyện chép trong truyện Vi Duệ ở sách Nam sử; Đỉnh là cháu nội của Duệ. Sách cũ không chép.

 Xét: đây cũng là chuyện mở rộng tai mắt để dò xét kẻ cướp; còn khi đem dùng vào việc tra hỏi lấy thực tình, thì nói trúng ngay điều hắn sợ bị lộ nhất, cho nên mới khiến hắn tự thú.

 Lã Nguyên Ưng khám xe tang (kèm thêm một chuyện của Liễu Công Xước)

 Đời Đường, Lã Nguyên Ưng trấn giữ Nhạc Dương. Nhân lúc ra ngoài dạo xem, ông thấy một chiếc xe chở quan tài dừng bên trái đường, có năm người đàn ông mặc đồ tang đi theo. Nguyên Ưng nói: "Đem chôn ở xa thì phải bày vẽ tốn kém, chôn ở gần thì làm giản tiện; đám này chắc chắn là giả." Ông vội sai người hầu lục soát trong quan tài, thấy toàn là binh khí, bèn bắt cả bọn. Gặng hỏi sự tình, chúng khai: "Bọn tôi định qua sông cướp bóc, nên giả làm xe tang để người đưa đò không nghi ngờ. Còn có mấy toán đồng bọn nữa đã hẹn tụ tập sẵn ở bờ bên kia." Ông cho bắt hết, giao cho pháp luật xử. Sách cũ không ghi chuyện này chép từ đâu.

 Xét: cách dò xét kẻ gian của Tô Vô Danh rất giống với cách Nguyên Ưng xét ra kẻ cướp. Sách Liễu thị tự huấn (sách gia huấn của họ Liễu) có chép một chuyện: Liễu Công Xước làm Tiết độ sứ (quan nắm cả binh quyền lẫn việc cai trị một vùng gồm nhiều châu) Tương Dương. Năm ấy mất mùa, các vùng lân cận càng đói kém hơn. Có một người mặc tang phục bậc tư thôi (một trong năm bậc đồ tang, may bằng vải gai thô có viền gấu) vừa khóc vừa dâng đơn nói: "Tôi dời mười hai ngôi mộ của ba đời về Vũ Xương, bị viên quan giữ bến chặn lại, không cho đi." Công Xước đọc đơn, lập tức sai viên quân hậu (viên chức trong quân lo việc tuần tra, canh phòng) bắt người ấy, phá quan tài ra xem, thì bên trong toàn chứa đầy lúa gạo. Bởi lẽ chôn cất vào năm mất mùa thì không thể cùng lúc làm lễ cho mười hai người của ba đời, cho nên biết là giả. Tuy người này không phải kẻ cướp đoạt, nhưng chuyện khá giống với chuyện Nguyên Ưng khám xe tang, nên chép kèm vào đây. Có điều, người bàn luận cho rằng việc cấm chở lúa gạo ra khỏi địa phận không phải là việc hay, không đáng làm gương. Nay chỉ lấy cái sáng suốt của ông, biết lo xa rằng có thể còn những trò gian khác, nên chép làm tấm gương cho việc xét ra kẻ cướp mà thôi.

 Trương Vịnh tra xét nhà sư

 Thượng thư Trương Vịnh làm quan coi phủ Giang Ninh. Có một nhà sư trình giấy tờ xin cấp giấy phép đi lại (?). Vịnh tựa bàn nhìn kỹ hồi lâu, rồi phê đưa sang Ty lý viện (cơ quan xét xử án hình ở châu phủ thời Tống) để tra xét về tội giết người cướp của. Hôm sau, các quan tụ lại nghe xử, không hiểu vì sao. Vịnh bèn gọi người ấy lên hỏi: "Làm sư được mấy năm rồi?" Đáp: "Bảy năm." Lại hỏi: "Sao trên trán còn vết hằn của khăn buộc đầu?" Người ấy liền hoảng sợ nhận tội. Nguyên là có một người dân đi đường cùng nhà sư, đến giữa đường thì giết sư, lấy tờ giới điệp do Từ bộ cấp (giấy chứng nhận đã thụ giới, cho phép làm sư, do bộ Từ – cơ quan quản lý việc tế lễ và tăng đạo – cấp phát), rồi tự cạo đầu, khoác áo làm sư. Chuyện chép trong sách Trung Định công ngữ lục (sách ghi lời nói việc làm của Trương Vịnh, tên thụy là Trung Định) do Lý Điền, chức Ngu bộ (quan ở bộ Ngu, thuộc bộ Công), soạn.

 Xét: người giỏi xét ra kẻ cướp thì ắt phải có cách nhận ra chúng, khiến chúng không lừa được; người giỏi tra hỏi lấy thực tình thì ắt phải có chứng cứ, khiến chúng không chối được. Vịnh quả thật có đủ cả hai tài ấy, há chẳng đáng gọi là sáng suốt sao!

 Kiều mỗ bắt giữ tra hỏi

 Khi ông Kiều, chức Ngu bộ, làm quan coi huyện Tây Sung thuộc Quả Châu, có bọn cướp dữ ban đêm ra cướp bóc, lâu ngày vẫn không bắt được thủ phạm. Có người dân tranh chấp của cải, kiện nhau lên công đường; ông Kiều thấy màu sắc, hình dạng đồ vật ấy có điểm khác lạ, bèn nói: "Đây ắt là bọn cướp hôm trước." Ông cho bắt giữ tra hỏi, quả nhiên chúng nhận tội. Chuyện chép trong bài văn bia mộ do Lã Đại Giám (?), chức Chính tự (quan lo việc hiệu đính sách vở trong cung), soạn. Ông Kiều là người huyện Hoa Âm, nay không còn biết tên.

 Xét: xưa kia hai nho sinh nước Lỗ có khí tiết của bậc đại thần (chỉ hai người học trò nước Lỗ đã khước từ lời mời của Thúc Tôn Thông đi soạn lễ nghi cho nhà Hán), vậy mà sử sách không còn ghi tên họ; nhưng việc làm nổi bật của họ thì không thể nào che lấp được. Nay việc ông Giang vạch ra kẻ gian, việc ông Kiều xét ra kẻ cướp, ắt sẽ được lưu truyền, dù không còn biết tên thì cũng có gì đáng tiếc đâu!

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video