Phần Bồ-tát địa (các giai đoạn tu hành của Bồ-tát), phẩm Giới thứ mười một
Thế nào gọi là giới của Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, tức người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ hết thảy chúng sinh)? Giới (những điều răn, phép tắc đạo đức mà người tu thọ nhận và giữ gìn) có chín loại: một là tự tánh giới (giới xét về bản chất của nó); hai là nhất thiết giới (tất cả các giới); ba là nan giới (giới khó giữ); bốn là nhất thiết tự giới (mọi giới tự mình giữ); năm là thiện nhân giới (giới của người lành); sáu là nhất thiết hành giới (giới bao gồm mọi hạnh); bảy là trừ giới (giới trừ khổ não cho người); tám là tự lợi lợi tha giới (giới làm lợi cho mình và cho người); chín là tịch tĩnh giới (giới vắng lặng, thanh tịnh).
Tự tánh giới là: Bồ-tát Ma-ha-tát có đủ tự tánh giới thì có bốn công đức. Một là đem tâm trong sạch mà thọ giới từ người khác. Hai là nếu tâm không trong sạch, làm hỏng giới đã thọ, thì phải hết lòng hổ thẹn mà sám hối (bày tỏ lỗi lầm, ăn năn và hứa không tái phạm); sám hối xong thì chuyên tâm, không dám phạm nữa. Bồ-tát Ma-ha-tát thọ giới từ người khác thì sinh lòng hổ thẹn; vì lòng hổ thẹn nên giữ gìn không phạm. Nếu tâm không trong sạch mà làm hỏng giới đã thọ, thì vì lòng hổ thẹn nên không dám che giấu, dù chỉ một đêm. Bồ-tát phạm giới mà nếu đã để qua một đêm, khi muốn sám hối thì không được sám hối như chỉ phạm một lần, mà phải sám hối như đã phạm vô số lần theo từng ý niệm. Vì sao? Nếu phạm nhiều lần mà sám hối như một lần thì không gọi là sám hối, người nhận lời sám hối cũng mắc tội.
Khi Bồ-tát thọ trì giới từ người khác có bốn việc: một là hổ thẹn; hai là hết lòng giữ vững — Bồ-tát Ma-ha-tát hết lòng giữ giới, trọn không sinh ý muốn hủy phạm; ba là thọ xong thì một lòng giữ gìn; bốn là đem tâm trong sạch mà thọ trì. Bồ-tát có đủ giới với bốn công đức thì làm được bốn việc. Bốn việc gì? Một là không phạm; hai là giả sử có phạm thì liền ăn năn; ba là trong lòng sinh hổ thẹn; bốn là không sinh day dứt bứt rứt. Đó gọi là tánh giới. Tánh giới của Bồ-tát gọi là giới chân thật, gọi là giới lợi mình lợi người, gọi là giới làm lợi ích chúng sinh, gọi là giới làm lợi ích về nghĩa lý cho chúng sinh, gọi là giới làm tăng trưởng cõi người cõi trời, gọi là giới có vô lượng công đức. Bồ-tát thành tựu giới như thế, sinh lòng thương xót thì có thể giáo hóa vô lượng chúng sinh.
Bồ-tát nếu vì khách trần phiền não (những phiền não như bụi khách từ ngoài bám vào, không phải bản chất của tâm) mà chưa sám hối, thì nên thường vì người khác mà khen ngợi việc giữ giới, quở trách việc phá giới, nói rõ tội lỗi mà người hủy phạm giới cấm phải chịu. Nếu làm được như vậy thì tuy gọi là hủy phạm nhưng tội lỗi nhẹ nhỏ, và rốt cuộc cũng đạt được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (sự giác ngộ chân chính, hoàn toàn và cao tột của Phật). Đó gọi là tự tánh giới.
Nhất thiết giới là: những giới mà người tại gia và người xuất gia thọ trì thì gọi là nhất thiết giới. Giới của người tại gia và xuất gia có ba loại: một là giới; hai là giới thọ nhận pháp lành; ba là giới thực hành vì lợi ích chúng sinh. Thế nào gọi là giới? Đó là bảy loại giới: của tỳ-kheo (vị tăng nam đã thọ giới đầy đủ), tỳ-kheo-ni (vị tăng nữ đã thọ giới đầy đủ), thức-xoa-ma-na (nữ tu đang học giới hai năm trước khi thọ giới tỳ-kheo-ni), sa-di (nam mới xuất gia, thọ mười giới), sa-di-ni (nữ mới xuất gia, thọ mười giới), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia thọ năm giới), ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia thọ năm giới). Bồ-tát Ma-ha-tát nếu muốn thọ trì giới Bồ-tát thì trước hết phải giữ trong sạch bảy loại giới ấy. Bảy loại giới này chính là con đường tâm trong sạch hướng đến giới Bồ-tát. Như người đời muốn mời một vị vua lớn đến, trước hết phải dọn dẹp sạch sẽ nhà cửa mình đang ở. Bảy loại giới ấy đều là giới người tại gia và người xuất gia thọ; giới Bồ-tát cũng vậy, đều là giới người xuất gia và người tại gia thọ. Đó gọi là giới.
Thế nào gọi là giới thọ nhận pháp lành? Giới pháp lành là: Bồ-tát Ma-ha-tát ngoài bảy loại giới ra, còn vì bồ-đề (sự giác ngộ) mà tu mười điều lành của thân, miệng, ý. Đó gọi là giới thọ nhận pháp lành. Về thân, miệng, ý là: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đã đứng vững nơi địa vị giữ giới, thì đọc tụng, viết chép, phân tích giảng giải kinh, suy ngẫm và tu tập xa-ma-tha (chỉ: dừng các vọng niệm, giữ tâm yên lặng chuyên vào một chỗ) và tỳ-bà-xá-na (quán: dùng trí tuệ quán xét thấu suốt sự vật); cung kính, cúng dường, tôn trọng, khen ngợi thầy dạy, hòa thượng (vị thầy truyền giới, thầy chính của mình) và các bậc lâu năm có đức; thường xuyên cung cấp, chăm nom, chạy việc giúp đỡ. Nếu các vị ấy bệnh hay già, hoặc đi đường mệt nhọc thì mang giúp y bát (áo cà-sa và bình bát xin ăn). Nếu thấy người thuyết pháp và người tụng kinh, xướng kệ thì khen: "Lành thay!" Thấy người giữ giới thì hết sức che chở và khen ngợi giới, nguyện cho các chúng sinh đều giữ giới trong sạch. Thấy người phá giới thì rất thương xót, dùng lời tốt lành mà quở trách, dạy họ sám hối. Mọi việc lành do thân, miệng, ý làm ra đều phát thệ nguyện hồi hướng (đem công đức ấy hướng về) A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề.
Tùy lúc thân, miệng, ý còn sức lực thì siêng năng cúng dường ngôi báu Phật, Pháp, Tăng. Vì muốn tăng trưởng pháp lành mà siêng tu tinh tấn (nỗ lực không lười biếng); vì muốn được tất cả pháp lành mà tu hạnh không buông lung. Thường phải hết lòng nhớ giới, giữ giới, điều phục các căn (các giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Ăn uống biết đủ, không ham ngủ nghỉ. Đầu đêm và cuối đêm đọc tụng kinh điển. Nhớ nghĩ Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng), gần gũi bạn lành, ưa nghe lời họ nói, tự xét lỗi mình; biết lỗi rồi thì sám hối, hết sức hổ thẹn, hết lòng ghi nhớ không hủy phạm nữa. Hướng về Phật, Pháp, Tăng, về những người cùng thầy, cùng pháp, cùng giới, cùng học mà bày tỏ lỗi lầm và sám hối. Đó gọi là giới thọ nhận pháp lành.
Giới thực hành vì lợi ích chúng sinh có mười một loại. Nếu có chúng sinh muốn tu điều lành thì liền đến khuyên bảo, cùng làm bạn đồng hành, cùng làm việc lành. Có người chăm sóc người bệnh thì cũng đến khuyên bảo, cùng làm bạn đồng hành. Nếu có chúng sinh muốn hiểu nghĩa lý của pháp thế gian và pháp xuất thế gian (pháp vượt ra ngoài thế gian, đưa đến giải thoát) thì liền dùng phương tiện (cách khéo léo, phù hợp) mà giảng giải cho họ. Chỗ nào đã chịu ơn thì nghĩ đến việc đền đáp. Đền đáp là: giữ vững giới cấm, đọc tụng, viết chép mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển của Phật giáo), suy ngẫm nghĩa lý chân chính, phân tích giảng giải. Có thể cứu chúng sinh khỏi các nỗi sợ hãi, như sợ sư tử, cọp sói, nước, lửa, vua quan, giặc cướp; che chở chúng sinh, khiến họ thoát khỏi những nỗi sợ như vậy. Nếu có chúng sinh mất người thân, mất của cải, phải xa lìa người mình thương yêu, trong lòng buồn rầu, thì có thể thuyết pháp cho họ, giúp họ thoát khổ não. Nếu có chúng sinh nghèo khốn khổ sở thì có thể cho họ những vật họ cần.
Vì giữ gìn Chánh pháp mà nhận nuôi đệ tử, không vì danh lợi. Vì giữ gìn Chánh pháp mà qua lại với bốn chúng (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di), cùng họ giảng bàn, không vì lợi lộc cúng dường. Vì giữ gìn Chánh pháp mà gần gũi vua, đại thần, trưởng giả, không vì lợi lộc. Không vì đàn việt (thí chủ cúng dường) mà chiều theo tình người, làm những việc thân, miệng, ý trái pháp. Không được đến nhà người khác không đúng lúc. Người tại gia hay xuất gia đều có những lúc không thích hợp. Lúc không thích hợp là: lúc người ta đang tham, lúc đang giận, lúc đang mê muội; lúc gió lớn, lúc mưa lớn; lúc cưới gả, lúc tiệc vui, lúc lên đường đi xa. Ngoài những lúc không thích hợp kể trên thì gọi là đúng lúc. Tùy theo công đức pháp lành mình đã có được, đều đem dạy lại cho tất cả chúng sinh, lòng không tham lam đố kỵ.
Thấy người hủy phạm giới thì hết sức thương xót, đem tâm trong sạch, dùng lời lành dạy bảo, như cha mẹ dạy con: "Những điều con đã phạm, nên bày tỏ ra và sám hối đúng pháp." Nếu người ấy không nghe, thì không nên như trước mà nhận sự cung cấp và sức lao dịch của họ; lại nên tùy việc mà nêu tội, xử phạt. Nếu họ vẫn cố tình không nghe thì nên đuổi ra khỏi chùa, để Phật pháp được tăng trưởng. Nếu không thể dạy bảo, quở trách, xử phạt, đuổi đi, mà vẫn cố ở chung, thì gọi là phá giới, gọi là chẳng phải sa-môn (người xuất gia tu hành), chẳng phải bà-la-môn (ở đây chỉ người sống đời thanh tịnh), là kẻ hôi thối trong Phật pháp, gọi là chiên-đà-la (hạng người thấp hèn chuyên làm nghề giết hại trong xã hội Ấn Độ xưa), gọi là đồ tể. Bọn chiên-đà-la và đồ tể tuy làm nghiệp ác nhưng không phá hoại được Chánh pháp của Như Lai (một danh hiệu của Phật), chưa chắc đã nhất định đọa vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Còn làm thầy mà không dạy bảo, quở trách đệ tử thì phá hoại Phật pháp, nhất định sẽ đọa vào địa ngục.
Vì danh tiếng mà tụ tập, nuôi giữ đồ chúng, đó gọi là tà kiến (cái thấy sai lệch), gọi là đệ tử của ma. Không nuôi đệ tử thì không phá hoại Chánh pháp của Như Lai; nuôi đệ tử xấu thì phá hoại Phật pháp; vì phá hoại Phật pháp nên gọi là đệ tử của ma. Vì lợi lộc cúng dường mà tụ tập, nuôi giữ đồ chúng, đó gọi là tà kiến. Nếu có thần thông, cùng với tha tâm trí (trí biết được tâm người khác) và túc mạng trí (trí biết được các đời trước), thì sau đó mới có thể đem giới Bồ-tát giáo hóa người khác; người như vậy mới có thể nuôi đệ tử xấu. Vì sao? Vì biết phương tiện. Vì biết phương tiện nên phá được pháp ác, mở bày pháp lành. Nếu có tỳ-kheo không có đủ ba loại trí ấy mà nói: "Tôi có đủ ba loại trí ấy, đủ sức nhận nuôi đệ tử xấu", thì nên biết người ấy phạm tội nặng. Nếu tránh được những việc ấy thì gọi là giới lợi ích người khác.
Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu được giới, giới pháp lành và giới lợi ích người khác như vậy thì gọi là giới tốt thâu tóm tất cả giới, gọi là giới đến bờ bên kia (bờ giải thoát), gọi là giới giải thoát, gọi là giới vô thượng (cao nhất, không gì trên), gọi là giới không nhân quả (?), gọi là giới thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, tự tại chân thật, trong sạch), gọi là giới rốt ráo không bờ bến, gọi là giới của mọi phương tiện lành. Bồ-tát nếu hết lòng nhớ nghĩ giới Bồ-tát thì hơn tất cả hàng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (người tự quán xét nhân duyên mà ngộ đạo, cũng chỉ cầu giải thoát riêng). Nếu có đủ giới Bồ-tát thì cũng hơn được Bồ-tát ở địa thứ sáu.
Nếu có Bồ-tát bỏ ngôi Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp), xuất gia học đạo, thọ giới giải thoát, buông bỏ năm dục (năm thứ ham muốn do mắt, tai, mũi, lưỡi, thân đắm theo sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái) như vứt nước mũi nước bọt, không nhớ, không cầu, không tiếc nuối; cho đến niềm vui năm dục trên cõi trời cũng vậy. Không vì muốn hưởng vui cõi người cõi trời mà thọ trì giới cấm. Xem niềm vui năm dục như lửa, như rắn độc, như ba đường ác. Được người cúng dường thì xem như đồ ăn đã mửa ra, lòng không tham đắm. Người đời nếu vì muốn hưởng vui cõi người cõi trời, vì lợi lộc, danh tiếng mà thọ giới cấm, nên biết người ấy không gọi là đắc giới. Người thành tựu giới, dù ở giữa tăng chúng hay ở nơi vắng vẻ, đều gọi là tịch tĩnh.
Không thể hộ trì Chánh pháp vì không giáo hóa được chúng sinh; không thể hộ trì Chánh pháp vì tiếc thân mạng; không thể hộ trì Chánh pháp vì tham lợi lộc; không thể hộ trì Chánh pháp vì oán thù hiềm khích; không thể hộ trì Chánh pháp vì sợ hãi; không thể hộ trì Chánh pháp vì kiêu mạn; không thể hộ trì Chánh pháp vì không thọ nhận pháp; không thể hộ trì Chánh pháp vì lòng thương hại (sai chỗ); không thể hộ trì Chánh pháp vì sợ xấu hổ — đó gọi là phá giới, gọi là không tịch tĩnh.
Nếu có người đối với giới mà tự cho là đã đủ, nên biết người ấy không gọi là giữ giới. Phải biết nhờ giới mà đạt được vô lượng tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên chú yên lặng vào một chỗ) của các Bồ-tát; nếu không có giới thì không tăng trưởng được vô lượng tam-muội. Vì tam-muội mà giữ gìn giới cấm. Bồ-tát thọ trì giới Bồ-tát thà mất thân mạng chứ trọn không nghe theo lời trái pháp, không ở chung với người ác; không nghĩ, không khởi các giác quán xấu (những ý nghĩ suy tính xấu ác). Nếu có khởi thì lòng hổ thẹn, tự quở trách và sám hối. Nếu ngồi giữa đám đông mà nghe lời ác, việc ác, pháp ác, tiếng ác, nghĩa ác, thì nên đứng dậy bỏ đi. Nếu có sức ngăn chặn mà bỏ mặc, không dạy bảo quở trách rồi bỏ đi, gọi là phạm. Nếu không có sức ngăn chặn mà ở lại nghe, cũng gọi là phạm. Nếu giữ được tâm không nghe thì gọi là giữ giới; khởi tâm nghe thì gọi là phá giới. Nếu ưa nghe thì gọi là phá giới; không ưa nghe thì gọi là giữ giới. Sinh lòng ăn năn thì gọi là giữ giới; lòng không ăn năn thì gọi là phá giới.
Bồ-tát thọ trì giới Bồ-tát trọn không tự nghĩ: "Giới ta thọ chỉ là thọ được nơi hòa thượng và thầy." Mà tự nghĩ: "Ta thọ giới từ chư Phật và Bồ-tát khắp mười phương. Nếu ta thọ giới từ thầy và hòa thượng thì không gọi là giới Bồ-tát; nếu thọ được từ chư Phật, Bồ-tát mười phương thì mới gọi là giới Bồ-tát." Bồ-tát Ma-ha-tát nếu phân biệt mười tám bộ phái tăng (các bộ phái Phật giáo chia tách sau khi Phật nhập diệt) thì không gọi là đắc giới Bồ-tát. Nếu có thể nhìn bình đẳng, thấy tất cả đều là đệ tử của chư Phật, Bồ-tát mười phương, thì gọi là đắc giới Bồ-tát. Nếu quán tất cả đều là đệ tử của chư Phật, Bồ-tát mười phương, đều an trú nơi đại địa (địa vị lớn của Bồ-tát) (?), và nhờ nhân duyên an trú nơi đại địa nên đều sẽ đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, thì nghĩ rằng: "Cõi chúng sinh không thể nghĩ bàn, pháp giới (toàn bộ các yếu tố cấu thành) của chúng sinh không thể nghĩ bàn, bản tánh của chúng sinh không thể nghĩ bàn, giới của chúng sinh không thể nghĩ bàn. Ta chưa đạt được nhất thiết trí (trí tuệ biết tất cả của Phật), sao lại phân biệt đây là mười tám bộ? Nếu ta phân biệt thì không đạt được giới bao trùm tất cả, giới không chướng ngại, giới vô thượng." Nhờ quán được như vậy nên đắc giới Bồ-tát, giống như giới cấm mà các Bồ-tát quá khứ đã đắc. Bồ-tát nếu quán được như vậy thì được phúc đức vô lượng vô biên, biết được tâm của chư Phật, Bồ-tát mười phương, cũng biết rằng người có đủ giới Bồ-tát sẽ đạt đạo vô thượng.
Bồ-tát Ma-ha-tát quán xét rằng chư Phật và chư Bồ-tát trong quá khứ, khi chưa thành tựu đạo vô thượng, cũng đầy đủ phiền não mà học giới Bồ-tát; học đầy đủ rồi thì đạt đạo vô thượng. "Thân ta nay cũng là chúng sinh, cũng có năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: thân xác, cảm thọ, tưởng tượng, tâm hành, nhận thức), cũng đầy đủ phiền não, cũng thọ giới Bồ-tát, tu tập bồ-đề, thì cũng sẽ đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Ta cũng điều phục được điều ác của thân, miệng, ý, thì chắc chắn cũng sẽ đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề." Bồ-tát thọ trì giới Bồ-tát hết lòng chuyên niệm, tự xét lỗi mình, không bới móc chỗ kém của người. Thấy người làm ác thì lòng không giận ghét. Thấy người phá giới thì lòng thương xót, không có giận dữ bực bội. Bồ-tát thọ trì giới Bồ-tát, nếu bị kẻ ác đánh, ném, dùng nắm tay, dao gậy, lời dữ chửi mắng, thì đối với người ấy cũng không khởi ác tâm, không dùng lời thô ác đáp trả.
Bồ-tát học giới Bồ-tát có năm điều không buông lung: một là xét tội đã phạm mà sám hối đúng pháp; hai là xét tội sắp phạm mà sám hối đúng pháp; ba là xét tội đang phạm mà sám hối đúng pháp; bốn là hết lòng giữ vững, không khởi ý phạm; năm là phạm rồi thì hết lòng sám hối. Đó là năm điều không buông lung. Bồ-tát thọ trì giới Bồ-tát thì mọi công đức mình có nên che giấu, mọi tội đã phạm nên bày tỏ ra. Ít ham muốn, biết đủ, chịu đựng được các khổ, thường ưa vắng lặng, lòng không day dứt. Không tự cao, không nông nổi, tu hạnh tịch diệt (dứt hết phiền não, vắng lặng) và hạnh tinh tế, phá bỏ tà mạng (sinh sống bằng cách trái pháp, như bói toán, nịnh bợ để được cúng dường). Bồ-tát thành tựu được những pháp như vậy thì gọi là Bồ-tát an trú nơi giới Bồ-tát.
Bồ-tát thọ học giới Bồ-tát không nhớ niềm vui năm dục trong quá khứ, không cầu niềm vui năm dục trong tương lai, đối với năm dục hiện tại thì lòng không đắm. Thường ưa vắng lặng, phá các giác quán xấu, thành tựu đầy đủ hạnh không buông lung, khiến tất cả chúng sinh không dám khinh nhờn. Thành tựu nhẫn nhục, đầy đủ tâm trong sạch. Người học giới trong sạch không tiếc thân mạng, không keo kiệt của cải; biết rõ nhân duyên phiền não dẫn đến phá giới, khéo điều phục phiền não phá giới, điều phục tâm sân, có thể điều phục tâm não hại của chúng sinh. Hiểu rõ thế nào là điên đảo (thấy sai ngược với sự thật), biết nhân quả lành; vì biết nhân quả lành nên siêng năng cầu nó, phá bỏ sự điên đảo không tin nhân quả lành. Quán tất cả pháp là tướng vô thường, vô ngã, không vui, không sạch (?), phá bỏ các điên đảo của chúng sinh: vô thường mà cho là thường, không vui mà cho là vui, không có ngã (cái tôi thật) mà cho là có ngã, không sạch mà cho là sạch. Tu học giới lành, tu tập nhân bố thí, nhân trì giới, nhân nhẫn nhục, nhân tinh tấn, nhân thiền định, nhân trí tuệ.
Bồ-tát vì thọ trì giới lợi ích người khác nên giáo hóa chúng sinh, khiến họ làm việc lành, làm bạn đồng hành với người cùng tu điều lành. Thường dạy chúng sinh cúng dường Tam bảo. Nếu thấy người chia lìa thì dùng phương tiện khéo léo khiến họ hòa hợp lại. Thấy người bệnh khổ thì tự thân cung cấp chăm sóc. Thấy người mù thì cung cấp áo mặc, đồ ăn uống họ cần, chỉ dẫn đường đi và khéo thuyết pháp cho họ. Thấy người điếc thì vẽ xuống đất để chỉ ý. Thấy người què thì cho xe cộ; nếu không có xe thì tự mình cõng. Thấy người tham, vì tham mà chịu khổ, thì có thể thuyết pháp khiến họ trừ được nỗi khổ do tham; với sân giận, si mê, nghi ngờ cũng như vậy. Người đi đường mệt mỏi thì mang giúp đồ, cho nước uống, giường nệm và những gì họ cần, xoa bóp cho thân thể họ. Lại có chúng sinh ưa làm việc tội lỗi, Bồ-tát thấy rồi nên khéo thuyết pháp: lời hay, nghĩa hay, lời hợp, câu hợp, lời và nghĩa theo đúng thứ lớp, làm tăng trưởng pháp lành, nói nghĩa trọn vẹn đầy đủ. Vì muốn trang nghiêm con đường bồ-đề nên dùng phương tiện khéo léo dạy họ phá bỏ nghiệp ác. Với người keo kiệt tham lam thì nói pháp phá keo kiệt, làm tăng trưởng pháp lành và của cải. Nếu có chúng sinh không tin Phật pháp thì khéo thuyết pháp khiến họ sinh lòng tin. Vì muốn phá phiền não và nghiệp ác của chúng sinh, để họ đạt được Bát chánh đạo (tám con đường chân chính dẫn đến giải thoát: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) mà thuyết pháp cho họ.
Lại nữa, Bồ-tát học giới Bồ-tát phát nguyện lớn: vì muốn phá các tà kiến xấu ác của chúng sinh; biết ơn và đền ơn; nói lời nhẫn nhịn, lời mềm mỏng, chủ động hỏi han trước; cúng dường thầy dạy và các bậc lâu năm có đức; có thể dẹp trừ buồn rầu sợ hãi, như nạn sư tử, cọp sói, nước, lửa, vua quan, kẻ thù, giặc cướp. Nếu có chúng sinh mất cha mẹ, anh em, quyến thuộc, vợ con, tôi tớ, mất của cải, phải lìa người thân yêu, thì có thể dùng phương tiện, thuyết pháp phù hợp để trừ khổ não cho họ. Thường cho chúng sinh những vật cần dùng, như áo mặc, đồ ăn uống, nhà ở, giường nằm, thuốc men chữa bệnh, hương hoa, chuỗi ngọc, đèn đuốc…
Nếu Bồ-tát thọ trì giới Bồ-tát mà nuôi đệ tử nhưng không khéo dạy dỗ, thuyết pháp, chỉ dẫn để họ điều phục tham, sân, si…; không cung cấp được áo mặc, đồ ăn uống, nhà ở, thuốc men; không tìm được những thí chủ tốt và hào phóng cho họ; nếu vì thí chủ khéo nói những điều cốt yếu của pháp, mà của cải nhận được lại không chia đều — nên biết người ấy nuôi đệ tử vì danh tiếng, không gọi là vì pháp. Nếu có thể tùy lúc thuyết pháp dạy bảo, vì tánh, vì lực, vì Bồ-tát tạng (kho kinh điển dành cho Bồ-tát, tức kinh Đại thừa) (?), vì muốn đầy đủ giới cấm của Bồ-tát, tu Bát chánh đạo, đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, thì đó gọi là Bồ-tát thật sự nuôi đệ tử, không vì danh tiếng.
Bồ-tát thọ học giới Bồ-tát trước hết phải quán biết căn tánh và cảnh giới của chúng sinh, sau đó mới ở chung với họ để chuyển đổi căn tánh và cảnh giới ấy; thuyết pháp phù hợp, tùy ý họ mà cùng làm, khiến họ được điều phục, không làm các điều ác; có thể phá pháp ác, tăng trưởng pháp lành, đem những vật họ cần mà ban cho. Thấy người làm ác thì rất thương xót; người không nghe lời thì rất xót xa buồn khổ. Đối với các nghiệp ác do chính mình làm thì lòng không lo buồn, nhưng thấy người khác làm thì đặc biệt sinh lòng xót thương. Vì sao? Vì đối với điều ác của thân, miệng, ý của chính mình, Bồ-tát có thể nhanh chóng điều phục, mở lòng sám hối, nhờ sức nhân duyên của trí tuệ lớn. Bồ-tát vì người khác cũng có lúc làm ra những việc ác của thân và miệng, vì muốn điều phục nghiệp ác của họ, vì thuận theo tâm họ. Bồ-tát có khi tỏ ra hưởng vui, cũng là để điều phục người khác. Bồ-tát Ma-ha-tát vì người khác nên không sớm chứng lấy A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề.
Bồ-tát Ma-ha-tát tuy thuận theo chúng sinh nhưng không khinh, không cười cợt, không đánh, không mắng, không nói chuyện xấu, không khen đức mình để tự cho mình hơn người. Không quá gần gũi người, nhưng cũng không phải không gần gũi; dù có gần gũi cũng không làm việc gì không đúng lúc. Điều người ta yêu thích thì không nói lỗi của nó; điều người ta không ưa thì cũng không khen ngợi. Chưa biết căn cơ của người thì không nói nghĩa sâu. Không xin xỏ người; dù người cho nhiều cũng nên biết đủ; lòng không ham thích nhận sự cúng dường của người. Thường ưa bỏ của ra giúp người khác, thường ưa khen ngợi việc lành của người. Thấy người phạm giới cấm thì không nói về giới cho họ; với người không có lòng tin thì không khen lòng tin; với người có lòng tham thì không khen bố thí; với người không ưa đọc tụng thì không khen học rộng; với người tối tăm ngu muội thì không khen trí tuệ. Nếu vì người phạm giới cấm mà khen giới, thì họ không vui không thích, sinh lòng giận dữ, xấu hổ; vì giận dữ nên đối với Phật pháp và đối với người nói pháp sinh tâm rất ác; vì tâm ác nên làm tăng trưởng nghiệp địa ngục. Bồ-tát Ma-ha-tát nếu làm như vậy là trao cho chúng sinh nhân duyên đọa địa ngục, không gọi là Bồ-tát. Tùy tiện thuyết pháp, cho đến vì người si mê mà khen trí tuệ, cũng như vậy.
Nếu có Bồ-tát có thần túc lớn (năng lực thần thông biến hóa, đi lại tự tại), người như vậy mới có thể vì người không tin mà nói giới Bồ-tát. Vì sao? Vì người ấy có thể dùng sức thần thông chỉ cho kẻ kia thấy địa ngục nóng, địa ngục lạnh, địa ngục lớn, địa ngục nhỏ, rồi nói: "Nay sao ngươi không tin lời ta? Hãy xem quả ác này: ở cõi người tạo nghiệp thì vào địa ngục chịu. Nay nếu ngươi vẫn không tin giới Bồ-tát như thế, thì sẽ phải chịu quả ác như vậy." Kẻ không tin thấy việc ấy, lòng kinh hãi sợ sệt, liền sinh lòng tin. Lại có Bồ-tát vì kẻ không tin mà dùng sức thần thông hiện hình la-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người) rồi nói: "Nay ta đi tìm những kẻ không tin để lấy mạng; nếu ai tin thì ta sẽ che chở." Kẻ không tin thấy nghe như vậy liền sinh sợ hãi; vì sợ hãi nên tin giới Bồ-tát. Lại dùng sức thần thông hiện hình Mật Tích (vị thần Kim Cang hộ pháp luôn theo bảo vệ Phật) cầm chày kim cang (loại binh khí cứng chắc không gì phá nổi), rồi nói: "Nếu ai không tin giới Bồ-tát, ta sẽ đập vỡ đầu kẻ ấy thành bảy mảnh." Kẻ không tin thấy nghe như vậy liền sinh sợ hãi; vì sợ hãi nên liền tin. Lại dùng sức thần thông hiện ra nhiều loại thân: hoặc hiện một thân, hoặc hiện nhiều thân, hoặc hiện thân cây cối, núi sông…, thân không bị ngăn ngại, thân lớn, thân nhỏ, thân phun ra nước lửa. Kẻ không tin thấy rồi liền hỏi: "Những việc như thế là quả của gì?" Đáp: "Đều là quả của giới Bồ-tát." Người kia nghe xong liền sinh lòng tin lớn đối với giới Bồ-tát.
Nếu không có thần thông mà vì kẻ không tin nói giới Bồ-tát thì mắc tội vô lượng. Vô lượng tội là phải chịu trong vô lượng đời, nên gọi là vô lượng. Dù là năm tội nghịch (năm tội nặng nhất: giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của tăng đoàn) cũng chưa đủ để so sánh. Vì sao? Vì tội ngũ nghịch còn có thể chuyển đổi, như vua A-xà-thế (vua nước Ma-kiệt-đà, giết cha để cướp ngôi, sau sám hối với Phật mà tội được chuyển nhẹ); còn tội của kẻ không tin thì không thể chuyển. Tội ngũ nghịch nặng nhất cũng chỉ chịu trong một đời; tội của kẻ không tin phải chịu trong vô lượng đời. Vì vậy ta nói không thể so sánh. Nếu lấy của Phật, của Pháp, của Tăng, của tăng hiện tiền (chư tăng đang có mặt tại chỗ), quả báo tội ấy cũng không so sánh được. Vì sao? Vì quả báo tội ấy nặng nhất cũng chỉ một đời, còn tội của kẻ không tin đến vô lượng đời. Như có chúng sinh nhiều như số cát của mười sông Hằng phát tâm bồ-đề; giả sử có người khiến số chúng sinh ấy thoái tâm bồ-đề, dạy cho họ tà kiến — quả báo tội ấy và tội của kẻ không tin bằng nhau không khác. Lại khiến số chúng sinh nhiều như cát sông Hằng ấy đều đạt đến địa thứ năm của Bồ-tát; giả sử có người móc hết mắt của họ — quả báo tội ấy, tội của kẻ không tin cũng như vậy. Nếu lại có người phá hết thảy tháp miếu của chư Phật, giết hại hết thảy đệ tử của chư Phật, đốt hết thảy kinh điển của chư Phật — quả báo tội ấy và quả báo tội do vì kẻ không tin mà nói giới Bồ-tát cũng như vậy. Vì sao? Do nhân mà sinh vào địa ngục, do nhân mà vào Niết-bàn (sự giải thoát hoàn toàn, dứt hết khổ đau sinh tử). Kẻ kia nhân nơi người nói mà phải chịu khổ vô lượng, vì vậy người nói mắc tội vô lượng. Dù biết trong đại chúng có vô lượng chúng sinh đủ sức làm nghiệp lành cõi người cõi trời và phát lòng tin, nhưng trong chúng ấy nếu có một người lòng không tin thì cũng không thể nói. Đó gọi là giới lành làm lợi ích chúng sinh của Bồ-tát.
Kinh Bồ-tát Thiện Giới, quyển thứ năm
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video