Thiên 9 — Tra xét cho ra kẻ gian

 Chiết ngục quy giám (Tấm gương soi việc xử án) – Bản dịch và chú thích, quyển sáu

 Hạch gian (xét cho ra kẻ gian)

 Chu Vu nói chuyện với xác chết

 Đời Hậu Hán, Chu Vu được thăng làm tướng của Thiệu Lăng hầu (người thay vua cai quản đất phong của một vị hầu, quyền như huyện lệnh). Viên đình duyện (viên lại đứng đầu giúp việc ở công đường huyện) sợ Chu Vu nghiêm khắc, sáng suốt, muốn làm giảm uy của ông. Hắn bèn sáng sớm lấy một xác người chết, chặt tay chân rồi dựng ở cổng công đường. Chu Vu nghe tin, liền đến bên xác chết, làm ra vẻ như đang nói chuyện với người chết. Ông ngầm quan sát thì thấy ở miệng và mắt xác có râu lúa, bèn kín đáo hỏi người giữ cổng thành: "Những ai đã chở rơm vào thành?" Người giữ cổng đáp: "Chỉ có viên đình duyện thôi." Ông lại hỏi người lính hầu cận: "Bên ngoài có ai lấy làm ngờ chuyện ta nói chuyện với người chết không?" Người ấy đáp: "Viên đình duyện ngờ ngài." Ông bèn bắt viên đình duyện tra hỏi, hắn khai nhận hết: "Tôi không giết người, chỉ lấy xác người chết bên đường." Từ đó về sau không ai dám lừa dối ông nữa. Bản cũ chép là lấy từ phần truyện riêng của Chu Vu trong sách Hậu Hán thư. Chuyện nói với xác chết còn được chép ở mục Trích gian (vạch mặt kẻ gian).

 Lời bàn: Chu Vu nhìn thấy râu lúa ở miệng và mắt xác chết, đó là dựa vào dấu vết; làm ra vẻ như nói chuyện với người chết, đó là dùng mưu mẹo. Lấy dấu vết để suy xét sự việc, dùng mưu mẹo để lôi ra chỗ thật trong lòng kẻ gian, rồi lại kín đáo hỏi han để đối chiếu với nhau, thế là bắt được kẻ gian. Vì vậy người đời sau không ai dám lừa ông.

 Quốc Uyên so chữ viết (kèm hai việc của Vương An Lễ và Cát Nguyên)

 Quốc Uyên nước Ngụy khi làm thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Ngụy, có kẻ gửi thư nặc danh nói xấu Thái Tổ (tức Tào Tháo). Thái Tổ rất ghét, nhất định muốn biết tên kẻ viết thư. Quốc Uyên xin giữ lại bản thư gốc, không công bố ra ngoài. Trong thư dẫn nhiều câu trong bài "Nhị kinh phú" (bài phú tả hai kinh đô của Trương Hành đời Hán). Ông bèn dặn viên công tào (viên lại phụ trách việc tuyển chọn, nhân sự trong quận): "Quận này đã lớn, nay lại là nơi kinh đô đóng, thế mà ít người học hành. Hãy chọn những thanh niên sáng dạ, hiểu biết, ta muốn cho họ đi theo thầy học." Công tào chọn ba người. Lúc sắp cho đi, ông gọi vào gặp và dặn: "Những gì các ngươi học chưa đến bài Nhị kinh phú. Đó là sách nói rộng về muôn vật, người đời coi nhẹ nên ít có thầy dạy; hãy tìm người đọc được bài ấy mà theo học." Mười ngày sau, họ tìm được người đọc được, liền đến theo học. Viên lại nhân đó nhờ người ấy viết một lá thư, đem so với bức thư nặc danh thì giống như do cùng một tay viết. Bắt về tra hỏi, hắn nhận tội. Bản cũ chép là lấy từ phần truyện riêng trong Ngụy chí (một phần của sách Tam quốc chí).

 Lời bàn: Khi hữu thừa (chức phó quan đứng đầu Thượng thư tỉnh) Vương An Lễ làm tri phủ (quan đứng đầu phủ) Khai Phong, có kẻ gửi thư nặc danh tố một nhà giàu có mưu phản, cả kinh thành hoảng sợ, nhưng Vương An Lễ không tin. Mấy ngày sau, có chiếu chỉ của vua sai điều tra đến tận gốc. Khám xét nhà giàu kia thì mọi việc đều không có dấu vết gì. Ông bèn hỏi: "Ông đã từng có thù với ai?" Người ấy đáp: "Mấy tháng trước, có anh họ Mã làm nghề viết đơn kiện thuê, hỏi vay tiền mà tôi không cho, hắn oán trách nhiều lắm." Thế là ông kín đáo lấy cớ việc khác bắt anh họ Mã đến để lấy lời khai, rồi đem chữ viết ấy so với thư nặc danh, chữ không khác chút nào. Tra hỏi thì hắn nhận tội. Đây là dùng cách xét kẻ gian của Quốc Uyên. Chuyện thấy trong sách chép chuyện vặt gần đây.

 Khi lang trung (một chức quan ở các bộ) Cát Nguyên làm huyện lệnh Cát Thủy, ông bắt những người đã nói chuyện riêng với người đàn bà góa, rồi đối chiếu lời khai của họ. Việc này đã chép ở mục Sát gian (dò xét kẻ gian). Đó cũng là dùng cách xét kẻ gian của Quốc Uyên.

 Vi Cao kiểm tra sổ sách (kèm một việc của Trần Chấp Phương)

 Đời Đường, Vi Cao trấn giữ vùng Kiếm Nam. Có một nhà trọ, hễ có thương nhân lớn đến ở, mang của cải tính hàng vạn, thì chủ trọ nhân lúc khách ốm mà đầu độc cho chết, rồi giấu đi bảy tám phần mười số của, nhờ thế mà giàu lên. Vi Cao biết chuyện ấy nhưng chưa kịp vạch ra. Sau đó, chủ trọ lại báo lên phủ rằng người khách phương bắc là Tô Diên bị bệnh chết. Tô Diên người Thái Nguyên, đi buôn ở đất Thục. Vi Cao sai kiểm tra sổ ghi hàng hóa của khách thì sổ đã bị đánh tráo. Tra xét lại những việc đã qua thì lời khai có nhiều chỗ không khớp nhau. Ông bèn bắt chủ trọ và những người cùng làm trong quán phải lập tức nhận đã gian lận, giấu giếm, tổng cộng mấy nghìn quan tiền (mỗi quan là một xâu một nghìn đồng); các tư lại chia nhau nhận của đút có hơn hai mươi người, tất cả đều bị đưa ra xử theo pháp luật. Từ đó khách buôn ở Kiếm Nam khỏi bị chết oan. Bản cũ không ghi xuất xứ.

 Lời bàn: Khi đại khanh (chức quan đứng đầu một tự, tức một cơ quan ở triều đình) Trần Chấp Phương làm tri châu (quan đứng đầu một châu) Quân Châu, bọn lái đò vùng sông Hán nhiều lần dìm chết khách buôn để lấy của, rồi lần nào cũng đổ cho là nước hiểm. Trần Chấp Phương bắt về xét hỏi, đều đem ra trị tội theo pháp luật. Ông lại chọn mấy nhà ở gần ghềnh, miễn sưu dịch cho họ, để họ cắm mốc báo chỗ nước hiểm cho người qua sông; nhờ vậy người ta khỏi bị chết oan. Cách xét kẻ gian này khá giống với Vi Cao. Chuyện thấy trong bài văn bia mộ do thừa tướng Vương An Thạch soạn.

 Trương Lộ vào hang

 Đã chép ở mục Trừng ác (trừng trị kẻ ác).

 Ngục sử rửa vết mực

 Đại lý tự (cơ quan xét xử hình án cao nhất ở triều đình) nước Giang Nam từng xét một vụ án giết người mà chưa tìm ra sự thật. Viên ngục sử (viên lại coi việc giam giữ, tra án) ngày đêm lo sợ, bèn đốt hương khẩn cầu, mong thần giúp. Rồi ông mơ thấy mình đi qua một con sông cạn, rồi trèo lên một ngọn núi cao. Tỉnh dậy suy nghĩ, ông nói: "Sông mà không có nước, ấy là chữ 'Khả' (chữ 'hà' là sông bỏ bộ nước đi còn lại chữ 'khả'); núi mà cao, ấy là chữ 'Tung' (chữ 'sơn' là núi đặt trên chữ 'cao' thành chữ 'tung')." Có người nói chùa Sùng Hiếu có nhà sư tên là Khả Tung. Ông bèn trình quan trên ra giấy bắt sư về. Khi sư đến, tra hỏi thì cũng không thấy có dấu hiệu gian dối. Chợt thấy trên giày sư có vết mực bẩn, ông hỏi tại sao, sư đáp: "Mực bắn vào." Ông bắt sư cởi giày ra xem thì thấy mực là do bôi lên. Hỏi vặn tiếp thì sư biến sắc. Rửa sạch mực đi thì chính là vết máu. Dựa vào đó mà tra hỏi, sư mới chịu nhận tội. Chuyện thấy trong sách "Bí các nhàn đàm" của hiệu lý (chức quan hiệu đính sách ở thư viện triều đình) Ngô Thục.

 Lời bàn: Chuyện Khả Tung giống chuyện Phùng Xương. Nhưng lúc chưa thấy dấu hiệu gian dối, nếu không có đôi giày dính máu, thì lấy gì để xét ra kẻ gian? Ấy là nhờ được thần linh ngầm giúp, giống như chuyện Tiêu Nghiễm cầu thần mà sấm đánh chết trâu, không phải sức tính toán khôn ngoan mà làm được. Hòa Ngưng từng nói: "Giữ lòng trong sạch, thành kính, ăn chay kiêng cữ, để cầu trời cao phù hộ; dốc lòng đọc sách cổ, để mong tìm được điều hay từ thời xa xưa." Có đủ cả hai điều ấy mà đem dùng vào việc xử án, thì hẳn không có gì khó.

 Vương Lợi tìm người lính

 Khi đồn điền (chức viên ngoại lang ở bộ Đồn điền) Vương Lợi làm thông phán (quan phó cùng tri châu coi việc và giám sát châu) Thương Châu, ông sai ba người lính lên kinh. Hai người cùng nhau giết một người, lấy hành lý của người ấy, rồi lại báo về rằng người lính kia bỏ trốn. Vương Lợi ngờ có gian dối, bèn kín đáo sai một viên lại từ châu lên kinh, dò tìm theo dấu vết, tìm ra sự thật. Hai người kia liền nhận tội. Chuyện thấy trong bài văn bia mộ do Long đồ (chức học sĩ ở Long đồ các) Doãn Thù soạn.

 Lời bàn: Vương Lợi sở dĩ ngờ có gian dối, ắt là vì nét mặt và lời lẽ của hai người lính có chỗ khác thường. Người quân tử vốn không nên đoán trước rằng người khác dối trá, nhưng cũng không được để bị lừa; có điều đáng ngờ thì xét cho rõ, lẽ phải là như thế.

 Trương Thức hỏi vặn đến cùng (kèm một việc của Lý Cảnh Lược)

 Khi lang trung Trương Thức làm tri châu Thọ Châu, có người dân thắt cổ giết vợ rồi khai là vợ tự tử. Viên lại nhận của đút mà xác nhận là đúng. Trương Thức hỏi vặn đến cùng, hắn lập tức nhận tội. Người ta khen ông sáng suốt. Chuyện thấy trong bài văn bia mộ do thừa tướng Vương An Thạch soạn.

 Lời bàn: Đời Đường, Lý Cảnh Lược lúc đầu được Lý Hoài Quang mời làm tuần quan (viên quan phụ tá đi tuần xét công việc) ở phủ tiết độ (phủ của quan trấn giữ một vùng biên) Sóc Phương. Viên tướng ở Ngũ Nguyên là Trương Quang giết vợ, rồi dùng tiền của mua chuộc người xử án, nên trước sau vẫn không xử xong. Lý Cảnh Lược xét rõ sự thật, xử tội chết. Sau đó, có một bóng ma đàn bà đến tạ ơn ở sân công đường, trông giống vợ Trương Quang. Chuyện lấy từ phần truyện riêng của ông trong Đường thư. Tập sách cũ không chép.

 Việc Trương Thức xét kẻ gian cũng khá giống việc này. Vả lại, bị người khác thắt cổ với tự thắt cổ thì vết thương khác nhau, khám nghiệm là biết. Viên lại đã nhận của đút, coi sai thành đúng, thì trong biên bản khám nghiệm ắt có chỗ đáng ngờ. Nếu biết lắng nghe, xem xét, dựa vào lẽ phải mà hỏi vặn đến cùng, thì dù chúng xảo trá đến đâu cũng chạy đi đằng nào được! Người ta khen ông sáng suốt cũng không quá lời. Phàm những việc được chép kèm theo, có khi lấy việc sau để làm chứng cho việc trước, có khi lấy việc xưa để làm rõ việc nay, tùy từng việc mà thay đổi cách viết, không có lệ nhất định.

 Cát Nguyên tự mình tra hỏi

 Khi lang trung Cát Nguyên làm đề điểm hình ngục (quan giám sát việc hình án của cả một lộ) Hồ Bắc, ở huyện Sùng Dương, Ngạc Châu, có một kẻ thuộc dòng họ lớn cùng vợ người khác mưu giết chồng người đàn bà ấy, nhưng châu nhận của đút mà tha cho. Cát Nguyên sai xét lại, người xét lại cũng nhận của đút, án vẫn như cũ, nhưng Cát Nguyên trước sau vẫn cho là xử không đúng. Em trai người bị giết đi kiện lên chuyển vận sứ (quan coi việc thuế khóa, vận chuyển và giám sát quan lại cả một lộ), đến cả những người khác có dính vào việc này cũng đều cho là oan. Ông bèn tự mình đến tra hỏi, không giao cho nơi khác lập án nữa, cuối cùng tìm ra được chuyện gian dối và nhận của đút, xử đúng theo pháp luật. Chuyện thấy trong bài văn bia mộ do thừa tướng Vương An Thạch soạn.

 Lời bàn: Đây là nhờ ông cài người làm tai mắt khắp nơi, dò xét việc của dân, nên biết trước có kẻ làm gian, có kẻ nhận của đút. Vì thế xét lại mà không ra sự thật thì ông vẫn cho là xử không đúng; tự mình đến tra hỏi mới tìm ra. Tội trạng đã rõ thì những người bàn tán cũng tự phục. Chức trách của giám ty (quan giám sát các châu trong một lộ) phải như thế.

 Lý Đoài vạch chuyện treo cổ (kèm một việc của Lý Ứng Ngôn)

 Khi thượng thư (quan đứng đầu một bộ) Lý Đoài làm tri châu Đặng Châu, có một nhà giàu đánh người đầy tớ đến chết, rồi buộc dây vào cổ, ném xuống giếng, khai là đầy tớ tự treo cổ. Lý Đoài nói: "Nhảy xuống giếng thì đã không cần treo cổ, đã treo cổ thì sao còn nhảy xuống giếng. Đây ắt là viên lại nhận của đút, dạy nhà giàu chối tội thôi." Sau đó xét hỏi, quả đúng như vậy. Lý Đoài mất năm Hy Ninh thứ năm, khi đang làm thượng thư bộ Công.

 Lời bàn: Khi gián nghị (chức gián nghị đại phu, quan chuyên can ngăn vua) Lý Ứng Ngôn làm phán quan (quan phụ tá xét việc) phủ Khai Phong, có nhà giàu họ Trần ở kinh thành giết người làm thuê, rồi vu là người ấy tự thắt cổ chết. Việc bị phát giác, hắn liền bỏ trốn, không bắt được. Lý Ứng Ngôn chỉ rõ hắn ngang ngược, kết giao với kẻ quyền thế, xin truy bắt gắt gao. Đến khi ông ra làm tri châu Hà Dương thì việc ấy bị bỏ lơi. Lý Ứng Ngôn mất năm Khánh Lịch thứ ba, khi đang làm hữu gián nghị đại phu. Hai việc này đều thấy trong phần truyện riêng của mỗi người.

 Đây đều là những người giỏi xét kẻ gian; chỉ tiếc là tên họ Trần may mắn thoát được.

 Chu Thọ Xương dò lòng người (kèm một việc của Hầu Vịnh)

 Khi trung tán (phẩm hàm trung tán đại phu của quan văn) Chu Thọ Xương làm tri châu Lãng Châu, có kẻ thuộc dòng họ lớn là Ung Tử Lương nhiều lần giết người, nhờ có của và có thế lực nên không phải chết. Lúc ấy hắn lại giết người, rồi đút tiền cho một người dân trong làng, bảo ra nhận tội với quan. Án đã lập xong, Chu Thọ Xương nhận ra có gian dối, bèn gọi người tù cùng những người xung quanh ra hỏi, người tù vẫn khai như cũ. Chu Thọ Xương bảo hắn: "Ngươi chịu chết thay người khác, đừng để sau này phải hối hận. Ta nghe nói Tử Lương cho ngươi mười vạn tiền, cưới con gái ngươi làm con dâu, lại hứa gả con gái hắn cho nhà ngươi, có đúng không?" Người tù biến sắc. Ông lại bảo: "Ngươi sắp chết rồi, hắn sẽ viết giấy ép con gái ngươi làm đầy tớ gái, coi mười vạn tiền kia là tiền công, rồi đem con gái hắn gả cho người khác, lúc ấy ngươi làm sao?" Người tù tỉnh ngộ, khóc mà khai thật. Ông lập tức bắt Tử Lương đem ra trị tội theo pháp luật. Cả châu đều cho ông là sáng suốt như thần. Chuyện thấy trong bài văn bia mộ do nội hàn (học sĩ viện Hàn lâm) Tăng Triệu soạn.

 Lời bàn: Khi đại lý bình sự (viên quan xét án ở Đại lý tự) Hầu Vịnh làm lục sự tham quân (viên quan coi giấy tờ, xét án ở châu) Quắc Châu, có tên cường hào trong vùng là Triệu Bảo giết người, rồi vu cho người làm thuê của hắn, bắt chịu chết thay, lại đút tiền cho viên lại để làm thành án. Hầu Vịnh xét rõ tình trạng, lập tức sửa lại cho đúng. Chuyện thấy trong bài văn bia mộ do Long đồ Doãn Thù soạn.

 Việc này khá giống việc Tử Lương. Một kẻ đút tiền cho viên lại coi án để người làm thuê chết thay, một kẻ đút tiền cho người dân trong làng để người ấy tự đem thân chết thay, sự gian dối như nhau cả. Hầu Vịnh vạch được chuyện viên lại nhận của đút mà sửa đúng tội, Chu Thọ Xương dò được lòng người dân nhận của đút mà tìm ra sự thật, đều là những người giỏi xét kẻ gian.

 Phạm Thuần Nhân xét vụ đầu độc

 Khi thừa tướng Phạm Thuần Nhân làm tri phủ Hà Trung, viên lục sự tham quân Tống Đam Niên đãi khách xong thì báo là bị ốm, ngay đêm ấy chết đột ngột. Đó là vì người thiếp của ông tư thông với một viên lại nhỏ. Phạm Thuần Nhân biết ông chết không bình thường, bèn giao cho quan có trách nhiệm điều tra xét xử. Vừa lúc con trai Tống Đam Niên đưa linh cữu về quê, ông gửi công văn đuổi theo khám nghiệm xác, thấy chín lỗ trên người (hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, lỗ tiểu, hậu môn) đều chảy máu, tròng mắt khô, lưỡi nát, khắp người đen như sơn. Quan xét án tra hỏi người tù, họ khai là bỏ thuốc độc vào miếng thịt ba ba. Phạm Thuần Nhân hỏi: "Món thịt ba ba được dọn ở tuần rượu thứ mấy? Làm gì có chuyện trúng độc mà còn ngồi được đến hết tiệc? Ắt không phải là thật." Ông sai xét lại, mới biết là nhân lúc khách về hết, ông Tống say rượu trở vào, chúng bỏ thuốc độc vào chén rượu mà giết. Ấy là vì bọn có tội biết rằng Tống Đam Niên không thích ăn ba ba, khách ngồi cùng tiệc ai cũng biết, mà sau món ấy còn nhiều tuần rượu nữa, nên muốn để ngày sau lật lại lời khai mà thoát chết. Chuyện thấy trong sách "Phạm Trung Tuyên công ngôn hành lục" (sách chép lời nói và việc làm của Phạm Thuần Nhân).

 Lời bàn: Phàm người giỏi xét kẻ gian, ắt phải giỏi tra hỏi cho ra sự thật. Nếu không ra sự thật thì về sau thế nào cũng bị lật lại lời khai, và kẻ gian được như ý. Lúc suy xét, tra hỏi, điều cần tránh là sơ sài, bỏ sót. Vì thế sử nhà Hán khen Nghiêm Diên Niên xử án "hồ sơ chặt chẽ, kỹ lưỡng, không thể lật lại được". Tuy ông là quan tàn ác, chẳng đáng nói, nhưng riêng điểm này cũng có chỗ đáng lấy.

 Lý Hành Giản từ chối vàng

 Cấp sự (chức cấp sự trung, quan xem xét giấy tờ ở triều đình) Lý Hành Giản, lúc đầu làm quân sự thôi quan (viên quan xét án ở châu) Bành Châu. Có người nhà giàu là Trần Tử Mỹ bị mẹ kế giả làm di chúc của cha mà đuổi ra khỏi nhà; anh nhiều lần đi kiện mà không được xử đúng. Chuyển vận sứ ra công văn sai Lý Hành Giản xét lại cho đúng việc ấy. Đến khi Lý Hành Giản mãn nhiệm trở về, Tử Mỹ đem năm trăm lạng vàng đến tiễn, ông giận, không nhận. Tử Mỹ cảm động khóc mà đi.

 Lang Giản xét văn tự

 Thị lang (quan phó của một bộ) Lang Giản từng làm tri châu Đậu Châu. Có một viên lại ở huyện chết, con còn nhỏ, người con rể ở rể làm giả văn tự để chiếm ruộng. Sau người con lớn lên, nhiều lần đi kiện mà không được xử đúng, bèn kiện lên triều đình; triều đình giao cho Lang Giản xét xử. Lang Giản đưa hồ sơ cũ ra hỏi: "Đây có phải chữ của bố vợ ngươi không?" Hắn đáp: "Phải." Ông lại lấy văn tự giả ra cho xem, chữ không giống, hắn mới chịu nhận tội.

 Lời bàn: Việc xét lại chuyện bà mẹ kế giả làm di chúc của cha nói trên, ắt cũng có cách để xét cho ra, tiếc là lời sử chép quá vắn tắt, nên cách ấy không còn truyền lại.

 Lưu Hàng hỏi hàng xóm

 Khi thừa tướng Lưu Hàng làm tri châu Hành Châu, có nhà thuộc dòng họ lớn là họ Doãn muốn mua ruộng của người hàng xóm mà không được. Người hàng xóm già, con còn nhỏ, họ Doãn bèn làm giả văn tự mua ruộng; đến khi người hàng xóm chết thì đuổi người con đi, hai mươi năm kiện không được xử đúng. Lưu Hàng đến nhậm chức, người con lại ra kiện. Họ Doãn đưa những tờ biên nhận nộp thuế của hộ mình thu giữ nhiều năm ra làm chứng. Lưu Hàng vặn: "Ruộng của ngươi đến nghìn khoảnh, chẳng lẽ chỉ có ngần này biên nhận nộp thuế thôi sao! Lúc mới làm văn tự, ngươi có hỏi những người hàng xóm khác không? Những người ấy hẳn phần nhiều vẫn còn sống, có thể gọi đến làm chứng." Họ Doãn không trả lời được, bèn nhận tội.

 Lời bàn: Bán ruộng thì phải hỏi hàng xóm trước, làm văn tự thì phải có hàng xóm cùng chứng, đó là phép xưa. Nếu khi ấy phép này không còn, thì lấy gì để xét ra kẻ gian? Mấy năm gần đây, các quan có trách nhiệm chỉ cầu cái tiện lợi nhỏ trước mắt mà bỏ phép này, phải chăng là chưa suy nghĩ kỹ?

 Doãn Thù xét sổ hộ tịch

 Long đồ Doãn Thù từng làm quan ở huyện Y Dương, phủ Hà Nam. Có một người đàn bà mồ côi từ nhỏ, mạo nhận là con nhà họ Hạ để nhận tài sản; hàng xóm làm chứng rằng không phải, nên tài sản bị nhà nước tịch thu. Sau người hàng xóm chết, người đàn bà lại đi kiện, đòi lại tài sản bị tịch thu, lâu ngày không xử xong. Doãn Thù hỏi: "Ngươi bao nhiêu tuổi?" Đáp: "Ba mươi hai." Ông bèn tra sổ hộ tịch những năm Hàm Bình, thấy năm thứ hai ông Hạ chết, vợ là bà Lưu đứng tên chủ hộ. Ông vặn: "Ngươi đến năm thứ năm mới sinh, sao lại mang họ Hạ được?" Người đàn bà bèn nhận tội. Bốn việc trên đều thấy trong phần truyện riêng của mỗi người.

 Trình Hạo đối chiếu tuổi tác

 Khi sát viện (quan giám sát ngự sử) Trình Hạo làm quan ở huyện Tấn Thành, Trạch Châu, có người con nhà giàu họ Trương, cha vừa mất chưa bao lâu thì một buổi sáng thức dậy thấy một ông già đứng ở cửa, nói: "Ta là cha ngươi, đến ở với ngươi." Rồi kể rõ đầu đuôi. Con họ Trương vừa sợ vừa ngờ, không biết thế nào, bèn cùng đến huyện xin phân xử. Ông già nói: "Tôi làm nghề thuốc, đi xa chữa bệnh, vợ ở nhà sinh con, nghèo không nuôi nổi nên cho nhà họ Trương. Ngày ấy tháng ấy năm ấy, người kia bế đi, người nọ trông thấy." Trình Hạo nói: "Năm tháng đã lâu, sao ông nói rành rọt thế?" Ông già đáp: "Tôi về nhà mới biết chuyện, có ghi vào cuối cuốn sổ chép bài thuốc." Rồi lấy cuốn sổ trong người ra trình. Trong sổ ghi: "Ngày ấy tháng ấy năm ấy, người kia bế đứa bé cho ông Trương Ba." Trình Hạo hỏi con họ Trương: "Anh bao nhiêu tuổi?" Đáp: "Ba mươi sáu." "Cha anh lúc mất bao nhiêu tuổi?" Đáp: "Bảy mươi sáu." Ông bèn nói với ông già: "Lúc đứa trẻ này sinh ra, cha nó mới bốn mươi tuổi, người ta đã gọi là 'ông Ba' rồi sao?" (Ý nói chữ "ông" chỉ dùng gọi người đã già.) Ông già hoảng sợ, nhận tội. Chuyện nghe các bậc tiền bối kể lại.

 Lời bàn: Phàm làm điều xảo trá thì thế nào cũng có chỗ hở. Suy xét đã đến nơi đến chốn thì gian dối tự lộ ra. Như tra sổ hộ tịch để thấy chỗ sai của người đàn bà mồ côi mạo nhận, đối chiếu tuổi tác để thấy chỗ dối trong sổ ghi của ông già, đều là cách này. Chỉ người tận tâm mới làm được.

 Ngô Nguyên Hanh đi khắp ruộng (kèm một việc của Phạm Phúng)

 Huyện lệnh Phùng Dực ở Đồng Châu là Ngô Nguyên Hanh làm việc chính sự không qua loa. Huyện ông giáp huyện Hoa Âm, lấy hai sông Tất và Thư làm ranh giới; giữa sông có bãi nổi, ruộng tốt, dân hai bên tranh nhau hơn năm mươi năm, quan lại không xử được. Ngô Nguyên Hanh gửi công văn mời huyện lệnh Hoa Âm đến gặp ở chỗ giáp ranh, tra xét hết sổ sách của hai làng, đi khắp ruộng, cầm thước đo đạc, đều tìm ra sự thật. Từ đó dân không dám tranh nữa, người đương thời khen ông. Chuyện thấy trong bài văn bia mộ do thừa tướng Tư Mã Quang soạn.

 Lời bàn: Cấp sự Phạm Phúng từng làm quan ở huyện Bình Âm, Vận Châu. Gặp lúc sông vỡ đê ở đoạn kè Vương Lăng, nước rút đi thì đất màu mỡ nhưng bờ ruộng không còn phân biệt được, dân nhiều lần tranh chấp mà không xử được. Phạm Phúng tự tay viết giấy, chia rõ ranh giới từng phần, dân đều cầm về làm văn tự chính thức. Từ đó không còn ai tranh chấp nữa. Chuyện thấy trong phần truyện riêng của ông.

 Việc của Ngô Nguyên Hanh khá giống việc này. Xét ra được sự thật thì kẻ gian không còn chỗ dung thân, đó là cách làm bớt kiện tụng.

 Nhậm Thuật thu đất

 Huyện úy (quan coi việc an ninh, bắt trộm cướp trong huyện) Lâm Chân ở Diên Châu là Nhậm Thuật có nhiều mưu mẹo. Quan giám ty giao cho ông xử các vụ kiện tranh đất. Đất ở đó núi non hiểm trở, không leo lên được, vì thế quan nhiều lần bị người kiện lừa. Nhậm Thuật gọi những người kiện đến bảo: "Ta không nỡ thu hết của các ngươi, sẽ tha cho một nửa. Ruộng các ngươi có, cứ hai mẫu thì chỉ khai một mẫu thôi, nhưng cẩn thận chớ có lừa dối, lừa dối thì sẽ đo lại và thu hết vào nhà nước." Dân tin lời, khai đúng một nửa số ruộng mình có. Sau đó ông chỉ một chỗ cho đo lại, rồi bới ra chỗ chênh lệch để buộc tội, trách: "Ta đã dặn các ngươi chớ lừa dối, sao lại phụ lòng ta? Nay thu hết ruộng của các ngươi." Phàm ai khai một mẫu thì ông thu thành hai mẫu, không giấu được một tấc đất nào (?). Chuyện thấy trong sách "Bút đàm" (Mộng Khê bút đàm) của nội hàn Thẩm Quát.

 Lời bàn: Đây là loại mưu lừa trong binh pháp, tình cờ dùng mà trúng, nên người ta cho là lạ. Nhưng mưu đã lộ thì sao dùng lại được; nếu dân xảo quyệt, thì quan trở lại bị lừa. Muốn xét kẻ gian, dùng mưu mẹo không bằng dùng cách ngay thẳng, như cách đi khắp ruộng mà đo đạc kia vậy.

 Vương Hãn xem bản đồ (kèm một việc của Lã Huệ Khanh)

 Đại khanh Vương Hãn, lúc đầu làm quan ở huyện Nghi Hưng, Thường Châu. Huyện ở sát hồ Mão, năm nào dân cũng khai bị lụt, nhiều người nhờ đó mà may được miễn thuế. Vương Hãn nhân lúc nông nhàn, gọi các bậc cha già trong huyện đến, bảo mỗi người kê ra ruộng nào cao ruộng nào thấp, rồi vẽ thành bản đồ. Năm sau, nhận được đơn khai bị lụt, ông tự mình đến xem xét đối chiếu. Đến làng nào, ông liền nói: "Hộ này được miễn thuế, hộ kia không được miễn." Mọi người đứng quanh xem, không ai nói được lời nào. Bấy giờ Phạm Trọng Yêm làm tri châu Nhuận Châu, bèn tâu lên vua cách xét ruộng của Vương Hãn, triều đình ban xuống cho các lộ làm theo. Chuyện thấy trong bài văn bia mộ do thừa tướng Vương Khuê soạn.

 Lời bàn: Tham chính (chức tham tri chính sự, tức phó tể tướng) Lã Huệ Khanh, trong sách "Trị huyện pháp" (phép trị huyện), mục "Tai thương" (thiên tai, mất mùa), viết: "Muốn cho người thật sự bị thiên tai không phải nộp oan phần thuế, còn người không bị thiên tai không dám khai bừa để mong may mắn được miễn, thì lúc bình thường nên thường xuyên xem bản đồ huyện, nắm rõ địa thế cao thấp của các làng, lại dùng bản đồ nhỏ chia ruộng đất làm chín hạng; khi đi xuống làng thì xét lại kỹ, chỗ nào chưa đúng thì sửa ngay. Gặp năm lụt hay hạn, trước khi gặt hái thì đi xem xét trước, nắm được con số đại khái về các hộ bị thiên tai và ruộng đất nhiều ít. Còn những ruộng năm nào cũng bị nước đọng chiếm, thì đều đo trước số khoảnh, số mẫu. Đến lúc dân nộp đơn khai, đem số khoảnh, số mẫu trong đơn ra đối chiếu, thì tránh được cái tệ khai lẫn khai thêm." Cách xét ruộng của Vương Hãn có lẽ cũng giống thế này chăng? Đó đều là dùng cách ngay thẳng để xét kẻ gian.

 Lý Nam Công buộc trách nhiệm bọn cường hào

 Thượng thư Lý Nam Công, lúc đầu làm quan ở huyện Trường Sa. Các làng đều có những hộ mang tên giả: tên hộ vẫn còn trong sổ thuế mà người thì không có, năm nào hộ trưởng (người đứng đầu lo việc thu thuế trong làng) cũng phải nộp thay. Lý Nam Công gọi hết bọn nhà giàu có thế lực đến, bảo: "Số ruộng này chẳng qua là do các ngươi cầm cố hoặc mua lại mà thôi. Cho các ngươi hạn một tháng, phải tìm ra cho ta; không thì các ngươi chia nhau mà nộp." Đến hạn, tìm ra được hết những người ấy, bắt họ chịu nộp thuế. Chuyện nghe được trong giới sĩ phu (người có học, làm quan).

 Lời bàn: Cái tệ thuế của những hộ mang tên giả không chỉ do bọn nhà giàu có thế lực gây ra, mà còn do các viên hương ty (viên lại giữ sổ sách thuế khóa ở làng) cùng chúng làm gian. Nay chỉ buộc trách nhiệm bọn nhà giàu mà để các viên hương ty thoát, e rằng về lẽ vẫn còn chỗ chưa trọn chăng? Người giỏi xét kẻ gian nên xét cả hai. Nhưng lại còn có một lẽ nữa: nếu chỉ bắt các viên hương ty chịu trách nhiệm, thì bọn nhà giàu càng được như ý, thế nào cũng đút lót hậu hĩnh để hương ty bù vào chỗ thuế còn thiếu; ngoài số thuế ra, phần tài sản dùng để tính thuế và sưu dịch bị khai bớt đi cũng vốn đã nhiều. Trong ngoài cấu kết với nhau để lừa nhà nước, thì làm sao biết được sự thật? Vậy thì buộc trách nhiệm bọn nhà giàu nên làm gấp, buộc trách nhiệm các viên hương ty nên làm thong thả; ý của Lý Nam Công hẳn là ở chỗ này.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video