Thiên 15 — Phẩm 15: Bồ Tát địa – Phẩm Trí tuệ

 Phần Bồ-tát địa (các giai đoạn tu hành của Bồ-tát), phẩm Tuệ thứ mười lăm

 Thế nào là tánh tuệ (trí tuệ xét về bản chất) của Bồ-tát (người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ hết thảy chúng sinh)? Vì muốn đạt nhất thiết trí (trí tuệ biết tất cả của Phật) mà phân biệt pháp giới (toàn bộ các yếu tố cấu thành mọi hiện tượng), đó gọi là tánh tuệ. Lại khéo học năm môn học thuật, đó là: môn học nội điển (giáo lý của chính Phật giáo), môn nhân luận (luận lý học, phép lập luận), môn thanh luận (ngữ âm, văn phạm, ngôn ngữ học), môn y phương (y học chữa bệnh) và mọi việc thế gian (các nghề nghiệp, kỹ thuật). Đó gọi là tánh tuệ.

 Nhất thiết tuệ (tất cả các loại trí tuệ) có hai loại: một là thế gian, hai là xuất thế gian (vượt khỏi thế gian, đưa đến giải thoát). Hai loại ấy lại có ba loại. Một là biết như thật, đúng như thật: biết năm môn học thuật; biết ba nhóm chúng sinh (nhóm chắc chắn đi đến giải thoát, nhóm chắc chắn sa đọa, nhóm chưa nhất định); biết phương tiện (cách khéo léo phù hợp) làm lợi ích chúng sinh; biết pháp giới không thể nói bằng lời; biết bốn chân đế (bốn sự thật: sự khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ), vô ngã, vô ngã sở (không có cái tôi thật và không có cái gì thuộc về tôi); đối với các pháp giới không có giác quán (tâm suy tìm, phân biệt thô và tế); quán các pháp giới với tâm bình đẳng, không bỏ, không đắm, không thường, không đoạn, nói về trung đạo (con đường giữa, không rơi vào hai cực đoan như cho rằng mọi thứ thường còn hay hoàn toàn mất hẳn). Đó gọi là trí tuệ. Hai là biết việc thế gian và pháp xuất thế gian, vì A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (sự giác ngộ chân chính, hoàn toàn và cao tột của Phật). Đó gọi là trí tuệ. Ba là quán pháp giới sâu xa, phân tích, diễn nói vì lợi ích chúng sinh. Đó gọi là trí tuệ. Đó gọi là nhất thiết tuệ.

 Tuệ khó có mười một loại, như đã nói trong phẩm Giới. Vì điều phục chúng sinh mà khéo biết tâm họ, đó gọi là tuệ khó. Biết tất cả pháp giới không có chướng ngại, đó gọi là tuệ khó. Vì các chúng sinh mà nói pháp giới sâu xa, đó gọi là tuệ khó. Khéo biết vô ngã và vô ngã sở, đó gọi là tuệ khó.

 Nhất thiết tự tuệ (mọi trí tuệ tự mình tu được) là: nếu có thể thọ trì, đọc tụng, giảng giải kho pháp của Thanh văn (người nghe Phật dạy mà tu, chỉ cầu giải thoát riêng mình) và kho pháp của Bồ-tát thì được trí do tu tập; nhờ trí do tu tập mà được sức trí tuệ; nhờ sức trí tuệ mà biết điều gì nên tu, điều gì không nên tu, việc gì nên làm, việc gì không nên làm, hết lòng quán xét vô lượng việc. Đó gọi là nhất thiết tự tuệ.

 Tuệ của người lành có năm loại: một là có được nhờ nghe Chánh pháp; hai là có được nhờ suy ngẫm Chánh pháp; ba là có được nhờ lợi mình lợi người; bốn là có được nhờ thấy không điên đảo (không sai lệch) về chỗ của pháp; năm là có được nhờ phá phiền não. Lại có năm loại: một là vì có thể biết nghĩa vi tế, rất sâu; hai là vì tu tập thiền định mà biết pháp giới; ba là vì cùng với tuệ trang nghiêm mà được trí tuệ; bốn là vì từ chư Phật, Bồ-tát mà có; năm là vì đạt được đầy đủ tâm vắng lặng, cho đến tâm rốt ráo. Đó gọi là tuệ của người lành.

 Tuệ bao gồm mọi hạnh có mười ba loại: một là khổ trí (trí biết rõ sự thật về khổ); hai là tập trí (trí biết rõ nguyên nhân của khổ); ba là diệt trí (trí biết rõ sự dứt khổ); bốn là đạo trí (trí biết rõ con đường dứt khổ); năm là tận trí (trí biết phiền não đã dứt hết); sáu là vô sinh trí (trí biết phiền não không bao giờ sinh lại); bảy là pháp trí (trí trực tiếp thấy rõ bốn sự thật ở cõi Dục); tám là tỷ trí (trí suy biết bốn sự thật ở các cõi cao hơn); chín là thế trí (trí hiểu biết thế tục); mười là thông trí (trí của thần thông); mười một là nhân trí (trí biết nhân); mười hai là lực trí (trí về các năng lực); mười ba là sơ tâm trí (trí lúc mới phát tâm) (?). Đó gọi là tuệ bao gồm mọi hạnh.

 Tuệ trừ khổ là bốn vô ngại trí (bốn trí biện luận không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về sự biện thuyết), thế trí và xuất thế trí, vì chúng phá được mọi tối tăm. Đó gọi là tuệ trừ khổ.

 Tuệ lợi mình lợi người là như đã nói ở phần năm môn học thuật lúc đầu. Nhờ nhân duyên năm môn học thuật ấy mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Đó gọi là tuệ lợi mình lợi người.

 Tuệ tịch tĩnh là: vì sự chân thật mà tu tập; vì chúng sinh mà tu tập; vì đạt được nghĩa lý mà tu tập; vì biết nhân quả mà tu tập; vì phá điên đảo mà tu tập; vì khéo biết phương tiện mà tu tập; vì biết việc nên làm và không nên làm mà tu tập; vì biết phiền não mà tu tập; vì đạt được rốt ráo mà tu tập. Đó gọi là tuệ tịch tĩnh.

 Bồ-tát đầy đủ mười loại tuệ như vậy thì gọi là trí, gọi là tuệ, cũng gọi là rốt ráo, cũng gọi là chân thật, cũng gọi là tuệ vô lượng. Nhờ nhân duyên tuệ vô lượng ấy mà Bồ-tát đầy đủ bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ hoàn hảo, đưa người sang bờ giác ngộ); vì đầy đủ bát-nhã ba-la-mật nên đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Như trong kinh Phật có nói có bát-nhã đầy đủ và có bát-nhã không đầy đủ. Nên biết mười loại từ tánh cho đến tịch tĩnh, có khi nói là một ba-la-mật, có khi nói là hai, ba, bốn, năm, sáu. Nếu nói một thì thâu gồm cả sáu, cho đến nói sáu thì cũng thâu gồm cả sáu. Nếu có chúng sinh nghe mười loại tên gọi trong từng ba-la-mật một, tin nhận, vâng giữ, đọc tụng, viết chép, phân tích nói rộng, giáo hóa chúng sinh, thì rốt cuộc sẽ thành tựu đầy đủ sáu ba-la-mật.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video