Phần Bồ-tát địa (giai vị, tầng bậc tu hành của Bồ-tát) — Phẩm Lời dịu dàng, thứ mười sáu
Thế nào là lời dịu dàng theo bản tính của Bồ-tát (người tu hướng tới giác ngộ thành Phật và nguyện cứu giúp mọi chúng sinh)? Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn) nói lời khiến người vui, lời người thích nghe, lời chân thật, lời đúng pháp, lời có ý nghĩa, lời làm lợi cho chúng sinh. Đó gọi là lời dịu dàng theo bản tính.
Lời dịu dàng về mọi mặt: Bồ-tát ma-ha-tát gặp người mới, chưa quen biết, thì nói lời dịu dàng và chủ động bắt chuyện trước. Nếu thấy người đối diện đoan chính, có đức hơn mình thì không ôm lòng ghen ghét, dẹp bỏ kiêu mạn, kính cẩn hỏi han: "Tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió cấu thành thân thể; ý là hỏi thăm sức khỏe) có được yên ổn không? Đi đường có mệt lắm không? Có điều gì khổ não không? Mừng được gặp nhau." Rồi mời ngồi giường ghế, mời nước uống. Bồ-tát làm vậy là để theo phép đối xử ở đời và để thuận theo ý chúng sinh.
Bồ-tát trước sau không nói với chúng sinh những lời thô ác, như chuyện chết chóc, giết hại, phá hoại, cướp đoạt, mất của. Bồ-tát chỉ nói lời lành, như: "Con cái của ông bà đã lớn, nay đã cưới hỏi; của cải sinh sôi, lúa gạo được mùa; trí tuệ thành tựu; lòng tin, giữ giới, bố thí, tinh tấn đều rộng lớn, lại học nhiều hiểu rộng." Bồ-tát đầy đủ những lời đúng pháp như vậy để làm lợi cho chúng sinh. Đó gọi là lời dịu dàng về mọi mặt.
Lời dịu dàng phân tích có hai loại: một là theo thế gian, hai là theo xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian, hướng tới giải thoát). Thế gian có hai: một là thế gian bậc dưới, hai là thế gian bậc trên. Xuất thế gian có hai: một là chính pháp (giáo pháp chân chính của Phật) xuất thế làm lợi cho mình, hai là chính pháp xuất thế làm lợi cho người. Bồ-tát ma-ha-tát nói lời dịu dàng về pháp thế gian bậc dưới và bậc trên, nói lời dịu dàng về pháp xuất thế lợi mình và lợi người. Đó gọi là lời dịu dàng phân tích.
Lời dịu dàng khó làm: nếu có chúng sinh đến hãm hại Bồ-tát, Bồ-tát vẫn coi họ như con mình, hết lòng nói lời dịu dàng, dù đó là kẻ đánh, kẻ mắng hay kẻ cướp. Lại nữa, cũng là lời dịu dàng khó làm: Bồ-tát ma-ha-tát thường dùng lời dịu dàng nói pháp cho người ngu, thân, miệng và ý phải chịu nhiều khổ nhọc; dù chịu khổ lớn vẫn tiếp tục dạy bảo: "Con hãy chăm chỉ học, về sau sẽ được như ta, hoặc còn hơn ta." Đó gọi là lời dịu dàng khó làm. Lại nữa, Bồ-tát thấy người hay giận, người ghen ghét, người keo kiệt, kẻ không nghe thầy dạy, kẻ lừa dối thầy, bậc trên, cha mẹ và các bậc lão thành có đức, kẻ độc ác hại người, kẻ tà kiến (thấy biết sai lệch), kẻ trộm cướp, người chiên-đà-la (giai cấp thấp nhất ở Ấn Độ xưa, làm nghề giết mổ, bị coi là ô uế), vẫn cùng họ nói lời dịu dàng, không sinh lòng ác. Đó gọi là lời dịu dàng khó làm.
Lời dịu dàng tự thân về mọi mặt (?) có bốn loại: một là nói lời dịu dàng để phá trừ phiền não (những trạng thái tâm ô nhiễm như tham, giận, si mê, làm rối loạn và trói buộc con người); hai là nói lời dịu dàng để tạo nhân sinh vào cõi người, cõi trời; ba là nói lời dịu dàng để làm tăng trưởng pháp lành; bốn là nói lời dịu dàng để nói về việc trang nghiêm bồ-đề (tô điểm, vun đắp cho sự giác ngộ). Lại có bốn loại: một là nói Tứ chân đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) để người kia hiểu; hai là để phá Tứ đảo (bốn cái thấy điên đảo: coi vô thường là thường, khổ là vui, không có cái ta là có cái ta, nhơ là sạch); ba là để phá sự phóng dật (buông lung, lơi lỏng việc tu); bốn là để phá lòng ngờ vực. Đó gọi là lời dịu dàng tự thân về mọi mặt.
Lời dịu dàng của người lành: Bồ-tát ma-ha-tát khi giáo hóa chúng sinh, có lý do mới nói pháp, tức là: nói pháp để giải thích nhân duyên (nguyên nhân và điều kiện làm sinh ra sự vật); nói pháp để trang nghiêm bồ-đề; nói pháp về thần túc (năng lực thần thông đi lại, biến hóa tự tại); nói pháp về việc giữ giới. Vì vậy, các pháp do duyên mà sinh, do duyên mà diệt. Đó gọi là lời dịu dàng của người lành.
Lời dịu dàng trong mọi việc làm: khi nói pháp, có người nên cho nghe, có người nên ngăn; Bồ-tát dùng lời mềm mỏng, thuận theo pháp tính (bản tính chân thật của mọi sự vật), nói chữ không đảo lộn. Có người sợ hãi thì Bồ-tát dùng lời dịu dàng khiến họ hết sợ. Có người đến xin thì cũng dùng lời dịu dàng hứa cho. Đó gọi là lời dịu dàng trong mọi việc làm.
Lời dịu dàng trừ bỏ lỗi: lìa bốn điều ác của miệng là nói dối, nói hai lưỡi (đâm thọc chia rẽ), nói lời độc ác, nói lời vô nghĩa. Thấy thì nói thấy, nghe thì nói nghe, biết thì nói biết, nhận ra thì nói nhận ra; không thấy, không nghe, không nhận ra, không biết thì cũng nói đúng như vậy. Đó gọi là lời dịu dàng trừ bỏ lỗi.
Lời dịu dàng lợi mình lợi người: thấy người chịu khổ thì nói lời dịu dàng với họ; hoặc dùng lời dịu dàng giáo hóa chúng sinh; hoặc dùng lời dịu dàng răn dạy chúng sinh; hoặc dùng lời dịu dàng dạy họ có chính kiến (cái thấy đúng đắn); hoặc dùng lời dịu dàng dạy họ bố thí; hoặc dùng lời dịu dàng dạy họ chính mệnh (sống bằng nghề chân chính, không gian tà); hoặc dùng lời dịu dàng nói chính pháp. Đó gọi là lời dịu dàng lợi mình lợi người.
Lời dịu dàng tịch tĩnh (vắng lặng, an tịnh) có hai mươi loại, như đã nói trong phẩm Tính lực ở trước.
Lợi tha (làm lợi cho người khác) theo bản tính: Bồ-tát ma-ha-tát vì răn dạy người khác mà phân tích nghĩa của giới, nói nghĩa an trú đúng pháp, thương xót chúng sinh, tu tập lòng bi (lòng thương xót muốn cứu khổ cho chúng sinh), hết lòng giáo hóa và điều phục (uốn nắn, chế ngự) chúng sinh. Đó gọi là lợi tha theo bản tính.
Lợi tha về mọi mặt: Bồ-tát làm cho chúng sinh chưa thuần thục được giải thoát, được niềm vui đời này và niềm vui đời sau. Dạy người xuất gia, đó gọi là niềm vui đời sau. Nói pháp dạy người phá các kết (những mối trói buộc của phiền não) thuộc cõi Dục (cõi của chúng sinh còn ham muốn các thú vui giác quan, gồm cả cõi người), đó gọi là niềm vui đời này và đời sau. Vì phá được các phiền não cõi Dục nên thân tâm vắng lặng; vì thân tâm vắng lặng nên được an vui. Đó gọi là lợi tha về mọi mặt.
Lợi tha khó làm có ba loại. Một là chúng sinh chưa gieo thiện căn (gốc lành, những việc lành làm nền cho quả tốt về sau), chưa có nhân lành, khó giáo hóa; đó gọi là lợi tha khó làm. Hai là chúng sinh có nhiều của báu, có thế lực, tự do làm theo ý mình, lòng tham keo kiệt, khó giáo hóa. Vì sao? Vì buông lung. Đó gọi là lợi tha khó làm. Ba là người ngoại đạo (theo các đạo ngoài Phật pháp) có tà kiến, khó giáo hóa. Vì sao? Vì si mê cuồng loạn. Giáo hóa được những người như vậy thì họ được lợi ích, nên gọi là lợi tha khó làm.
Lợi mình lợi người về mọi mặt có bốn loại: một là người chưa có lòng tin thì dạy cho sinh lòng tin; hai là người chưa giữ giới thì dạy cho giữ giới; ba là người keo kiệt tham lam thì dạy tu bố thí; bốn là người ngu si thì dạy cho có trí tuệ. Đó gọi là lợi mình lợi người về mọi mặt.
Lợi tha của người lành: Bồ-tát ma-ha-tát giáo hóa chúng sinh, khiến họ biết điều chân thật, biết thời, biết nghĩa, biết lời mềm mỏng, và giáo hóa họ tu lòng từ (lòng thương yêu muốn đem niềm vui cho chúng sinh). Đó gọi là lợi tha của người lành.
Lợi tha trong mọi việc làm: Bồ-tát ma-ha-tát thấy chúng sinh đáng khen thì dùng lời đẹp khen ngợi, đáng quở thì dùng lời nghiêm khắc quở trách. Nếu có chúng sinh mất lòng tin vào chính pháp của Phật thì Bồ-tát điều phục được họ. Người chưa vào Phật pháp thì dạy cho vào; người đã vào thì nói chính pháp cho nghe, để thiện căn của họ được tăng trưởng, rồi điều phục và đặt họ vào Tam thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát). Người căn cơ (năng lực tiếp nhận giáo pháp) đã thuần thục thì nói về giải thoát cho nghe. Người ưa đường Thanh văn (bậc tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình) thì dạy phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ tối thượng, chân chính và trọn vẹn của Phật). Người chưa có sự trang nghiêm lành thì dạy cho trang nghiêm. Người chưa có chủng tính nhất định (chưa xác định đi theo con đường tu nào) thì dạy cho tâm được quyết định. Đó gọi là lợi tha trong mọi việc làm.
Lợi tha trừ bỏ lỗi: chúng sinh không biết hổ thẹn thì dạy cho biết hổ thẹn; người thô bạo thì dạy cho tu tâm; người ghen ghét thì phá bỏ lòng ghen; người keo tham thì dứt trừ lòng keo kiệt; người hay nghi thì phá tan lưới nghi. Đó gọi là lợi tha trừ bỏ lỗi.
Lợi mình lợi người: Bồ-tát ma-ha-tát thường dùng Thập thiện (mười điều lành: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến) để giáo hóa chúng sinh. Đó gọi là lợi mình lợi người.
Lợi tha tịch tĩnh có mười điều lành: tịch tĩnh bên trong có năm, tịch tĩnh bên ngoài cũng có năm. Năm điều bên trong là: một, thanh tịnh; hai, không đảo chuyển; ba, theo thứ lớp; bốn, khắp cùng; năm, thuận theo pháp lành.
Thanh tịnh: Bồ-tát không dùng pháp ác, pháp nhơ, pháp bất thiện để dạy chúng sinh. Đó gọi là thanh tịnh.
Không đảo chuyển: Bồ-tát đối với điều là giải thoát thì không nói là không giải thoát; đối với pháp thanh tịnh thì không nói là nhơ; đối với điều không điên đảo thì không nói là điên đảo. Đó gọi là không đảo chuyển. Đối với điều không phải giải thoát thì không nói là giải thoát; đối với pháp nhơ thì không nói là thanh tịnh; đối với pháp điên đảo thì không nói là không điên đảo. Đó gọi là không đảo chuyển.
Theo thứ lớp: Bồ-tát thấy người ngu thì nói nghĩa nông, dễ hiểu để điều phục họ; người căn cơ bậc trung thì nói pháp bậc trung; người căn cơ sắc bén thì nói pháp bậc thượng. Trước nói về bố thí, kế nói về giữ giới, sau nói về trí tuệ. Đó gọi là theo thứ lớp.
Khắp cùng: khi nói pháp, Bồ-tát không xét dòng dõi, giàu nghèo của chúng sinh, mà tùy sức, tùy trí của họ mà nói pháp, để họ được an vui. Đó gọi là khắp cùng.
Thuận theo pháp lành: Bồ-tát xét chúng sinh nên nhận pháp bậc dưới, bậc giữa hay bậc trên thì tùy đó mà nói. Đó gọi là thuận theo pháp lành.
Năm việc tịch tĩnh bên ngoài là: một, Bồ-tát ma-ha-tát tu tập vô lượng lòng từ vì chúng sinh; hai, chịu vô lượng khổ vì chúng sinh; ba, được niềm vui lớn khi thấy chúng sinh được lợi ích; bốn, dù được tự tại lớn vẫn coi mình thuộc về chúng sinh như kẻ hầu người hạ; năm, có Bồ-tát đầy đủ uy đức lớn mà vẫn khiêm nhường như con nhà chiên-đà-la. Đó gọi là lợi tha tịch tĩnh bên trong và bên ngoài.
Thế nào gọi là đồng lợi (cùng làm điều lợi với chúng sinh, tức chính mình làm điều mình khuyên người) của Bồ-tát ma-ha-tát? Bồ-tát ma-ha-tát tự mình đã thành tựu đầy đủ pháp lành, rồi lại đem pháp ấy khuyên chúng sinh. Đó gọi là đồng lợi của Bồ-tát. Bồ-tát ma-ha-tát vì muốn cùng thực hành với chúng sinh mà giáo hóa họ; chúng sinh nhận lời rồi thì tâm hướng về pháp lành vững chắc, khó lay chuyển. Vì sao? Vì chúng sinh biết rõ Bồ-tát đã thành tựu pháp lành này rồi mới đem khuyên mình, vì muốn mình được an vui. Nếu tu pháp lành mà gặp việc xấu thì Bồ-tát ma-ha-tát quyết không tự tu rồi đem khuyên mình. Khi Bồ-tát khuyên hóa vô lượng chúng sinh cùng được lợi như mình, không một ai có thể nói Bồ-tát tự mình chưa thành tựu mà đi khuyên người; cũng không ai nói: "Ông tự mình không tốt, sao lại khuyên người khác làm pháp lành?"
Lại nữa, có Bồ-tát tự mình thành tựu mà không khuyên người; có Bồ-tát tự mình chưa thành tựu mà khuyên được người; có Bồ-tát tự mình thành tựu và khuyên được người; có Bồ-tát tự mình chưa thành tựu và cũng không khuyên người.
Tự mình thành tựu mà không khuyên người: đối với người cùng thầy, cùng học, cùng pháp, cùng đức thì Bồ-tát không phô bày công đức của mình. Đó gọi là tự mình thành tựu mà không khuyên người.
Tự mình chưa thành tựu mà khuyên được người: Bồ-tát thấy chúng sinh xấu ác làm điều ác, từ người chiên-đà-la cho đến loài súc sinh, thì để điều phục họ, Bồ-tát mang thân giống họ, cùng làm công việc như họ, để phá nghiệp ác của họ. Đó gọi là tự mình chưa thành tựu mà khuyên được người.
Tự mình thành tựu và khuyên được người: Bồ-tát ma-ha-tát tự mình thành tựu pháp lành, cũng khuyên người khác thành tựu pháp lành, phá bỏ kiêu mạn, lòng khinh người và lòng hay đổi dời (?). Đó gọi là tự mình thành tựu và khuyên được người.
Tự mình chưa thành tựu và không khuyên người: Bồ-tát vì tự mình buông lung nên không giáo hóa, điều phục được chúng sinh.
Bồ-tát ma-ha-tát dùng sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa người sang bờ giải thoát: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) để tự trang nghiêm thân mình, dùng Tứ nhiếp pháp (bốn cách thu phục, gắn bó với chúng sinh: bố thí, lời dịu dàng, làm lợi cho người, cùng làm việc với người) để trang nghiêm chúng sinh. Bồ-tát ma-ha-tát dùng sáu ba-la-mật để tự điều phục tâm mình, dùng Tứ nhiếp pháp để điều phục tâm chúng sinh. Vì thân, miệng, ý thanh tịnh nên các pháp thuộc về bồ-đề đều thanh tịnh; vì tự thân thanh tịnh nên tâm chúng sinh cũng thanh tịnh. Vì thành tựu thân tâm lành nên gọi là vô thượng (không gì cao hơn), vô thắng (không gì vượt hơn), vô cộng (không ai có chung được). Bồ-tát dùng cái vô thượng, vô thắng, vô cộng ấy giáo hóa chúng sinh. Đó gọi là đồng lợi.
Bồ-tát ma-ha-tát đối với chúng sinh, đối với thời gian, đối với vật đều không phân biệt. Không phân biệt đối với chúng sinh: Bồ-tát vì chúng sinh mà thực hành đàn ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn) cho đến bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ trọn vẹn), cầu các pháp lành. Không phân biệt đối với thời gian: Bồ-tát ma-ha-tát trong mọi lúc đều vì chúng sinh mà chăm chỉ tinh tấn cầu pháp lành. Không phân biệt đối với vật: Bồ-tát ma-ha-tát vì chúng sinh mà nhận giữ các thứ đồ vật, nhưng lòng không tham đắm những vật ấy. Nhờ ba sự không phân biệt này mà được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Bồ-tát ma-ha-tát vui thích tu tập mọi hạnh lành, lòng không hối tiếc, không thối lui. Nhờ tu tập mà phá được pháp tà, tà kiến của chúng sinh; thiện căn do mình tu học được tăng trưởng; hết lòng quán xét công đức của hạnh lành, mọi tà kiến không thể phá hoại được. Bồ-tát trước sau không cầu thân Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chính pháp), thân Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi), thân Ma vương (vua loài ma, kẻ chuyên ngăn trở người tu), hay thân Phạm thiên (vua cõi trời Phạm); không cầu được đền ơn, lợi lộc, danh tiếng, sống lâu, thân sung sướng. Bồ-tát tu tập những pháp như vậy thì được đầy đủ đàn ba-la-mật cho đến bát-nhã ba-la-mật. Đó gọi là đồng lợi.
Khi tu đồng lợi, tâm Bồ-tát ma-ha-tát không lay động, không hư hoại, thanh tịnh, vắng lặng, sáng lớn không bị che lấp. Bồ-tát ma-ha-tát an trú nơi địa tâm thanh tịnh, thành tựu đầy đủ pháp lành vô thượng và pháp lành sáng chói. Pháp lành sáng chói là: pháp lành mà Bồ-tát ma-ha-tát thực hành, không ai có thể chê bai. Tâm không lay động là: pháp lành Bồ-tát ma-ha-tát tu không hề lay chuyển, ngày đêm tăng trưởng như vầng trăng mới mọc (trăng non lớn dần mỗi ngày). Pháp lành vắng lặng là: tam-muội (trạng thái tâm định, chuyên chú vào một chỗ) mà Bồ-tát đạt được vắng lặng giống như Như Lai (danh hiệu của Phật), đã sắp gần A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Bồ-tát ma-ha-tát nhờ mọi sự bố thí, giữ giới và mọi Tứ nhiếp pháp mà được thân kim cương (thân bền chắc không hư hoại như kim cương, tức thân Phật), được quả pháp thân (thân chân thật của Phật, tức chân lý và công đức viên mãn). Bồ-tát ma-ha-tát nhờ bố thí, giữ giới khó làm mà được quả mầu nhiệm là công đức không thể nghĩ bàn của Như Lai. Nhờ bố thí, giữ giới tự thân về mọi mặt mà được quả được cõi người, cõi trời kính dâng cúng dường. Nhờ bố thí, giữ giới của người lành mà trong chúng sinh là bậc không ai cao hơn. Nhờ bố thí, giữ giới trong mọi việc làm mà được ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp của Như Lai (những đặc điểm thân thể đặc biệt tốt đẹp của Phật). Nhờ bố thí, giữ giới trừ bỏ lỗi mà được ngồi nơi đạo tràng (chỗ thành đạo) dưới cây bồ-đề, Ma vương và quyến thuộc không lay động được. Nhờ bố thí, giữ giới lợi mình lợi người mà được sự thường còn, an vui và giải thoát của Như Lai. Nhờ bố thí, giữ giới tịch tĩnh mà được bốn quả tịch tĩnh, tức là thân tịch tĩnh, duyên (đối tượng của tâm) tịch tĩnh, tâm tịch tĩnh và trí tịch tĩnh. Mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp của Phật), đại bi (lòng thương xót lớn), ba niệm xứ (ba sự an trú tâm của Phật: không vui khi được kính nghe, không buồn khi bị chống đối, không động khi cả hai cùng có), năm trí tam-muội: vì chúng sinh mà kể số là mười tám pháp bất cộng (mười tám phẩm chất riêng của Phật, không ai có chung); vì trí tuệ sắc bén nên thật ra có vô lượng pháp bất cộng.
Kinh Bồ-tát Thiện Giới, quyển thứ sáu
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video