Sát gian (xét ra kẻ gian)
Tử Sản nghe tiếng khóc (kèm bốn chuyện của Trang Tuân, Hàn Hoảng, Trương Vịnh, Quách Thân Tích)
Tử Sản nước Trịnh (tể tướng nước Trịnh thời Xuân Thu) nghe tiếng một người đàn bà khóc, liền sai bắt lại tra hỏi, quả nhiên đó là kẻ đã tự tay giết chồng. Có người hỏi: "Làm sao ông biết?" Tử Sản đáp: "Người ta đối với người thân, lúc người ấy ốm thì lo, lúc sắp chết thì sợ, lúc đã chết thì đau thương. Nay chồng bà ta đã chết mà bà ta không đau thương lại sợ hãi, vì thế ta biết có điều gian." Trước đây chép là lấy từ sách Độc dị chí.
Xét: sách Nghi ngục tập (sách chép các vụ án khó phân xử) còn chép hai chuyện:
Trang Tuân làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Dương Châu, có lần đi tuần trong vùng mình cai quản, chợt nghe tiếng khóc, nghe ra sợ hãi mà không đau thương. Ông dừng xe hỏi, người đàn bà đáp: "Chồng tôi bị lửa thiêu chết." Tuân sai nha lại (viên chức giúp việc ở cửa quan) canh giữ xác, thấy có ruồi đậu xúm trên đầu. Vạch búi tóc ra xem thì thấy một cái đinh sắt. Nhờ đó biết người đàn bà này cùng kẻ khác giết chồng.
Hàn Hoảng ở Nhuận Châu, mở tiệc trên lầu Vạn Tuế, chợt nghe tiếng khóc, nghe ra sợ hãi mà không đau thương. Ông hỏi người hầu: "Tiếng khóc ở đâu?" Họ đáp: "Ở phố nọ." Ông lập tức sai bắt về, thì ra là một người đàn bà mới mất chồng. Qua hai đêm vẫn chưa định được tội. Nha lại sợ, ra canh bên xác, thấy có ruồi xanh đậu trên đầu, bèn gỡ búi tóc ra xem, thấy trong óc có một cái đinh lớn. Quả nhiên người đàn bà tư thông với người hàng xóm, chuốc chồng say rồi đóng đinh giết chết. Hai chuyện này trước đây không ghi xuất xứ.
Sách ghi chép chuyện vặt gần đây cũng chép một chuyện:
Thượng thư (chức quan đứng đầu một bộ của triều đình) Trương Vịnh khi trấn giữ đất Thục, có lần đi qua một ngõ hẻm, nghe người khóc, nghe ra sợ hãi mà không đau thương, liền vội sai người hỏi. Người đàn bà nói: "Chồng tôi đột ngột chết." Ông bèn giao cho nha lại tra xét đến cùng. Nha lại đến xem kỹ, chẳng thấy vết thương nào ở chỗ hiểm.
Vợ của viên nha lại bảo chồng hãy khám trong tóc trên đỉnh đầu, ắt sẽ có dấu vết. Đến khi ra xem, quả có một cái đinh lớn cắm ngập vào óc. Viên nha lại mừng, liền khoe vợ mình giỏi, kể hết với Vịnh. Vịnh sai gọi người vợ ra, ban thưởng hậu, hỏi vì sao bà biết, rồi ra lệnh xét luôn chuyện ấy. Thì ra bà ta trước kia từng giết chồng, cũng dùng mưu này. Mở quan tài xem xác, cái đinh vẫn còn đó. Bèn đem bà ta cùng người đàn bà khóc kia ra chợ xử tội.
Ba chuyện này đầu đuôi đại khái giống nhau, đều dùng lời của Tử Sản để xét ra kẻ gian. Có người ngờ chuyện của Trương Vịnh và Hàn Hoảng là do người đời sau gán ghép mà thành. Nếu vậy thì các vụ người con dâu hiếu thảo mà Mạnh Thường ở Thượng Ngu và Tào Sư ở Lâm Truy từng phân xử cũng đáng ngờ cả sao? Xưa nay tuy khác, lẽ của sự việc không khác, tình cờ giống nhau thì có gì đáng vặn hỏi? Nên biết lời của Tử Sản vẫn còn dùng được.
Cấp sự (chức quan xem xét lại chiếu lệnh và can gián vua) Quách Thân Tích, lúc đầu làm huyện úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) huyện Tấn Lăng, châu Thường. Có người dân kêu khóc, tố cáo em mình bị người ta giết. Thân Tích nhìn sắc mặt hắn thấy sợ hãi mà không đau thương, nói: "Ta bắt được giặc rồi." Bắt lại tra hỏi, quả nhiên là anh giết em. Xem truyện riêng của ông trong sử.
Chuyện này khác mà lẽ không khác, chẳng phải cũng là dùng lời Tử Sản để xét ra kẻ gian sao? Bởi lời nói nếu đúng lẽ thì lúc nào cũng nghiệm. Nó không giống mưu mẹo dối trá, sợ người ta dòm ra, như chó rơm đã bày cúng xong (lễ xong thì vứt bỏ, nếu nhặt về dùng lại thì sinh tai họa — ý nói mưu mẹo chỉ dùng được một lần). Bậc làm vua khi ban hành chính sự ắt tham khảo lời người xưa; người quân tử tận tâm sao có thể xem nhẹ!
Triệu Quảng Hán trị quận Dĩnh Xuyên
Đời Hán, Triệu Quảng Hán làm thái thú (quan đứng đầu một quận) Dĩnh Xuyên. Quan lại ở đây có thói kết bè đảng, Quảng Hán lấy làm lo. Ông khích lệ, giao giấy lệnh cho những kẻ dùng được trong bọn ấy, sai ra tra xét vụ việc. Khi đã định được tội danh và thi hành phép phạt, Quảng Hán cố ý để lộ lời khai của họ ra ngoài, khiến bọn họ oán trách lẫn nhau.
Ông lại bảo nha lại làm ống nhận thư (ống có khe hẹp, bỏ thư vào được mà không lấy ra được, dùng để nhận thư tố cáo kín). Khi nhận được thư, ông xóa tên người viết, giả nói là lời của con em các nhà hào kiệt, dòng họ lớn. Về sau, các dòng họ mạnh, gia tộc lớn nhà nào cũng thành thù của nhau, bè đảng gian ác tan rã, phong tục đổi khác hẳn. Quan lại và dân tố giác lẫn nhau, Quảng Hán nhờ đó có tai mắt khắp nơi. Vì thế trộm cướp không dám nổi lên, nổi lên thì bị bắt ngay. Mọi việc đều yên trị, uy danh lan truyền khắp nơi. Chép từ truyện riêng của ông trong sách Hán thư. Sách Nghi ngục tập không chép.
Xét: quan lại có thói kết bè đảng, che lấp lẫn nhau để làm gian, thì thái thú thế cô, bị đám đông khống chế. Vì vậy Quảng Hán dùng các việc giao giấy lệnh, sai tra xét, nhận thư tố cáo, cho tố giác lẫn nhau để phá bè đảng của chúng, khiến chúng tan rã, rồi sau dùng làm tai mắt để giám sát trộm cướp, khiến kẻ nào cũng sợ mà thu mình, như thế mới trị được. Thuật xét ra kẻ gian có ở chỗ này, nên đặc biệt chép lại.
Doãn Ông Quy giở sổ (kèm ba chuyện của Triệu Quảng Hán, Giang Văn Dao, Hoàng Bá)
Đời Hán, Doãn Ông Quy làm thái thú quận Đông Hải. Quan lại và dân trong quận ai tốt ai xấu, ai gian tà và mang tội gì, ông đều biết hết. Mỗi huyện ông đều có một cuốn sổ ghi chép. Khi tự mình xét việc chính sự, nếu thấy mình đã mang tiếng gắt gao thì nới tay đôi chút; khi quan lại và dân hơi lơi lỏng thì ông liền giở sổ ra.
Ở từng huyện, ông bắt những nha lại xảo quyệt và dân cường hào, xét định tội, nặng thì đến tử hình. Việc bắt người ông nhất định làm vào kỳ họp lớn khảo xét quan lại mùa thu, mùa đông, hoặc lúc đi tuần các huyện, chứ không làm lúc vô sự. Mỗi lần bắt là để răn một người mà trăm người biết sợ, quan lại và dân đều phục, sợ hãi mà sửa mình làm lại. Chép từ truyện riêng trong Hán thư. Sách Nghi ngục tập không chép.
Xét: Triệu Quảng Hán cho quan lại và dân tố giác lẫn nhau nên mới có tai mắt; còn Ông Quy vì sao biết hết ai tốt ai xấu, ai gian tà mang tội gì? Truyện của Quảng Hán chép: "Quảng Hán là người cứng cỏi, trời sinh tinh thông việc quan, có khi tiếp quan lại và dân thâu đêm không ngủ, đặc biệt giỏi phép hỏi vòng (hỏi những chuyện liên quan rồi đối chiếu để suy ra sự thật) để nắm được tình hình.
Trộm cướp trong quận, bọn du côn hung hăng ngoài làng xóm, gốc rễ hang ổ của chúng ở đâu, cho đến những cái gian nhỏ nhặt từng chút một của nha lại như nhận lấy của đút, nhận lời nhờ cậy, ông đều biết cả." Vậy thì những người ông dùng làm tai mắt không chỉ là quan lại và dân tố giác lẫn nhau.
Đời Hậu Ngụy (tức Bắc Ngụy), Giang Văn Dao làm thái thú Hàm Dương. Ông chăm chỉ tiếp đãi người đến một cách lễ độ, suốt ngày ngồi ở công đường, ai đến cũng gặp, tỏ vẻ ân cần, cho người khác lui ra rồi hỏi chuyện kín. Nhờ vậy, nỗi khổ của dân, họ tên bọn cướp lớn, những nha lại và trưởng làng gian xảo, ông không gì không biết. Đó cũng là nhờ sức tinh tường mạnh mẽ và thuật hỏi vòng mà khiến ai nấy đều làm tai mắt cho mình.
Vì thế sử chép: Hoàng Bá khi ở Dĩnh Xuyên, quan lại và dân ai đến gặp, trong lúc trò chuyện ông gợi hỏi dần những việc ngầm giấu khác, để đối chiếu với nhau. Người ta đều sợ và phục, gọi ông là thần minh. Ông Quy biết được hết, có lẽ cũng như thế chăng? Vì lấy tai mắt của mình mà xét kẻ gian thì không rộng và đầy đủ bằng lấy tai mắt của mọi người. Chỉ sợ bị kẻ kia lừa, nên cũng cần đến sự tinh tường mạnh mẽ và thuật hỏi vòng.
Còn chỗ đáng học ở Ông Quy thì không chỉ có thế. Trọng Ni (tức Khổng Tử) nói: "Chính sự khoan dung quá thì dân sinh lờn, dân lờn thì sửa bằng sự nghiêm khắc; nghiêm khắc quá thì dân bị tổn hại, dân bị tổn hại thì thi hành sự khoan dung. Lấy khoan bù cho nghiêm, lấy nghiêm bù cho khoan, chính sự nhờ thế mà hòa." Chính sự của Ông Quy gần với điều đó.
"Mang tiếng gắt gao thì nới tay đôi chút", ấy là lấy khoan bù cho nghiêm; "quan lại và dân hơi lơi lỏng thì giở sổ xét tội", ấy là lấy nghiêm bù cho khoan. Lại "không làm lúc vô sự", có bắt ai thì ắt nhân kỳ họp lớn khảo xét quan lại hoặc lúc đi tuần các huyện, vậy cái nghiêm của ông có thể gọi là thận trọng. Tuy biết hết kẻ gian tà và tội danh của họ mà không xét tội hết thảy, chỉ "răn một người cho trăm người sợ", mà "quan lại và dân đều phục", vậy cái khoan của ông có thể gọi là gọn mà vẫn nghiêm.
Vì thế ông khiến được ai nấy sợ hãi, sửa mình làm lại, đủ biết chính sự đã hòa. Đạo xét kẻ gian không gì hay hơn thế. Còn những kẻ soi mói việc vặt, làm mọi người kinh sợ mà phục, để khoe mình sáng suốt, so với Ông Quy thì có đáng gì? Đem so với các vị quan tốt thời xưa, ông là người cùng hàng với Tử Sản nước Trịnh chăng? Sử khen Tiết Tuyên là "bậc thầy của quan lại một đời", nhưng Tuyên chỉ là bậc thầy của quan lại một đời thôi, còn Ông Quy mới là bậc thầy của quan lại trăm đời.
Hoàng Xương bắt úp
Đời Hậu Hán, Hoàng Xương làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) huyện Uyển. Chính sự của ông chuộng nghiêm khắc mạnh tay, thích phanh phui những điều gian ngầm giấu. Có kẻ lấy trộm cái lọng che xe của ông. Lúc đầu Xương chẳng nói gì, sau mới ngầm sai khách thân tín đến nhà viên tặc tào (viên chức trong nha môn coi việc bắt trộm cướp) dưới quyền mình, ập vào bắt được. Ông bắt cả nhà hắn, giết một lượt. Các dòng họ lớn run sợ, đều gọi ông là thần minh. Chép từ truyện riêng trong Hậu Hán thư. Sách Nghi ngục tập không chép.
Xét: tặc tào là người coi việc trộm cướp, vậy mà lại lấy trộm lọng xe của quan huyện. Việc này giống hệt chuyện Chu Vu làm tướng (quan cai trị) ở đất phong của hầu Thiệu Lăng: viên đình duyện (viên chức giúp việc ở công đường) sợ sự nghiêm minh của ông, muốn làm giảm uy của ông, bèn sáng sớm đem xác người chết chặt tay chân dựng trước cổng quan nha. Đó đều là bọn nha lại gian xảo đùa bỡn với quan.
Nếu có cách thắng được chúng thì cả bè đảng đều sợ mà thu mình; không thắng được chúng thì cả bè đảng đều khinh nhờn. Cho nên lúc đầu Xương chẳng nói gì, giống như binh pháp nói "lúc đầu như gái chưa chồng, khiến địch mở cửa (lơi phòng bị)"; ập vào bắt được, giống như binh pháp nói "về sau như thỏ sổng chạy, địch không kịp chống". Đó là thuật để thắng kẻ gian.
Một cái lọng xe thì đáng giá gì? Kẻ dám thử thách quan huyện ắt không phải người ở xa. Xét tình trạng thì còn mơ hồ; nghiệm dấu vết đồ vật thì thấy rõ ràng. Thế là ập vào bắt, theo lẽ không thể không được. Hoàng Xương phanh phui điều gian ngầm giấu, có thể nói là có thuật. Nhưng bắt cả nhà, giết một lượt thì tàn khốc quá lắm. Đó là cái sai do phép đời trước cho quan trưởng được tự quyền giết người. Nay chỉ lấy thuật xét kẻ gian của ông mà thôi. Còn việc của quan tàn ác thì người lương thiện ghét, có gì đáng nói!
Phùng Cổn ngờ chiếu thư (kèm một chuyện của Lưu Văn Dụ)
Đời Hậu Hán, cha của Phùng Cổn là Phùng Hoán làm thứ sử U Châu, ghét cay ghét đắng kẻ gian ác, nhiều lần trị tội chúng. Kẻ oán ông bèn làm giả chiếu thư có ấn vua, trách tội Hoán, ban cho ông thanh đao hành hình (ý bắt tự sát). Lại hạ lệnh cho đô úy (quan võ coi quân sự một quận) Liêu Đông là Bàng Phấn mau thi hành án, Phấn liền bắt Hoán. Hoán định tự sát. Cổn ngờ lời lẽ chiếu thư có chỗ khác thường, can cha rằng: "Cha ở châu một lòng muốn trừ kẻ ác, thật không có lỗi gì khác, ắt là kẻ hung ác làm giả, toan thỏa thói gian độc. Xin cha đem việc này tự tâu lên, đến lúc ấy cam chịu tội cũng chưa muộn." Hoán nghe lời, dâng thư tự bày tỏ, quả nhiên là do kẻ làm giả gây ra. Bàng Phấn bị bắt về chịu tội. Cổn nhờ đó nổi tiếng. Chép từ truyện riêng trong Hậu Hán thư. Sách Nghi ngục tập không chép.
Xét: Quan sát (chức hàm quan sát sứ) Lưu Văn Dụ, năm thứ ba niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (năm 978, đời Tống Thái Tông), coi việc tuần phòng biên giới vùng Tần Lũng. Gặp lúc Lý Phi Hùng giả làm sứ giả cưỡi ngựa trạm, giả mạo lệnh vua, bắt trói bọn Vi Thao, Chu Thừa Tấn, Điền Nhân Chiêu, Vương Sân, Lương Sùng Tán, Mã Tri Tiết và Văn Dụ, tất cả mấy người, định đem giết ở Tần Châu với tội chần chừ né tránh không chịu tiến quân, rồi nhân đó cướp lấy quân giữ thành, chiếm thành làm phản.
Văn Dụ nói chuyện với hắn, nhận ra hắn giả, bèn cùng Nhân Chiêu và những người kia bắt Phi Hùng, viết tờ trình đầy đủ tâu lên. Án thành, Phi Hùng bị giết, ba họ bị tru diệt. Xem truyện riêng của ông. Việc Văn Dụ xét ra kẻ gian giống với Cổn, đều là thấy lời lẽ có chỗ khác thường mà nhận ra sự giả dối.
Tuân Du can chú (kèm một chuyện của Mạnh Biểu)
Nước Ngụy (thời Tam Quốc), Tuân Du mồ côi cha từ nhỏ. Ông nội là thái thú Quảng Lăng Tuân Đàm mất, một nha lại cũ của ông là Trương Quyền xin ở lại giữ mộ. Du mới mười ba tuổi, ngờ người này, nói với chú là Tuân Cù: "Người này có vẻ mặt khác thường, e là có điều gian!" Cù tỉnh ngộ, bèn tra hỏi, quả nhiên Quyền đã giết người, đang trốn tránh. Chép từ truyện riêng trong Ngụy chí (phần sử nước Ngụy trong sách Tam quốc chí). Sách Nghi ngục tập không chép.
Xét: đời Hậu Ngụy, Mạnh Biểu trấn giữ Qua Dương. Nước Nam Tề sai Bùi Thúc Nghiệp đến vây đánh hơn sáu mươi ngày. Biểu vỗ về tướng sĩ, dốc sức giữ vững thành. Trước đó có một người phương Nam tự xưng họ Biên tên Thúc Trân, dắt vợ con từ Thọ Xuân đến theo Biểu, chưa kịp đưa về triều thì gặp lúc Thúc Nghiệp vây thành. Về sau Biểu xét Thúc Trân thấy lời nói và sắc mặt có nhiều chỗ khác thường, liền tra hỏi, thì ra là con của bà cô Thúc Nghiệp, định làm nội ứng, vợ con hắn dắt theo cũng là giả. Biểu bèn chém hắn, lòng người mới yên. Chép từ truyện riêng trong Bắc sử. Sách Nghi ngục tập không chép.
Người xét kẻ gian, có khi chỉ dựa vào sắc mặt, có khi dựa vào cả lời nói. Sắc mặt khác thường, lời nói có chỗ lạ thì ắt là gian trá, nhưng không được nghi trước. Thấy có chỗ lạ, thấy có điều khác thường, rồi sau mới tra xét, thì không lần nào không nắm được sự thật. Nếu nghi trước thì chẳng khác gì chuyện người mất cái rìu ngờ con nhà hàng xóm lấy trộm (ngờ rồi thì nhìn gì cũng thấy giống kẻ trộm, đến khi tìm thấy rìu thì lại chẳng thấy gì đáng ngờ). Vì thế, kẻ đoán trước người ta dối trá để tỏ mình sáng suốt thì không thể gọi là giỏi xét kẻ gian.
Tiết Trụ thấy điều khác lạ
Đời Tùy, Tiết Trụ làm thứ sử Duyện Châu. Có người Trần Châu tên Hướng Đạo Lực giả làm thái thú quận Cao Bình, sắp đi nhậm chức. Trụ gặp hắn giữa đường, thấy có điều khác lạ, định giữ lại tra hỏi. Tư mã (quan phụ tá của thứ sử) Vương Quân Phức một mực can, Trụ bèn để hắn đến quận. Rồi ông lại hối, liền sai chủ bạ (viên chức coi văn thư sổ sách) đuổi theo Đạo Lực.
Trong hạt có người tên Từ Câu La từng làm thái thú quận Hải Lăng; trước đó Đạo Lực đã giả mạo đến thay ông ta, cho đến khi mãn nhiệm kỳ mà cả bên quan lẫn bên dân đều không ai biết. Câu La nói với Quân Phức: "Hướng Đạo Lực từng được thay tôi làm quận thú, sao lại nghi được." Quân Phức lại dựa vào lời Câu La mà một mực xin thôi, Trụ quát mắng, ông ta mới thôi. Bèn bắt hắn, Đạo Lực sợ mà nhận là giả. Người đương thời khen là thần minh. Chép từ truyện Tiết Biện trong Bắc sử; Trụ là cháu bốn đời của Biện. Sách Nghi ngục tập không chép.
Xét: Từ Câu La, Vương Quân Phức đều không nhận ra Đạo Lực có điều lạ, riêng Trụ xét ra được, như thế có thể gọi là sáng suốt. Nếu không đủ sáng suốt thì sao xét được kẻ gian? Nhưng không được càn rỡ lấy việc đoán trước người ta dối trá làm sáng suốt.
Lý Chí Viễn nhận ra kẻ gian (kèm một chuyện của Bao Chửng)
Đời Đường, Lý Chí Viễn làm thị lang (quan phó, đứng thứ hai trong bộ) Thiên quan (tức bộ Lại, coi việc tuyển chọn và bổ nhiệm quan), coi việc tuyển chọn. Ông ghét bọn lệnh sử (viên chức nhỏ lo giấy tờ) nhận hối lộ, quà tạ, nên truất bỏ, thay đổi nhiều người, bọn nha lại đều nghiêm túc, không dám nhúng tay. Có người tên Vương Trung bị đánh trượt; nha lại cố ý viết sai họ của hắn thành chữ "Sĩ", định chờ xét duyệt xong thì thêm một nét cho thành chữ "Vương". Chí Viễn nói: "Người dự tuyển có ba vạn, không ai họ Sĩ, đây ắt là Vương Trung." Nha lại dập đầu nhận tội. Chép từ truyện Lý Tố Lập trong Đường thư; Chí Viễn là cháu ông. Sách Nghi ngục tập không chép.
Xét: người giỏi xét kẻ gian thì nha lại không lừa được, Chí Viễn là như vậy.
Tuy vậy, kẻ tiểu nhân làm gian cũng khó phòng lắm. Bao Chửng, phó xu (quan phó ở Xu mật viện, cơ quan coi việc quân sự cao nhất), coi phủ Khai Phong, nổi tiếng nghiêm minh. Có người dân phạm pháp, tội phải đánh gậy vào lưng. Một nha lại nhận hối lộ, hẹn với hắn: "Lát nữa gặp quan doãn (quan đứng đầu phủ), ắt ông sẽ giao cho ta lấy tờ nhận tội của ngươi. Ngươi cứ kêu la tự cãi, ta sẽ chia tội với ngươi: ngươi bị đánh gậy thì ta cũng bị đánh gậy."
Sau đó Chửng gọi phạm nhân ra hỏi xong, quả nhiên giao cho nha lại lấy tờ nhận tội. Phạm nhân làm đúng lời nha lại dặn, cãi mãi không thôi. Nha lại quát to: "Cứ chịu đánh gậy vào lưng rồi đi ra, nói lắm làm gì!" Chửng cho là hắn lộng quyền, sai túm hắn ra sân đánh mười bảy gậy, rồi đặc biệt giảm tội cho phạm nhân, chỉ xử tội đánh gậy thường, để bẻ thế của nha lại. Ông không biết rằng mình đã bị nó lừa, kết cục đúng như lời chúng đã hẹn. Xem sách Bút đàm (tức Mộng Khê bút đàm của Thẩm Quát).
Đó là phòng nó lộng quyền mà không phòng bị nó lừa. Đại khái, xét kẻ gian không được có ý định sẵn. Nha lại quả có lộng quyền thì đánh gậy là được; uốn cây cong mà uốn quá tay, rồi giảm tội nặng của phạm nhân, để kẻ kia dòm ra mà lừa được mình, cái sai là ở chỗ có ý định sẵn muốn bẻ thế của nha lại. Vậy người giỏi xét kẻ gian há không nên lấy đây làm gương sao?
Lý Kiệt rình người đàn bà (kèm hai chuyện của Cát Nguyên, Tăng Hiếu Tự)
Đã chép ở môn Trừng ác (mục trừng trị kẻ ác).
Xét: Lang trung (chức quan đứng đầu một ty trong bộ) Cát Nguyên khi làm huyện lệnh Cát Thủy, có người đàn bà góa họ Mao kiện con trai mình bất hiếu. Nguyên đem ân nghĩa mẹ con ra giảng giải, bà ta không nghe. Ông sai người ngầm bắt kẻ đã nói chuyện riêng với bà ta, xét lời đối đáp, thì ra chính là kẻ viết đơn kiện cho bà góa. Tra hỏi, hắn khai hết: "Vì tư tình mà bày mưu vu cáo con bà." Đó là dùng thuật rình người đàn bà của Lý Kiệt. Xem bài văn bia mộ do tể tướng Vương An Thạch soạn.
Chuyện Tăng Hiếu Tự đánh gậy người hàng xóm cũng chép ở môn Trừng ác. Vì bà góa chỉ người hàng xóm làm chứng, đã có mặt ở chốn công đường thì việc có thể xử ngay, cho nên không cần rình mà vẫn biết. Còn về tài xét kẻ gian thì ông không khác gì Nguyên. Chuyện Cát Nguyên xét lời đối đáp còn chép ở môn Hạch gian (mục tra xét kẻ gian).
Bùi Quân tha người chồng (kèm một chuyện người đàn bà ở Hà Gian)
Đời Đường, Bùi Quân trấn giữ Tương Dương. Vợ một người dân trong hạt tư thông với người hàng xóm, giả bệnh, nói với chồng: "Thầy thuốc bảo ăn thịt chó săn thì khỏi." Chồng nói: "Nhà mình không có chó, làm sao bây giờ?" Vợ nói: "Chó nhà hàng xóm phía đông hay sang đây, cứ buộc lại mà làm thịt." Chồng nghe lời, lấy thịt cho vợ ăn. Người hàng xóm bèn kiện lên quan.
Quan bắt người chồng tra hỏi, hắn nhận ngay, lại nói: "Là do vợ tôi muốn." Quân nói: "Đây là người vợ có tình riêng bên ngoài, xô chồng vào vạ đấy thôi." Tra xét lại, quả đúng như vậy. Người vợ và kẻ gian phu đều nhận tội, còn người chồng được tha. Trước đây không ghi xuất xứ.
Xét: Liễu Tông Nguyên kể rằng: người đàn bà dâm đãng ở Hà Gian giả bệnh, bảo chồng ban đêm mời thầy cúng làm lễ trừ tà, rồi lập tức sai người tố cáo chồng đêm cúng tế, nguyền rủa, phạm tội bất đạo (một trong những tội đại ác theo luật xưa). Quan tra xét thấy đúng, đánh roi đến chết người chồng. Chuyện này cùng loại với chuyện làm thịt chó. Bùi Quân xét ra được điều gian, như thế cũng đáng khen.
Thôi Ảm khám xét vợ con
Đã chép ở môn Trừng ác.
Trương Bảo Ung xử biến (kèm một chuyện của Vương Hối Thúc)
Trương Bảo Ung, quan bộ Hình, coi Hán Châu. Có bốn tên lính ban đêm đập cửa phủ, báo rằng hai doanh cấm binh (quân chính quy của triều đình) làm biến. Các viên chức phụ tá đều hoảng sợ. Bảo Ung thong thả bước ra, sai gông bốn tên lính lại tra khảo, thúc chúng làm tờ khai nhận là vu cáo, đem rêu rao cho hai doanh biết. Đến sáng, tra hỏi ra sự thật: thì ra bốn tên ấy cùng bọn trong đội mưu tính, mong được phát áo giáp cho mình, rồi nhân đó làm phản. Bèn đem chúng cùng chín kẻ đồng mưu ra chém ở chợ. Xem bài văn bia thần đạo (bia dựng bên đường dẫn vào mộ, ghi công trạng người chết) do xá nhân (quan lo soạn thảo chiếu lệnh) Tăng Củng soạn.
Xét: Bảo Ung xét ra bọn chúng làm gian là vì: nếu quân đã làm biến thật thì sao chỉ có bốn tên lính đến báo? Nếu quân chưa làm biến thì cần gì ban đêm đập cửa phủ báo? Ông gông lại tra khảo, thúc chúng làm tờ khai nhận là vu cáo, là vì lo lòng quân nhân chuyện ấy mà bất an, muốn rêu rao cho hai doanh biết. Như thế không chỉ giỏi xét kẻ gian mà còn giỏi xử việc nữa.
Thừa tướng Vương Hối Thúc coi Ích Châu. Có tên lính ban đêm báo rằng quân của hắn sắp làm loạn. Hối Thúc xét lại lời trình, lập tức nhận ra là giả, đem chém. Chuyện này khá giống chuyện trên, nên chép kèm vào. Xem bài văn bia thần đạo do Doãn Thù (mang chức hàm Long Đồ các, danh hiệu học sĩ của gác chứa sách vua) soạn.
Nhậm Chuyên chém đầu bêu tên lính (kèm một chuyện của Giả Xương Triều)
Thị lang Nhậm Chuyên khi coi Đàm Châu, Nùng Trí Cao (thủ lĩnh nổi dậy ở vùng biên giới phía nam) đánh chiếm chín quận ở Lĩnh Nam. Ty tuyên phủ (cơ quan triều đình lập ra để vỗ yên và điều quân ở vùng có loạn) gửi công văn nói rằng có một tên lính quân Tuyên Nghị lập công, được bổ làm quân hiệu (sĩ quan cấp thấp) trong quân của hắn. Tên lính đến nơi, Chuyên thấy sắc mặt hắn biến đổi, nói: "Ắt có điều gian." Liền giao cho cơ quan phụ trách. Khám nhà hắn, tìm được giấy viết chữ nhỏ, ghi về quân ngũ, binh khí, thành quách, đường sá của Đàm Châu, thì ra là kẻ Trí Cao dùng làm nội ứng. Chuyên sai chém đầu bêu cho mọi người thấy, rồi ra sức phòng bị. Xem truyện riêng của ông.
Xét: lúc đang chinh chiến, lính có công dù được bổ làm tướng hiệu cũng phải ở lại trước trận, sao lại được gửi về doanh cũ? Chuyên nhận công văn của ty tuyên phủ ắt đã ngờ rồi. Tên lính đến mà sắc mặt biến đổi, việc có gian đã rõ rành rành. Vì thế ông lập tức giao cho cơ quan phụ trách, lại khám nhà hắn. Cũng có thể gọi là giỏi xét kẻ gian.
Thừa tướng Giả Xương Triều coi phủ Đại Danh. Bấy giờ kẻ dùng tà thuật là Vương Tắc mưu chiếm Đại Danh, làm phản cả vùng phía nam và phía bắc sông Hoàng Hà, sai đồng bọn mang thư nói càn, mong đến gần được để làm biến. Xương Triều xét thấy có điều gian, tra hỏi, chúng khai hết. Thế là Tắc hoảng sợ, chỉ giữ được Bối Châu mà làm phản. Ông liền sai tướng đem quân phi tới, mang theo khí cụ đánh thành. Xem bài văn bia thần đạo do thừa tướng Vương An Thạch soạn. Lời nói khác thường thì ắt có điều gian. Bắt về tra hỏi mà biết được sự thật thì kẻ gian còn làm gì được? Chuyện này đại khái giống chuyện của Chuyên.
Du Hiến Khanh bắt nhà sư (các chuyện trong một môn tuy đều xếp theo thứ tự thời đại, nhưng cũng có khi xếp theo loại việc cho tiện xem. Vì thế Nhậm Chuyên đứng trước Du Hiến Khanh. Các chỗ khác cũng theo cách này.)
Thị lang Du Hiến Khanh lúc đầu làm huyện úy huyện An Phong, châu Thọ. Có một nhà sư tích được rất nhiều của bố thí, đồ đệ giết thầy rồi chôn, lại báo lên huyện: "Thầy tôi đi du phương rồi." Hiến Khanh đoán có điều gian, vặn hỏi: "Thầy ngươi thân với ta, sao không báo mà đi?" Sắc mặt tên đồ đệ biến đổi. Ông bèn bắt hắn, tìm được xác đã chôn. Cả huyện kinh ngạc. Xem truyện riêng của ông.
Xét: nhà sư giàu có ắt không thể đi du phương; nếu có đi thì ắt phải sửa soạn hành lý, chào từ biệt, không thể như nhà sư hành cước mang bọc mà nhẹ nhàng ra đi được. Lời đến báo đã đáng ngờ, sắc mặt khi bị vặn hỏi lại lộ ra, việc có gian đã rõ rành rành, vì thế bắt hắn. Hiến Khanh cũng có thể gọi là giỏi xét kẻ gian.
Trương Biện nhận ra kẻ gian
Thừa tướng Trương Biện coi Nhuận Châu. Có người đàn bà, chồng đi mấy ngày không về, chợt nghe trong giếng ở vườn rau có người chết, liền đến xem, gào khóc: "Chồng tôi đây!" Rồi báo lên quan. Biện sai thuộc lại tập hợp hàng xóm, đến bên giếng nhận xem có phải chồng bà ta không. Mọi người đều nói giếng sâu không nhận ra được, xin vớt xác lên mà xem. Biện nói: "Mọi người đều không nhận ra được, sao riêng người đàn bà ấy biết đó là chồng mình?" Bắt giao cho cơ quan phụ trách tra hỏi. Quả nhiên kẻ gian giết chồng bà ta, và bà ta có biết mưu ấy. Xem sách Bút đàm của nội hàn (tức hàn lâm học sĩ, quan soạn văn thư cho vua) Thẩm Quát.
Lý Dịch ngầm dò xét
Gián nghị (quan can gián vua) Lý Dịch coi Hoa Châu. Có người dân huyện Bồ Thành tên Lý Uẩn tố cáo kẻ cướp giết cháu mình. Dịch hỏi: "Ngươi có thù với ai không?" Đáp: "Không." "Ngươi có mất mát gì không?" Đáp: "Không." Dịch nói: "Ta biết rồi. Ngươi cứ về đi." Rồi sai người ngầm dò xét, thì ra Uẩn có tội kín, sợ việc bại lộ nên giết cháu để bịt miệng. Xem truyện riêng của ông.
Tôn Trường Khanh tra hỏi người anh
Thị lang Tôn Trường Khanh coi Hòa Châu. Có người dân tố cáo em mình bị người ta giết. Ông xét thấy lời hắn không hợp tình, bèn hỏi: "Hộ nhà ngươi hạng mấy?" (thời ấy hộ dân được chia hạng theo tài sản). Đáp: "Hạng trên." "Nhà ngươi mấy người?" Đáp: "Chỉ có một người em và vợ con tôi thôi." Trường Khanh nói: "Kẻ giết em chính là anh. Chẳng phải định chiếm luôn của cải của em sao?" Tra xét, quả đúng như vậy. Xem bài văn bia mộ do thừa tướng Vương Khuê soạn.
Xét: kẻ gian che giấu sự thật mà làm điều giả dối, có khi nghe giọng mà biết, có khi nhìn sắc mặt mà biết, có khi vặn lời mà biết, có khi tra việc mà biết. Nhờ bốn cách này mà nắm được sự thật, nên kẻ gian dối không lừa được. Nhưng nếu không tinh thông thuật xét kẻ gian thì làm sao làm được như vậy?
Chu Thọ Long điều tra vụ cháy
Đại giám Chu Thọ Long khi coi huyện Cửu Lũng, châu Bành, nha lại báo có một nhà bảy người chết cháy. Thọ Long nói: "Lẽ nào một nhà bị cháy mà không một người thoát được? Ắt có điều gian." Hơn một tháng sau bắt được kẻ cướp, quả nhiên chúng giết cả nhà rồi phóng hỏa. Năm thứ tư niên hiệu Hy Ninh (năm 1071), Thọ Long mất khi đang giữ chức ở Thiếu phủ giám (cơ quan coi việc chế tác đồ dùng cho triều đình). Xem truyện riêng của ông.
Xét: đây là biết có điều gian mà ra sức tra bắt, nên mới bắt được kẻ cướp. Nếu tin lời nha lại báo, không để tâm, thì bọn kia đã thoát được rồi.
Hướng Vĩ nắm được sự thật
Lang trung Hướng Vĩ coi huyện Dương Cốc, châu Vận. Có một tên cường hào giết người rồi đưa vàng cho vợ người chết, vì thế lâu không bị phát giác. Vĩ ngầm nắm được sự thật, một hôm bắt hết bọn chúng đến dưới công đường, mà không ai hay biết trước. Tra hỏi, chúng nhận tội. Xem bài văn bia mộ do thừa tướng Vương Khuê soạn.
Xét: cường hào giết người rồi đưa vàng cho vợ người chết, và người có chồng bị giết lại nhận vàng của kẻ thù, đều là làm gian, không thể không xét. Nếu để chúng may mắn thoát tội thì chúng càng không kiêng sợ gì; kẻ mạnh làm hại chính sự, kẻ yếu làm tổn hại luân thường đạo lý, không việc gì không làm. Đó là điều người quân tử ghét, nên xét ra mà trị, không tha chút nào.
Chương Tần nghiệm khế ước (chuyện này cũng xếp theo loại việc, nên Chương Tần đứng sau Hướng Vĩ.)
Thị ngự (thị ngự sử, quan giám sát và đàn hặc quan lại) Chương Tần khi coi huyện Cửu Lũng, châu Bành, có người thuộc dòng họ lớn ở Mi Châu tên Tôn Diên Thế làm khế ước giả để chiếm ruộng của người trong họ, lâu ngày không phân xử được. Chuyển vận sứ (quan coi thuế má, vận chuyển lương và giám sát quan lại một lộ) giao cho Tần xét xử. Tần nói: "Mực trên khế nổi lên trên dấu son, ắt là đã lấy trộm ấn đóng trước rồi mới viết sau."
Diên Thế đã nhận tội, án chưa kịp trình lên thì người nhà hắn lại kiện lên chuyển vận sứ. Chuyển vận sứ lại sai Hoàng Mộng Tùng, quan coi huyện Hoa Dương, châu Ích, xét lại, cũng không khác gì. Mộng Tùng nhờ việc này được triệu về làm giám sát ngự sử, còn Tần lại bị tội không hoàn tất hồ sơ án ngay, bị giáng làm quan giám thu thuế rượu ở Khánh Châu. Năm đầu niên hiệu Cảnh Hựu (năm 1034), Tần đi sứ nước Khiết Đan, ốm chết dọc đường. Xem truyện riêng của ông.
Ông Giang mở tờ giấy
Lang trung họ Giang coi huyện Nhân Thọ, châu Lăng. Có người họ Hồng từng làm lý tư (viên chức nhỏ trong làng lo việc thuế và sai dịch), tham ruộng của người hàng xóm, lừa rằng: "Ta nộp thuế thay ngươi, cho ngươi khỏi phải đi phu dịch." Người hàng xóm mừng, xóa thuế của mình chuyển sang cho hắn, ghi tên hắn vào sổ của quan. Hơn hai mươi năm sau, hắn làm khế ước giả, lấy nước chè nhuộm giấy cho giống giấy lâu năm, rồi đi kiện.
Ông Giang cầm tờ giấy mở ra, nói: "Nếu là giấy lâu năm thì bên trong phải trắng; nay trong ngoài một màu, là giả." Tra hỏi, quả nhiên hắn nhận tội. Xem bài văn bia mộ do chủ bạ Lý Thái Bá soạn. Ông Giang là người huyện Khai Hóa, châu Cù, không rõ tên.
Xét: cái gian làm khế ước giả đời nào cũng nhiều, mánh lới trăm đường, không xét xuể. Chép hai chuyện này cũng đủ làm gương.
Tiết Hướng giám thu thuế
Xu mật (quan ở Xu mật viện) Tiết Hướng, lúc đầu làm hộ tào tham quân (viên chức coi hộ tịch, thuế ruộng) phủ Kinh Triệu, kiêm giám thu thuế buôn bán. Có người lái buôn đi qua trạm thuế, đưa ra hai hòm bạc, trên đề: "Xu mật sứ gửi tặng đô giám (quan võ coi quân một vùng) Kính Nguyên." Hướng nói: "Đây ắt là giả. Lẽ nào đại thần gửi đồ cho người mà lại nhờ lái buôn mang đi?" Bắt đưa lên phủ xét xử, quả nhiên hắn nhận là gian trá. Xem bài văn bia mộ do thừa tướng Lã Đại Phòng soạn.
Xét: sách Chiết ngục quy giám (gương soi việc xử án) này lấy tám thiên Thích oan (gỡ oan), Biện vu (phân rõ vu cáo), Cúc tình (tra ra sự thật), Nghị tội (bàn định tội), Hựu quá (tha lỗi), Trừng ác (trừng trị kẻ ác), Nghiêm minh (nghiêm và sáng), Căng cẩn (thương xót và thận trọng) làm phần chính; còn mười hai thiên về gian (kẻ gian), thắc (điều ác ngầm giấu), đạo (trộm), tặc (giặc giết người) chỉ là nói riêng cho phần trừng trị kẻ ác mà thôi.
Người xưa trị bốn loại này lấy nghiêm minh làm chủ, lấy thương xót và thận trọng làm phụ. Kinh Dịch nói: "Người quân tử dùng hình phạt một cách sáng suốt và thận trọng, không để án tồn đọng." Vì thế xếp các chuyện về bốn loại này trước hai thiên kia (tức Nghiêm minh và Căng cẩn); người đọc nếu tận tâm thì mong cũng có ích phần nào.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video