Phần Bồ-tát địa (các giai đoạn tu hành của Bồ-tát), phẩm Tinh tấn thứ mười ba
Thế nào là tánh tinh tấn (nỗ lực siêng năng không lười biếng trong việc lành, xét về bản chất) của Bồ-tát? Tánh tinh tấn là tâm siêng năng tinh tấn: vì thâu nhận các pháp lành, vì lợi ích chúng sinh, vì khiến chúng sinh đạt đạo vô thượng, vì phá các điên đảo (cái thấy sai ngược với sự thật). Nhờ tánh tinh tấn nên các việc làm của thân, miệng, ý đều lành. Đó gọi là tánh tinh tấn.
Nhất thiết tinh tấn (tất cả các loại tinh tấn) có hai loại: một là thế gian, hai là xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian, đưa đến giải thoát). Lại có hai loại: một là của người tại gia, hai là của người xuất gia. Lại có ba loại: một là trang nghiêm (tự trang bị bằng chí nguyện vững chắc); hai là thâu nhận pháp lành; ba là vì lợi ích chúng sinh.
Trang nghiêm là: Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ hết thảy chúng sinh) khi mới phát tâm thì siêng năng tinh tấn tự trang nghiêm, nghĩ rằng: "Nếu ta có thể khiến một người được giải thoát, thì dù phải ở trong địa ngục vô lượng kiếp (thời gian cực kỳ dài) chịu khổ não lớn, chịu khổ não lớn xong rồi mới đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (sự giác ngộ chân chính, hoàn toàn và cao tột của Phật); đạt bồ-đề rồi, dù chỉ để khiến một người được giải thoát, ta cũng sẽ chịu khổ địa ngục mà lòng không nghỉ ngơi." Đó gọi là trang nghiêm. Bồ-tát đầy đủ tinh tấn trang nghiêm thì hơn công đức của tất cả Thanh văn (người nghe Phật dạy mà tu, chỉ cầu giải thoát riêng mình) và Duyên giác (người tự quán nhân duyên mà ngộ, cũng chỉ cầu giải thoát riêng), không thể kể xiết. Vì sao? Vì muốn lợi ích tất cả chúng sinh mà chịu khổ lớn. Nếu vì một người mà chịu khổ não lớn còn được công đức vô lượng vô biên, huống chi là vì tất cả chúng sinh. Đó gọi là tinh tấn trang nghiêm của Bồ-tát.
Siêng năng tinh tấn thâu nhận pháp lành là: nếu vì tu hành đàn ba-la-mật (bố thí), thi-la ba-la-mật (trì giới), sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục), thiền ba-la-mật (thiền định), bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ) — ba-la-mật là hạnh tu hoàn hảo đưa người sang bờ giác ngộ — mà siêng năng tinh tấn, thì gọi là không lay động, vì tất cả phiền não, tất cả nghiệp ác, tất cả tà kiến, tất cả khổ não không làm nghiêng ngã được. Cũng gọi là bền vững, vì tự trang nghiêm mạnh mẽ. Lại gọi là tất cả, vì biết các nghề thuật thế gian và pháp xuất thế gian. Lại gọi là đầy đủ phương tiện (cách khéo léo phù hợp), vì tu tập đạo bằng nhân duyên chân thật. Lại gọi là chân thật, vì đạt được nghĩa chân thật. Lại gọi là rộng, vì trong mọi lúc không nghỉ ngơi. Lại gọi là điều phục, vì siêng tu tinh tấn mà không sinh kiêu mạn. Bảy điều như vậy làm tăng trưởng pháp lành. Đó gọi là tinh tấn thâu nhận pháp lành. Nhờ siêng năng tinh tấn mà đầy đủ pháp siêng năng tinh tấn của sáu ba-la-mật. Trong các pháp hướng đến bồ-đề, đây là nhân duyên gần nhất, cao tột, không gì hơn. Vì vậy Như Lai (một danh hiệu của Phật) nói trong kinh: "A-nan (thị giả, đệ tử thân cận của Phật), người siêng năng tinh tấn sẽ mau đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề."
Siêng năng tinh tấn vì lợi ích chúng sinh có mười một loại, như đã nói trong phẩm Giới.
Tinh tấn khó là: Bồ-tát Ma-ha-tát không nghĩ đến áo mặc, không nghĩ đến đồ ăn, không nghĩ đến đồ nằm, không nghĩ đến ngã (cái tôi), không nghĩ đến ngã sở (cái thuộc về tôi), không nghĩ đến pháp, không nghĩ đến đạo, không nghĩ đến bồ-đề, mà vẫn vì bồ-đề siêng tu tinh tấn. Đó gọi là tinh tấn khó. Trong mọi lúc, ở mọi nơi, với mọi tâm đều siêng tu tinh tấn, đó cũng gọi là khó. Không gấp không chậm, giữ mức vừa phải mà đi, đó gọi là tinh tấn khó. Tinh tấn khó có hai nguyên nhân: một là lòng bi (thương xót muốn cứu khổ cho người), hai là trí tuệ.
Nhất thiết tự tinh tấn (mọi tinh tấn tự mình thực hành) có bốn loại: một là lìa pháp ác; hai là tăng trưởng pháp lành; ba là mài giũa pháp lành; bốn là tăng trưởng trí tuệ. Lìa pháp ác là: Bồ-tát Ma-ha-tát siêng tu tinh tấn, đối với pháp ác chưa sinh thì siêng tìm cách khiến nó không sinh. Tăng trưởng pháp lành là: đối với pháp lành đã sinh thì tìm cách khiến nó tăng rộng. Mài giũa pháp lành là: siêng tu nhân duyên của các việc làm thân, miệng, ý, hết lòng buộc niệm mà giữ gìn pháp lành. Tăng trưởng trí tuệ là: Bồ-tát siêng tu tinh tấn, học rộng, tu định, làm tăng trưởng trí tuệ. Đó gọi là nhất thiết tự tinh tấn.
Tinh tấn của người lành là: Bồ-tát vì pháp lành mà siêng năng tinh tấn, dù lửa đốt thân và đầu cũng không thấy nóng. Khi tu pháp lành, Bồ-tát siêng hành tinh tấn, còn không cảm thấy lửa nóng địa ngục, huống chi lửa thế gian. Bồ-tát tinh tấn không nhiều không ít, giữ đều mà đi, vì khéo điều chỉnh để tăng trưởng tinh tấn. Vì sao như vậy? Vì tâm trong sạch; vì không ngừng không nghỉ, lòng không hối tiếc; vì được lợi ích lớn, không điên đảo; vì rốt cuộc sẽ đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Đó gọi là tinh tấn của người lành.
Tinh tấn bao gồm mọi hạnh là: thường siêng tinh tấn, hết lòng tinh tấn, tinh tấn bằng trí tuệ, tinh tấn không gián đoạn, tinh tấn trang nghiêm, tinh tấn nhẫn chịu khổ, tinh tấn không lay động, tinh tấn không kể thời gian (?), tinh tấn không biết đủ. Bồ-tát thành tựu tinh tấn bao gồm mọi hạnh thì gọi là có sức lớn. Thường siêng tinh tấn là an trú nơi chỗ lành, trang nghiêm bền vững, không ngừng không nghỉ, đạt được pháp lành. Bồ-tát Ma-ha-tát tinh tấn với tâm mong muốn, vì cầu A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Bồ-tát Ma-ha-tát tinh tấn với lòng mong muốn hết mực, vì làm tăng trưởng tâm bồ-đề. Bồ-tát Ma-ha-tát tinh tấn với tâm phương tiện, vì các cấu bẩn phiền não không làm nhơ được tâm mình, lấy thân này làm khí cụ để thành tựu A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Bồ-tát Ma-ha-tát tinh tấn vượt trội, vì pháp lành mà dù lửa cháy trên thân và đầu cũng không lo dập; Bồ-tát như vậy hơn tất cả Thanh văn, Duyên giác. Bồ-tát Ma-ha-tát tinh tấn tìm cầu, vì tìm cầu các nghề thuật của pháp thế gian và pháp xuất thế gian. Bồ-tát Ma-ha-tát tinh tấn học hỏi, vì mau thông đạt pháp thế gian và pháp xuất thế gian. Bồ-tát Ma-ha-tát tinh tấn lợi ích người khác có mười một loại, như đã nói trong phẩm Giới. Không khởi ý phạm, phạm rồi thì sám hối (bày tỏ lỗi lầm, ăn năn và hứa không tái phạm). Tinh tấn trừ khổ và tinh tấn lợi mình lợi người thì như đã nói trong phẩm Nhẫn.
Tinh tấn tịch tĩnh có mười loại: một là thích hợp; hai là tu tập; ba là không lay động; bốn là giữ vững; năm là mọi lúc; sáu là nương ba tướng; bảy là xả; tám là không tán loạn; chín là điều hòa; mười là hướng đến bồ-đề.
Bồ-tát nếu khởi lên bất cứ phiền não nào thì để trừ bệnh mà tùy đó dùng pháp đối trị: như khi tham dục khởi lên thì quán tướng bất tịnh (quán thân thể là nhơ nhớp); khi sân giận khởi lên thì tu tâm từ (lòng thương muốn đem vui đến cho người); khi tâm ngu si khởi lên thì quán mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nhân quả nối nhau khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử, từ vô minh đến già chết); khi ý nghĩ tán loạn khởi lên thì quán a-na-ba-na (phép theo dõi, đếm hơi thở ra vào để tâm lắng yên); để phá kiêu mạn thì quán cõi chúng sinh. Đó gọi là tinh tấn thích hợp.
Bồ-tát tinh tấn không có lúc bắt đầu cũng không có lúc kết thúc, trong vô lượng đời thường được thành tựu. Đó gọi là tinh tấn tu tập.
Bồ-tát tinh tấn thường siêng tu tập, vẫn như lúc mới có được. Đó gọi là tinh tấn không lay động. Vì trong mọi lúc đều siêng năng tinh tấn nên gọi là không lay động.
Bồ-tát Ma-ha-tát thường gần gũi các bậc thầy, các bậc lâu năm có đức mà tu học cho rộng hiểu; nếu tu tam-muội (thiền định, tâm chuyên chú yên lặng một chỗ) thì suy ngẫm nghĩa lý; siêng hành tinh tấn, thuận theo mà lắng nghe, tiếp nhận. Đó gọi là tinh tấn giữ vững.
Bồ-tát Ma-ha-tát tâm không điên đảo: khi nên tu xa-ma-tha (chỉ: dừng vọng niệm, giữ tâm yên lặng chuyên một chỗ) thì tu xa-ma-tha; khi nên tu tỳ-bà-xá-na (quán: dùng trí tuệ quán xét thấu suốt) thì tu tỳ-bà-xá-na; khi nên tu xả (trạng thái tâm quân bình, không gắng gượng cũng không buông trôi) thì tu hành xả. Đó gọi là tinh tấn mọi lúc.
Bồ-tát biết rõ lúc nào nên định, lúc nào nên tuệ, lúc nào nên xả, tùy lúc mà tu tập ba tướng: tướng nhập, tướng trụ, tướng khởi (dấu hiệu của lúc vào định, lúc ở trong định, lúc ra khỏi định), không mất chánh niệm, hết lòng siêng năng. Đó gọi là tinh tấn nương ba tướng.
Bồ-tát nếu nghe chư Phật, Bồ-tát nhờ siêng năng tinh tấn mà đạt đến chỗ không thể nghĩ bàn, nghe rồi thì lòng không tự xem nhẹ mình, không buồn não, không tự cho là đủ. Đó gọi là tinh tấn xả.
Bồ-tát Ma-ha-tát thường xuyên điều phục các căn (các giác quan) và các nhập (chỗ giác quan tiếp xúc với đối tượng), ăn uống biết đủ, đầu đêm và cuối đêm giảm bớt giấc ngủ, hết lòng không loạn, không buông lung; tìm tòi, tự trang nghiêm, phát khởi siêng năng tinh tấn; tu nghĩa chân thật, tâm không điên đảo, thuận theo mà tu đạo. Đó gọi là tinh tấn không tán loạn.
Bồ-tát tinh tấn không gấp không chậm, mọi việc làm đều giữ mức vừa phải. Đó gọi là tinh tấn điều hòa.
Mọi tinh tấn của Bồ-tát đều đem hồi hướng (hướng công đức về) A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Bồ-tát Ma-ha-tát tu từ tánh tinh tấn cho đến tinh tấn tịch tĩnh đều vì A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Đó gọi là mọi tinh tấn đều đem hồi hướng A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Tinh tấn mà các Bồ-tát đời quá khứ giữ gìn đều vì A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề; tinh tấn mà các Bồ-tát đời vị lai giữ gìn cũng vì A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề; tinh tấn mà các Bồ-tát đời hiện tại hết lòng không buông lung giữ gìn cũng vì A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Đó gọi là tinh tấn hướng đến bồ-đề.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video