Thiên 18 — Phẩm 18: Bồ Tát địa – Phẩm Ba mươi bảy phẩm trợ đạo

 Phần Bồ-tát địa (giai vị, tầng bậc tu hành của Bồ-tát) — Phẩm Ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ), thứ mười tám

 Thế nào gọi là tàm quý (biết hổ thẹn) của Bồ-tát (người tu hướng tới giác ngộ thành Phật và nguyện cứu giúp mọi chúng sinh) ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn)? Tàm quý có hai loại: một là do bản tính, hai là do nhân duyên (điều kiện bên ngoài). Do bản tính là: Bồ-tát ma-ha-tát tự biết việc mình làm là sai pháp, sợ quả báo xấu mà sinh hổ thẹn. Do nhân duyên là: Bồ-tát đối với điều ác mình đã làm, sợ người khác biết mà sinh hổ thẹn. Tàm quý do bản tính thì không do nhân duyên mà có, như bản tính của Bồ-tát. Tàm quý do Bồ-tát tu tập thì có được từ nhân duyên, như nhân duyên của Bát chính đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, tinh tấn đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng).

 Tàm quý có bốn loại: một là điều không nên làm mà làm, nên sinh hổ thẹn; hai là điều nên làm mà không làm, nên sinh hổ thẹn; ba là trong lòng tự sinh nghi, nên sinh hổ thẹn; bốn là che giấu tội lỗi, sợ người khác biết, nên sinh hổ thẹn.

 Thế nào gọi là bồ-đề-tát-đỏa (tên đầy đủ của Bồ-tát; bồ-đề là giác ngộ)? Tát-đỏa nghĩa là mạnh mẽ, không sợ hãi. Bản tính của Bồ-tát vốn có sức mạnh. Vì bản tính mạnh mẽ nên chế ngự được phiền não (những trạng thái tâm ô nhiễm như tham, giận, si), không chạy theo nó; chịu được mọi khổ và mọi điều đáng sợ, dù có điều đáng sợ cũng không lay động được. Mọi sự trang nghiêm bằng pháp lành của Bồ-tát, đó gọi là sức mạnh dũng mãnh theo bản tính. Vì vậy gọi là bồ-đề-tát-đỏa.

 Sức mạnh dũng mãnh theo bản tính của Bồ-tát có năm nhân duyên: một là đủ loại khổ sinh tử; hai là chúng sinh làm đủ loại nghiệp ác; ba là trong vô lượng đời làm lợi cho chúng sinh mà chịu vô lượng khổ; bốn là hết lòng giữ vững giới cấm của Bồ-tát; năm là hết lòng nghe nhận pháp sâu xa. Bồ-tát ma-ha-tát có năm nhân duyên để vì chúng sinh chịu khổ lớn, đau đớn mà lòng không buồn phiền: một là vì có sức mạnh dũng mãnh lớn; hai là vì tu tập sự không buồn phiền; ba là vì chăm làm điều lành, khéo dùng phương tiện (cách thức khéo léo), tinh tấn mạnh mẽ; bốn là vì sức trí tuệ mạnh; năm là vì chuyên tâm tu lòng bi (lòng thương xót muốn cứu khổ).

 Thế nào là Bồ-tát hiểu sách vở thế gian? Bồ-tát biết rõ các phương pháp, kỹ thuật thế gian, biết chữ, biết câu, biết lời, biết nghĩa, tâm và miệng hòa hợp, chuyên tâm ghi nhận giữ gìn. Đó gọi là Bồ-tát biết pháp, biết nghĩa. Vì biết pháp, biết nghĩa nên có thể nói cho người khác; nhờ việc nói ấy mà trí về pháp, trí về nghĩa được tăng trưởng. Đó gọi là văn tuệ (trí tuệ do nghe học) và tư tuệ (trí tuệ do suy nghĩ). Nhờ văn tuệ và tư tuệ mà các pháp giúp bồ-đề được tăng trưởng.

 Thế nào gọi là Bồ-tát biết thế gian? Thế gian có hai loại: một là thế gian chúng sinh, hai là khí thế gian (thế giới vật chất như chỗ chứa đựng chúng sinh). Bồ-tát ma-ha-tát quán thế gian chúng sinh, vì vậy kinh nói: "Thế gian khổ hạnh, chịu sinh tử; không biết sinh tử thì không được giải thoát." Như Lai (danh hiệu của Phật) biết rõ thế gian chúng sinh, vì vậy kinh nói: "Chúng sinh có năm trược (năm thứ vẩn đục, suy đồi của thời đại): một là mệnh trược, hai là chúng sinh trược, ba là phiền não trược, bốn là kiến trược, năm là kiếp trược."

 Như ngày nay tuổi thọ con người không đầy trăm năm, đó gọi là mệnh trược (tuổi thọ vẩn đục, ngắn ngủi). Như ngày nay chúng sinh không biết hiếu kính, phụng dưỡng cha mẹ, thầy dạy, bậc trên, hòa thượng (vị thầy truyền giới), sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế của đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ xưa)…; không làm theo lẽ phải; không sợ đời này và đời sau; không thích bố thí, không ưa phúc đức; không thích giữ trai (giữ giới ăn chay, không ăn quá ngọ), giữ giới, tinh tấn; đó gọi là chúng sinh trược (con người vẩn đục, suy đồi). Như ngày nay chúng sinh vì phiền não mà giết hại cha mẹ; đối với mẹ, chị em và các người thân khác cưỡng làm điều sai trái; tạo nhân duyên ác cho chúng sinh; tích chứa cung tên, dao gậy, giáo mác; nhiều chúng sinh nói dối, nói hai lưỡi (đâm thọc chia rẽ), nói lời độc ác, nói lời vô nghĩa; có vô lượng điều ác như vậy khi phiền não bất thiện nổi lên; đó gọi là phiền não trược. Như ngày nay chúng sinh thấy điều sai pháp cho là đúng pháp, thấy điều đúng pháp cho là sai pháp; điều sai pháp nói là đúng pháp, điều đúng pháp nói là sai pháp; vì thấy và nói như vậy mà phá hoại chính pháp (giáo pháp chân chính), tăng trưởng tà pháp; vô lượng chúng sinh tu tập tà kiến (thấy biết sai lệch); đó gọi là kiến trược (cái thấy vẩn đục). Như vào thời xấu, chúng sinh xấu, có ba loại tai kiếp bên trong nổi lên: một là tai kiếp đói kém, hai là tai kiếp dịch bệnh, ba là tai kiếp đao binh chiến tranh; đó gọi là kiếp trược (thời đại vẩn đục). Đó gọi là Bồ-tát biết thế gian chúng sinh.

 Lại nữa, Bồ-tát biết khí thế gian. Bồ-tát biết rõ nhân duyên thành và hoại của khí thế gian. Vì vậy kinh nói: "Này Ca-chiên-diên (một đại đệ tử của Phật), Như Lai biết rõ thế gian, biết nguyên nhân của thế gian, biết sự diệt của thế gian, biết con đường thoát khỏi thế gian, biết mùi vị của thế gian, biết cái khổ của thế gian, biết sự giải thoát khỏi thế gian. Này Ca-chiên-diên, sáu nhập (sáu giác quan cùng đối tượng của chúng), năm ấm (năm nhóm cấu thành con người: thân xác, cảm giác, tri giác, ý chí hoạt động, nhận biết) và tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió)… gọi là thân người. Vì có thân người nên theo thế gian mà đặt ra danh tướng, gọi là 'ta', gọi là 'chúng sinh', gọi là 'thọ mạng', gọi là 'sĩ phu' (con người, chủ thể hành động), gọi là 'người tên mỗ'. Những tên gọi như vậy về bản tính không có thật; vì phiền não nên chúng sinh nói rằng 'ta thấy, ta nghe, ta biết'; cái thấy, nghe, biết ấy cũng không có thật. Những tên họ, ăn uống, chịu khổ, hưởng vui, sống lâu, chết yểu như vậy được lưu hành theo quy ước, gọi là lưu bố (danh xưng giả lập lưu hành ở đời). Lưu bố chỉ là tướng, không phải là chân thật." Vì Như Lai biết rõ thế gian chúng sinh và khí thế gian nên gọi là Như Lai biết rõ thế gian.

 Bồ-tát nếu thấy người lớn tuổi hơn mình, phúc đức hơn mình thì nên ra đón, lễ lạy, hỏi han, mời ngồi giường ghế. Nếu thấy người tuổi tác, đức hạnh ngang mình thì chủ động hỏi han trước, khiêm nhường, nói lời dịu dàng, nắm tay cùng ngồi, không sinh kiêu mạn cho rằng mình hơn họ. Nếu thấy người tuổi tác, đức hạnh kém mình thì chủ động nói lời dịu dàng, khuyên làm phúc đức, dạy làm pháp lành, lòng không khinh mạn; nếu họ có lỗi cũng trước sau không chê bai châm chọc; họ cần vật gì thì tùy ý cho. Bồ-tát đối với chúng sinh bậc trên, bậc giữa, bậc dưới đều chủ động nói lời dịu dàng, dùng pháp lành giáo hóa, dùng thức ăn và giáo pháp để thu phục họ. Thân, miệng, ý và sự suy nghĩ lành… đều hướng về chúng sinh.

 Bồ-tát thường nghĩ thế này: "Nguyện ta không tạo nhân duyên ác cho bất kỳ chúng sinh nào." Đối với chúng sinh không có ý nghĩ thù oán, thường coi như người thân, không có lòng giận. Nếu có người giận mình thì không để bụng; nếu bị người giận đánh thì quán pháp giới (toàn thể mọi hiện tượng, bản tính chân thật của chúng). Thân, miệng, ý thường tự giữ trang nghiêm, chín chắn. Đầy đủ mười bốn việc, tức là sáu phương tiện, bốn bạn ác, bốn bạn lành, như kinh Thiện Sinh (kinh Phật dạy chàng Thiện Sinh về đạo làm người tại gia) đã nói. Thường làm lợi cho đời này và đời sau; biết tìm của cải, được rồi biết giữ gìn; làm ăn giàu đủ; biết làm phúc đức, không tham, không keo kiệt; không làm trò ảo thuật lừa dối người đời; giữ giới, biết hổ thẹn; ai gửi gắm của cải thì không để họ phải nghi ngờ; chúng sinh thấy mình như thấy điều chân thật; thường gần bạn lành; trị nước, cai quản dân thì khuyên làm Thập thiện (mười điều lành: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời ác, không nói lời thêu dệt, không tham, không giận, không tà kiến). Thấy thì nói thấy, nghe thì nói nghe, cảm nhận thì nói cảm nhận, biết thì nói biết. Vì vậy Bồ-tát gọi là biết thế gian.

 Thế nào gọi là Bồ-tát học Tứ y (bốn điều nương tựa trong việc học đạo)? Bồ-tát nương theo nghĩa, không nương theo chữ: Bồ-tát nghe pháp không vì nương theo chữ mà chỉ vì nương theo nghĩa. Bồ-tát ma-ha-tát nương theo pháp, không nương theo người: biết pháp và phi pháp; biết pháp như vậy là do Phật nói, do bậc trưởng lão nói, do chúng tăng nói; nếu là phi pháp thì dù nghe nói là Phật nói, lòng cũng không tin. Lại có pháp không phải Phật nói, không phải trưởng lão nói, không phải chúng tăng nói; dù không phải Phật, trưởng lão, tăng nói, nhưng đúng là tướng của pháp thì nghe liền tin nhận. Bồ-tát ma-ha-tát nương theo kinh liễu nghĩa (kinh nói rõ ràng nghĩa rốt ráo), không nương theo kinh bất liễu nghĩa (kinh nói theo cách tạm thời, chưa nói hết nghĩa). Nương theo liễu nghĩa thì không thể lay động, không thể dời đổi; đối với kinh liễu nghĩa thì không sinh nghi. Bồ-tát nếu sinh nghi với kinh liễu nghĩa thì có thể bị lay động. Bồ-tát nương theo trí, không nương theo thức (sự nhận biết phân biệt thông thường). Vì sao? Vì người tu trí tuệ gọi là có trí thanh tịnh. Vì vậy Bồ-tát hiểu nghĩa rất sâu; dù đối với nghĩa sâu chưa hiểu được, trước sau cũng không phỉ báng. Đó gọi là Bồ-tát thành tựu Tứ y. Bồ-tát thành tựu Tứ y như vậy thì biết rõ ràng đạo thế gian và đạo xuất thế gian (vượt khỏi thế gian, hướng tới giải thoát).

 Bồ-tát lại có bốn đạo; nhờ bốn đạo mà biết mọi pháp giới, được trí vô ngại (trí không bị ngăn trở). Bốn đạo chính là bốn trí vô ngại. Biết mọi pháp giới, gọi là pháp vô ngại trí. Biết trí vô ngại, trí không điên đảo về tính của mọi pháp, gọi là nghĩa vô ngại trí. Bồ-tát biết đủ loại tên gọi của mọi pháp, gọi là từ vô ngại trí (trí thông suốt ngôn từ). Bồ-tát biết mọi pháp giới, tên gọi của mọi pháp, nghĩa của mọi pháp, nói mãi không cạn, gọi là nhạo thuyết vô ngại trí (trí vui thích thuyết giảng không ngăn ngại). Bồ-tát đầy đủ bốn trí vô ngại thì biết phương tiện về ấm, nhập, giới (năm ấm, mười hai nhập, mười tám giới: các cách phân loại thân tâm và thế giới), phương tiện về mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nhân quả dẫn tới sinh tử luân hồi), phương tiện về xứ và phi xứ (điều hợp lý có thể xảy ra và điều không thể xảy ra theo lẽ nhân quả). Bồ-tát đầy đủ bốn trí vô ngại thì tự mình biết rõ ràng con đường bồ-đề, lại có thể vì người khác phân tích, nói rộng.

 Thế nào gọi là trang nghiêm bồ-đề (tô điểm, vun đắp cho sự giác ngộ)? Trang nghiêm bồ-đề có hai loại: một là trang nghiêm bằng công đức, hai là trang nghiêm bằng trí tuệ, như đã nói trong phẩm Tự lợi lợi tha. Bồ-tát tu tập hai sự trang nghiêm ấy trong a-tăng-kỳ kiếp (khoảng thời gian dài không thể đếm được) thứ nhất thì gọi là trang nghiêm bậc dưới; tu trong a-tăng-kỳ kiếp thứ hai gọi là trang nghiêm bậc giữa; tu trong a-tăng-kỳ kiếp thứ ba gọi là trang nghiêm bậc trên.

 Thế nào là Bồ-tát tu tập ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp trợ đạo)? Bồ-tát đầy đủ bốn trí vô ngại thì được trí phương tiện; nhờ trí phương tiện mà tu tập ba mươi bảy phẩm, nhưng cũng chưa chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ tối thượng, chân chính và trọn vẹn của Phật); cũng biết các phẩm đạo mà hai thừa (Thanh văn: người nghe lời Phật mà giác ngộ cho riêng mình, và Duyên giác: người tự ngộ lý nhân duyên) tu. Việc biết hai thừa thì như đã nói trong phẩm đầu.

 Thế nào gọi là biết ba mươi bảy phẩm mà Bồ-tát tu? Bồ-tát quán thân, tức là quán thân theo đúng thân (pháp quán đầu tiên trong Tứ niệm xứ, chú tâm quán sát thân); khi quán như vậy không bám vào tướng thân, cũng không tạo tướng rỗng không; cũng biết thân này không thể nói ra được. Đó gọi là quán thân theo đệ nhất nghĩa (chân lý tối hậu). Vì để lưu hành theo quy ước thế gian nên nói tên là thân. Các phẩm còn lại trong ba mươi bảy phẩm cũng như với thân vậy. Bồ-tát ma-ha-tát khi quán thân này thì không tạo ra (tướng) khổ, không tạo ra tập (nguyên nhân của khổ), không tạo ra diệt (sự hết khổ), không tạo ra đạo là nhân duyên của diệt. Vì sao? Vì pháp giới không thể nói ra được. Bồ-tát nếu biết khổ, tập, diệt, đạo như vậy thì gọi là tu tập ba mươi bảy phẩm theo đệ nhất nghĩa. Vì để lưu hành theo quy ước nên nói khổ, tập, diệt, đạo.

 Bồ-tát nếu biết không dùng giác quán (tâm tìm xét thô và tâm dò xét tế) để quán ba mươi bảy phẩm thì gọi là xa-ma-tha (chỉ: dừng lắng tâm, an định). Bồ-tát nếu biết pháp giới chân thật không thể nói ra được thì gọi là tỳ-bà-xá-na (quán: trí tuệ quán sát thấy rõ sự thật). Xa-ma-tha của Bồ-tát có bốn loại: một là xa-ma-tha đệ nhất nghĩa, hai là xa-ma-tha có kỳ hạn (?), ba là xa-ma-tha chân thật, bốn là xa-ma-tha lìa giặc oán phiền não. Bồ-tát đầy đủ bốn xa-ma-tha thì biết mọi pháp giới, vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Tỳ-bà-xá-na của Bồ-tát có bốn loại: một là cùng thực hành với bốn loại xa-ma-tha, hai là xa lìa điên đảo, ba là phân biệt vô lượng pháp giới, bốn là biết pháp giới không ngăn ngại. Bồ-tát tu tập bốn loại tỳ-bà-xá-na này vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.

 Thế nào gọi là thiện phương tiện (sự khéo léo trong cách làm) của Bồ-tát ma-ha-tát? Thiện phương tiện có mười hai loại: sáu bên trong, sáu bên ngoài. Sáu loại bên trong là: Bồ-tát thường khởi lòng đại bi (thương xót lớn) với mọi chúng sinh; biết rõ chân thật mọi hành (mọi sự vật hiện tượng do nhân duyên tạo thành); thường vui thích buộc tâm nhớ nghĩ A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vui lòng vì chúng sinh mà xoay vần trong sinh tử; biết chân thật phiền não mà không diệt phiền não (?); vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề mà chăm chỉ tinh tấn. Đó gọi là phương tiện bên trong. Sáu loại bên ngoài là: có thể khiến bố thí ít mà được phúc vô lượng; người có công đức thì khiến tăng trưởng; người phá Phật pháp thì khiến sinh lòng tin; người đã có lòng tin thì khiến tăng trưởng; người chưa thuần thục thì khiến thuần thục; người đã thuần thục thì khiến được giải thoát. Đó gọi là phương tiện bên ngoài.

 Thế nào là bố thí ít mà được phúc vô lượng? Nếu có chúng sinh nghe Bồ-tát nói pháp xong, đem một nắm cơm cho con chó đói; vật bố thí đã ít, ruộng phúc (đối tượng nhận bố thí, nơi gieo phúc) lại mỏng, nhưng vì biết hồi hướng (hướng công đức về mục đích) về đạo bồ-đề nên phúc báo được không thể đo lường.

 Người có công đức thì khiến tăng trưởng: nếu có chúng sinh trước đã thọ tám trai giới (tám giới giữ trong một ngày một đêm), Bồ-tát lại vì họ phân tích giải thích, dạy họ hồi hướng về bồ-đề vô thượng. Nếu có chúng sinh đắm sâu tà kiến, một tháng nhịn ăn, ban ngày nhịn, ban đêm ăn (?), Bồ-tát liền vì họ giảng nói chính pháp, phá tâm tà, dạy họ thọ trì phép tám giới trai. Bồ-tát vì phá lối giữ trai khổ sở, bất thiện mà dạy họ thọ trì trai giới theo pháp lành. Nếu có chúng sinh muốn cầu giải thoát mà không biết phương cách, Bồ-tát vì họ nói nghĩa chân thật của Trung đạo (con đường ở giữa), lìa hai cực đoan. Nếu có chúng sinh muốn được thân cõi trời mà nhảy xuống vực, lao vào lửa, Bồ-tát vì phá nỗi khổ trước mắt ấy mà nói cho họ biết giữ giới thì đời này được vui, đời sau được thân cõi trời. Nếu có chúng sinh vì muốn được vắng lặng mà đọc tụng, giải nói bốn bộ Vệ-đà (bốn bộ kinh điển của đạo Bà-la-môn), Bồ-tát liền dùng mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển của Phật) dạy họ phân tích, suy nghĩ nghĩa lý.

 Lại nữa, Bồ-tát dùng hoa hương tuyệt đẹp có ở thế gian cúng dường Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng), cũng dạy chúng sinh cúng dường như vậy; tự mình hướng về vô lượng chư Phật mười phương phát nguyện cúng dường, cũng dạy chúng sinh hướng về chư Phật mười phương phát nguyện cúng dường. Lại nữa, Bồ-tát thường tu niệm Phật cho đến niệm cõi trời, cũng dạy chúng sinh tu sáu niệm (niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm bố thí, niệm cõi trời). Lại nữa, Bồ-tát đem nghiệp lành của thân và miệng, nhiều hay ít, đều trao hết cho chúng sinh, cũng dùng pháp ấy giáo hóa chúng sinh. Lại nữa, Bồ-tát thường phát nguyện: "Mọi việc khổ của tất cả chúng sinh xin dồn hết vào thân ta, đừng để người khác phải chịu," cũng đem pháp ấy dạy lại chúng sinh. Lại nữa, Bồ-tát có tội lỗi đời trước hay đời này đều hướng về chư Phật mười phương sám hối, cũng dùng pháp ấy dạy chúng sinh thực hành. Lại nữa, Bồ-tát tự mình tu tập bốn tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn: từ là đem vui, bi là cứu khổ, hỷ là vui theo người, xả là buông bỏ bình đẳng), cũng dạy chúng sinh thực hành bốn tâm vô lượng. Người có công đức thì khiến tăng trưởng; người phá Phật pháp thì khiến sinh lòng tin; người đã có lòng tin thì khiến tăng trưởng; người chưa thuần thục thì khiến thuần thục; người đã thuần thục thì khiến được giải thoát.

 Bồ-tát ma-ha-tát vì bốn pháp ấy mà tu tập sáu việc: một là tùy thuận người khác, hai là không chướng ngại, ba là không lay động, bốn là tâm tương tự, năm là báo ơn, sáu là thanh tịnh.

 Tùy thuận người khác: Bồ-tát khi nói pháp cho chúng sinh thì trước dùng lời dịu dàng, nói theo ý họ; tùy thân, miệng, ý và tùy sức mình mà bố thí, khiến họ cung kính, sinh lòng vui mừng, lòng ưa pháp, rồi sau mới nói pháp. Tùy căn cơ (năng lực tiếp nhận giáo pháp) trên, giữa, dưới của chúng sinh mà nói pháp dễ hiểu; nói đúng thời, nói theo thứ lớp, nói không điên đảo, nói có lợi ích, nói với lòng thương xót. Nếu cần thần thông để cảm hóa, độ thoát thì hiện thần túc (năng lực thần thông biến hóa) cho thấy. Điều tóm lược thì nói được rộng, điều rộng thì nói được tóm lược; phá được lưới nghi, giúp người nhớ nghĩ; phân tích rộng chỗ ra vào thiền định.

 Nếu có chúng sinh không hiểu nghĩa không (sự không có tự tính cố định của mọi vật) rất sâu của Như Lai thì Bồ-tát liền vì họ mở bày, phân tích giảng nói. Nếu có chúng sinh phỉ báng kinh điển Phương đẳng Đại thừa (kinh điển Đại thừa rộng lớn, dạy con đường Bồ-tát cứu độ mọi người) thì liền nói pháp khiến họ được điều phục. Nếu có chúng sinh nói rằng: "Như Lai dạy không có mọi pháp, không có mọi vật; mọi pháp không sinh không diệt, như hư không, như huyễn, như mộng, như ánh nắng dợn lúc trời nóng, như thành Càn-thát-bà (thành ảo hiện trên không như ảo ảnh), như trăng dưới nước, như tiếng vang khi gọi," rồi vì không hiểu pháp tính (bản tính chân thật của các pháp) mà sinh sợ hãi; vì sợ hãi mà sinh phỉ báng, nói: "Đó không phải kinh Phật, đó là lời của tà kiến."

 Bồ-tát ma-ha-tát khéo dùng phương tiện, dần dần mở bày nghĩa của tu-đa-la (kinh Phật) cho họ, theo ý mà nói: "Không phải mọi pháp đều không có; vì mọi pháp không thể nói ra được nên gọi là không có pháp; vì tính không thể nói ra được là không có gì, nên gọi là không có vật. Nếu ban đầu không có, không thể nói, không có tính có thể nói (?), thì làm sao nói được có sinh có diệt? Vì vậy nói là không sinh không diệt. Nếu không sinh diệt thì gọi là hư không. Như trong hư không có vô lượng sắc (hình chất), vô lượng nghiệp (động tác), các sắc, các nghiệp không bị ngăn ngại, tức là đi, đứng, co, duỗi, cúi, ngửa. Nếu không có các sắc, các nghiệp như vậy mà gọi là hư không, thì hư không ấy không thể nói ra được. Nếu nhờ hư không mà có các sắc, các nghiệp có thể nói ra, thì không được nói rằng tính của hư không là không thể nói ra. Nếu hư không ấy không thể nói ra, thì các sắc, các nghiệp làm sao nói ra được?"

 Bồ-tát ma-ha-tát được trí của bậc thánh rồi mới biết pháp giới không thể nói ra được. Khi ấy Bồ-tát phá tướng tà, nói rằng mọi pháp có, mọi pháp có thể nói. Bồ-tát trước tiên dùng trí thánh như vậy dạy chúng sinh; chúng sinh được rồi tự thấy pháp tính không thể nói ra, giống như hư không. Vì vậy Như Lai nói mọi pháp đều giống hư không. Như tướng của tính huyễn (ảo thuật) là không phải có, không phải không; bậc thánh cũng nói là không phải có, không phải không. Nếu huyễn nhất định là có, thì vì sao có lúc thấy được, có lúc không thấy được? Nếu nhất định là không, thì sao lại khiến người thấy đủ loại hình tướng? Pháp thật không có thì không thể sinh ra hình tướng. Mọi pháp giới cũng như vậy: đối với phàm phu thì nói là có danh, có tướng; vì có danh tướng nên không được nói là không; vì tính đệ nhất nghĩa không thể nói ra nên không được nói là có. Vì vậy pháp giới như huyễn, có hai mặt (?). Vì vậy Bồ-tát đối với các pháp giới không lấy, không bỏ, không thêm, không bớt; thật thì biết là thật, cũng nói là thật. Đó gọi là phương tiện khéo tùy thuận của Bồ-tát.

 Không chướng ngại: Bồ-tát ma-ha-tát thấy người đến xin thì nói: "Này thiện nam tử (người con trai lành, lời xưng gọi thân thiết), nếu nay anh cúng dường được Tam bảo, cha mẹ, thầy dạy, bậc trên, sa-môn, bà-la-môn, thì mọi thứ anh cần, hoặc áo mặc, đồ ăn, giường nằm, thuốc chữa bệnh, hoa hương, chuỗi ngọc, cờ phướn, lọng che, âm nhạc, ruộng vườn nhà cửa, kẻ hầu, xe cộ, mọi đồ dùng để sống, ta đều sẽ cho anh." Nếu có chúng sinh sợ hãi lo âu, Bồ-tát nói: "Nếu nay anh cúng dường được Tam bảo cho đến bà-la-môn, ta sẽ cho anh áo mặc, đồ ăn cần dùng cho đến mọi đồ dùng để sống, cũng sẽ cứu anh khỏi điều lo sợ." Nếu có người bệnh, Bồ-tát cũng nói: "Nếu nay anh cúng dường được Tam bảo cho đến bà-la-môn, ta sẽ vì anh tìm thầy thuốc giỏi, người chăm bệnh, thuốc tốt, áo mặc, đồ ăn cho đến mọi đồ dùng để sống, khiến anh khỏi bệnh."

 Những chúng sinh như vậy nếu tin nhận lời Bồ-tát thì Bồ-tát sẽ dùng đủ mọi cách khiến họ được như ý; nếu không nhận thì khi ấy Bồ-tát tu tâm xả (buông bỏ, không vướng bận). Nếu họ đã tin nhận mà Bồ-tát không làm cho vừa ý họ thì Bồ-tát mắc tội. Bồ-tát trước dạy họ cúng dường Tam bảo, cha mẹ, thầy dạy, bậc trên, giữ giới, tinh tấn, để điều phục họ, khiến họ đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu trước đã nhận lời mà sau không làm theo, thì vì lòng thương xót mà Bồ-tát tỏ ra giận dữ quở trách, chứ không thật có lòng ác; nếu không cho của, không làm giúp, cũng không phải thật ghét giận, mà là để điều phục họ. Đó gọi là không chướng ngại và không lay động.

 Tâm tương tự: Bồ-tát nếu có thân tự tại, làm vua, đại thần, có nhiều quyến thuộc, thì trước tuyên bố rằng: "Trong cõi nước của ta và người trong nhà ta, ai không cúng dường Tam bảo, cha mẹ, thầy dạy, bậc trên, sa-môn, bà-la-môn, ai phạm giới, lười biếng, ta sẽ cắt áo mặc, đồ ăn uống, đánh mắng, trói buộc, giam vào ngục, hoặc giết, hoặc đuổi đi." Rồi giao cho đại thần xem xét, biết ai giữ giới, ai phạm giới, ai cúng dường được cha mẹ và Tam bảo, ai không cúng dường cha mẹ và Tam bảo. Khi ấy chúng sinh vì sợ hãi mà xa lìa các điều ác, tu tập pháp lành, giống với tâm Bồ-tát. Đó gọi là phương tiện tương tự.

 Báo ơn: Bồ-tát nếu nhận của đàn-việt (thí chủ) áo mặc, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc chữa bệnh, nhà cửa, dù nhiều hay ít; hoặc khi gặp nạn sợ hãi có người cứu giúp; hoặc khi bệnh khổ có người chữa trị; hoặc nghe người nói pháp mà phá được lòng nghi; thì Bồ-tát ma-ha-tát vì nhớ ơn mà dạy hết những người ấy làm pháp lành. Đó gọi là báo ơn. Bồ-tát nói pháp, chúng sinh nghe xong liền cúng dường được Tam bảo, cha mẹ, thầy dạy, bậc trên, sa-môn, bà-la-môn…, giữ giới, tinh tấn. Đó gọi là báo ơn.

 Tịch tĩnh (vắng lặng, thanh tịnh): Bồ-tát ma-ha-tát an trú nơi bậc bồ-đề rốt ráo, tu tập con đường bồ-đề vắng lặng, sinh lên cõi trời Đâu-suất (cõi trời nơi vị Bồ-tát ở kiếp cuối cùng chờ xuống đời thành Phật). Nên biết không lâu nữa vị ấy sẽ xuống cõi Diêm-phù-đề (châu lục phía nam, nơi loài người sinh sống) đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Chúng sinh nghe vậy đều phát nguyện: "Khi vị Bồ-tát này thành Phật, chúng ta sẽ xuất gia học đạo trong giáo pháp của vị Phật ấy." Khi ấy Bồ-tát xuống cõi Diêm-phù-đề, gửi thân vào nhà Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ sĩ) hoặc nhà Bà-la-môn; vì chúng sinh mà bỏ niềm vui năm dục (năm thứ ham muốn của giác quan: sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, xúc chạm), xuất gia học đạo, tu khổ hạnh. Làm vậy là để những người tu khổ hạnh sinh lòng cung kính, và để phá tâm chuộng khổ hạnh của họ. Tu khổ hạnh xong, Bồ-tát đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, để phá tâm cầu bồ-đề của hàng Thanh văn, Duyên giác. Thành đạo rồi, Ngài lặng yên mà ở, để Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi) và Phạm thiên vương (vua cõi trời Phạm) đến khuyên thỉnh. Phạm thiên thưa thỉnh là để chúng sinh sinh lòng tôn trọng đối với chính pháp. Khi ấy Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính) liền dùng Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy suốt căn cơ mọi chúng sinh) quán sát chúng sinh rồi mới nói pháp. Dùng Phật nhãn quán sát là để phá tiếng xấu, tức là chúng sinh nói rằng: "Như Lai chỉ vì Phạm vương khuyên thỉnh mà nói pháp, chứ không phải vì thương xót." Dùng Phật nhãn quán sát chúng sinh rồi chuyển pháp luân (giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe báu nghiền nát điều sai trái) là để phá bánh xe tà ác của chúng sinh. Chuyển pháp luân rồi thì tập hợp đại chúng, chế định giới luật, để chúng sinh được giải thoát. Đó gọi là phương tiện tịch tĩnh của Bồ-tát: để chúng sinh có được lòng tin; để người chưa vào Phật pháp được vào; để chúng sinh chưa thuần thục được thuần thục; để chúng sinh đã thuần thục được giải thoát.

 Kinh Bồ-tát Thiện Giới, quyển thứ bảy

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video