Thiên 19 — Phẩm 19: Bồ Tát địa – Phẩm Các pháp trợ Bồ-đề (phần còn lại)

 Phẩm thứ mười chín: Phần còn lại về các pháp số giúp thành tựu bồ-đề (giác ngộ), thuộc Bồ-tát địa (phần sách bàn về các bậc tu của bồ-tát).

 Thế nào là đà-la-ni (năng lực ghi nhớ và giữ gìn, không để quên mất; cũng dùng để chỉ những câu thần chú) của bồ-tát ma-ha-tát (bồ-tát: người tu hành cầu giác ngộ để cứu độ mọi chúng sinh; ma-ha-tát: bậc lớn)? Đà-la-ni có bốn loại: một là pháp đà-la-ni (ghi nhớ giữ gìn lời dạy); hai là nghĩa đà-la-ni (ghi nhớ giữ gìn ý nghĩa); ba là từ đà-la-ni (giữ gìn lời chú); bốn là nhẫn đà-la-ni (giữ gìn sự nhẫn, tức tâm chấp nhận và an trụ vững chắc vào chân lý).

 Pháp đà-la-ni là: tâm bồ-tát có được sức nhớ. Nhờ sức nhớ mà được trí tuệ lớn. Nhờ sức trí tuệ lớn mà biết các pháp giới (toàn bộ các hiện tượng và các lời dạy). Lời lẽ, chữ, câu đều giữ chặt trong lòng, trải qua vô lượng đời không quên mất. Nghĩa đà-la-ni là: cũng như pháp đà-la-ni, thuận theo đó mà hiểu nghĩa, trong vô lượng đời giữ gìn không quên.

 Từ đà-la-ni là: bồ-tát ma-ha-tát vì muốn phá các điều ác của chúng sinh nên thụ trì (nhận lấy và giữ gìn) thần chú, đọc tụng thông thạo để làm lợi ích chúng sinh. Vì chú thuật mà giữ năm pháp: một là không ăn thịt; hai là không uống rượu; ba là không ăn ngũ tân (năm loại rau có vị cay nồng: hành, hẹ, tỏi, kiệu, hưng cừ); bốn là không dâm dục; năm là không ăn trong nhà không sạch sẽ. Bồ-tát đủ năm pháp này thì có thể làm lợi ích lớn cho vô lượng chúng sinh; các quỷ thần ác, các chất độc, các bệnh tật, không gì không chữa trị được.

 Nhẫn đà-la-ni là: bồ-tát ma-ha-tát nhờ sức trí tuệ, lòng ưa vắng lặng, không ở chung với người, im lặng không nói, ở một mình không có bạn; ăn uống biết đủ, chỉ ăn một loại thức ăn; ngồi thiền suy ngẫm, ban đêm không ngủ. Khi ấy Phật liền dạy câu chú đà-la-ni, bảo đọc tụng:

 "Ất-trí, mật-trí, ki-trí-tì, sằn-đề, bát-đàn-na, sa-ha." (câu chú, giữ nguyên âm đọc)

 Bồ-tát khi ấy nhận câu chú từ Phật rồi, dùng tâm sâu xa quan sát, biết rằng chữ vốn không có nghĩa. Vì không có nghĩa nên không có lời có nghĩa. Nếu không có lời có nghĩa thì lời cũng không có nghĩa, pháp cũng không có nghĩa. Vì không có nghĩa nên hết thảy các pháp đều không thể nói ra. "Nghĩa" ở đây chính là cái nghĩa "không có nghĩa" của hết thảy các pháp. Nhờ sức nhẫn mà biết rõ ràng bốn đà-la-ni. Vì biết rõ nên được đầy đủ nhẫn đà-la-ni. Vì đầy đủ nhẫn đà-la-ni nên chẳng bao lâu thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật).

 Bồ-tát ma-ha-tát khi tu tập trong a-tăng-kỳ kiếp thứ nhất (a-tăng-kỳ: con số nhiều đến không đếm được; kiếp: khoảng thời gian cực dài; bồ-tát phải tu qua ba a-tăng-kỳ kiếp mới thành Phật) thì được hai đà-la-ni là pháp và nghĩa. Nhờ hai đà-la-ni pháp và nghĩa này mà tu tập tam-muội (trạng thái tâm định, chuyên chú vào một điểm). Nhờ tu tam-muội và phát thệ nguyện, lại được hai đà-la-ni là từ và nhẫn. Bồ-tát nếu đủ bốn việc thì được bốn đà-la-ni: một là không tham năm dục (năm thứ ham muốn đối với hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, cảm giác chạm xúc); hai là đối với chúng sinh không có lòng ganh ghét; ba là bố thí được, bố thí xong không hối tiếc; bốn là ưa nghe chánh pháp (giáo pháp chân chính), thụ trì, đọc tụng, chép viết, giảng giải. Đó là tạng pháp của bồ-tát, là ma-di của bồ-tát (ma-di: phần nêu cương yếu và luận giải giáo lý) (?).

 Thế nào là bồ-tát phát thệ nguyện lớn? Có năm loại: một là phát tâm phát nguyện; hai là hữu phát nguyện (phát nguyện liên quan đến sự sinh ra trong các cõi); ba là hành phát nguyện; bốn là thiện phát nguyện; năm là đại phát nguyện. Khi mới phát tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ) thì gọi là phát tâm phát nguyện. Vì lợi ích chúng sinh mà sinh vào cõi người, cõi trời thì gọi là hữu phát nguyện. Vì chúng sinh mà tu tâm vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả mở rộng đến vô số chúng sinh) thì gọi là hành phát nguyện. Tu tập hết thảy pháp lành của bồ-tát thì gọi là thiện phát nguyện. Không tiếc thân mạng, giữ gìn chánh pháp thì gọi là đại phát nguyện.

 Bồ-tát nếu dùng mười cách cúng dường ngôi báu Phật, Pháp, Tăng (Tam bảo: ba ngôi báu gồm Phật, giáo pháp của Phật và đoàn thể người tu), giữ gìn chánh pháp, thấy người giữ pháp thì cúng dường cung kính, đó gọi là đại phát nguyện. Bồ-tát ma-ha-tát sinh lên trời Đâu-suất (cõi trời nơi bồ-tát ở trong đời cuối trước khi xuống trần thành Phật) cho đến lúc vào đại niết-bàn (sự diệt độ trọn vẹn, ra khỏi hẳn vòng sinh tử), đó gọi là đại phát nguyện. Bồ-tát ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm cho đến khi được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đó gọi là đại phát nguyện. Bồ-tát ma-ha-tát vì cứu độ chúng sinh mà có mặt khắp các cõi hữu (các cõi sống trong vòng sinh tử), tuỳ đó mà nhận lấy thân, đó gọi là đại phát nguyện. Bồ-tát ma-ha-tát thường dùng tạng pháp bồ-tát và ma-di bồ-tát của Đại thừa (giáo pháp "cỗ xe lớn", đưa mọi người đến thành Phật) để giáo hoá chúng sinh, đó gọi là đại phát nguyện. Bồ-tát ma-ha-tát phàm điều gì diễn nói cũng đều có lợi ích, người không có căn lành (gốc rễ của điều lành) thì khiến nảy mầm lành, đó gọi là đại phát nguyện.

 Thế nào gọi là bồ-tát ma-ha-tát tu không tam-muội (pháp định quán xét tính không)? Bồ-tát quán xét sâu rằng hết thảy các pháp có "tính có thể nói". Cái tính có thể nói này, trong tính không thể nói thì không có, cho nên gọi là không tam-muội.

 Thế nào là vô nguyện tam-muội (pháp định không mong cầu)? Bồ-tát ma-ha-tát thấy rằng vì hết thảy pháp có thể tuyên nói nên mới có ngã (cái tôi) và ngã sở (cái của tôi). Vì có ngã, có ngã sở nên gọi là khổ. Bồ-tát ma-ha-tát vì phá cách nghĩ sai lầm nên biết hết thảy pháp không thể tuyên nói; vì thế không chấp vào ngã và ngã sở. Vì không có ngã, không có ngã sở nên không còn mong cầu gì nữa. Đó gọi là vô nguyện tam-muội.

 Thế nào là vô tướng tam-muội (pháp định không bám vào hình tướng)? Bồ-tát ma-ha-tát biết hết thảy pháp không thể tuyên nói. Vì không thể nói nên hoàn toàn không có tướng của phiền não (những trạng thái tâm ô nhiễm như tham lam, giận dữ, mê muội). Vì không có tướng nên gọi là vắng lặng. Vì tu sự vắng lặng nên gọi là vô tướng tam-muội.

 Vì sao Như Lai (danh hiệu của Phật) nói ba tam-muội? Hết thảy các pháp chung lại có hai loại: một là hữu vi hữu (cái "có" thuộc hữu vi, tức do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt); hai là vô vi hữu (cái "có" thuộc vô vi, tức không do tạo tác, không sinh không diệt). Hữu vi hữu là ngã và ngã sở. Vô vi hữu chính là niết-bàn. Về hữu vi hữu: bồ-tát ma-ha-tát quán xét hết thảy là khổ, không sinh lòng mong cầu, đó gọi là vô nguyện tam-muội. Vô vi hữu chính là niết-bàn: bồ-tát ma-ha-tát đối với niết-bàn không sinh ý tưởng ham thích, đó gọi là vô tưởng. Vô vi thì vừa có vừa không; vì thế bồ-tát chẳng nguyện mà cũng chẳng không nguyện. Bồ-tát ma-ha-tát thấy có là có, thấy không là không; trong cái có không có cái không, trong cái không không có cái có, đó gọi là không. Bồ-tát lúc ấy tu không tam-muội thì được trí chân thật. Tam-muội như vậy, hàng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (người tự quán xét nhân duyên mà giác ngộ, không có thầy dạy) cũng tu, cũng học, nhưng không thể giảng nói.

 Hết thảy các pháp vốn không thể tuyên nói. Chư Phật và bồ-tát vì muốn chúng sinh được vắng lặng nên nói bốn pháp này: hết thảy pháp hữu vi là vô thường (không bền, luôn đổi thay), là khổ, là vô ngã (không có cái tôi thật); niết-bàn là vắng lặng. Chư Phật, bồ-tát vì chúng sinh nói bốn pháp này, nên biết rằng như thế là đã nói gốc rễ của các pháp trong toàn thể pháp giới. Đó gọi là ưu-đà-na (lời tổng yếu như con dấu xác nhận giáo pháp chân chính). Ưu-đà-na thì vô lượng chư Phật trong quá khứ cũng đều nói như vậy. Có thể đưa người lên bậc trên nên gọi là ưu-đà-na; làm tăng trưởng pháp lành nên gọi là ưu-đà-na.

 Thế nào là bồ-tát thấy pháp hữu vi đều là vô thường? Bồ-tát ma-ha-tát biết pháp hữu vi có thể nói là vô thường, vì thế hết thảy hữu vi đều vô thường. Bồ-tát biết rằng trong nghĩa chân thật về tính của các pháp thì không có nhân quả, nên không thể tuyên nói; vì vậy mới mượn tướng mà nói rằng hết thảy pháp đều là sinh diệt. Do đó pháp hữu vi trong quá khứ thì vừa sinh vừa diệt. Vì thế đối với pháp quá khứ không thấy có nhân, không thấy có tính. Vì không thấy nhân và tính nên nói pháp quá khứ đều là vô thường. Pháp hiện tại thì biết sinh mà không biết diệt; đối với pháp hiện tại không thấy nhân, mà thấy quả, thấy tính; vì chưa diệt nên biết tính mà không biết nhân. Pháp hữu vi vị lai thì không thấy sinh diệt; vì thế biết nhân mà không biết quả, không biết tính, vì chưa sinh. Vì vậy bồ-tát biết nhân mà không biết tính (?).

 Khi ấy quán xét ba đời, thấy mỗi một niệm (khoảnh khắc ý nghĩ cực ngắn) có ba tướng; nếu vượt qua một niệm thì có bốn tướng. Pháp trước diệt rồi, kế đó sinh ra pháp tương tự, gọi là sinh. Sinh rồi làm việc của nó, gọi là trụ (tồn tại). Tướng của pháp trước diệt, diệt rồi thấy cái tương tự, gọi là lão (già, suy) (?). Sinh rồi không tồn tại được đến niệm thứ hai, gọi là hoại. Bồ-tát thấy tướng của pháp hữu vi là một loại: sinh, trụ, lão đều như nhau, chỉ có tướng hoại là khác. Vì sao? Vì nó không cùng tồn tại với ba tướng kia. Bốn tướng như vậy được thấy theo hai loại: một là có, hai là không. Có là ba tướng, không là tướng thứ tư.

 Bồ-tát thấy pháp hữu vi mà không thấy sinh, không thấy trụ, không thấy lão, không thấy hoại. Vì sao? Vì sinh, trụ, lão, hoại không có tính thật. Bồ-tát ma-ha-tát thấy sắc pháp (các pháp thuộc vật chất) sinh, sắc pháp trụ, sắc pháp lão, sắc pháp hoại, mà không thấy riêng cái sinh, trụ, lão, hoại. Bồ-tát ma-ha-tát dùng phương tiện quán (cách quán xét khéo léo) nên không thấy bốn tướng. Phương tiện quán là bồ-tát quán xét như sau: nếu ngoài sắc pháp ra riêng có cái "sinh", thì khi sắc pháp sinh, cái "sinh" kia cũng phải sinh. Nếu vậy thì hết thảy các pháp đều phải có hai lần sinh: một là sắc sinh, hai là sinh của cái sinh. Hai cái sinh như vậy hoặc là chính pháp ấy, hoặc là lìa khỏi pháp. Nếu không lìa khỏi pháp thì không có cái "sinh của sinh". Nếu nói lìa khỏi pháp riêng có cái sinh, thì nghĩa ấy không đúng. Nếu không lìa thì khi ấy sắc không có sinh, (chỉ) do nhân duyên của sinh mà thôi (?). Trụ, lão, hoại cũng như vậy. Nếu cái hoại có tự tính, nên biết cái hoại ấy cũng sinh cũng hoại. Nếu cái hoại mà sinh, nên biết hết thảy pháp hữu vi đều không có diệt. Khi vào diệt định (pháp định trong đó tâm và các trạng thái tâm tạm thời dừng hẳn), tâm và tâm số pháp (các trạng thái tâm đi kèm theo tâm) lẽ ra luôn phải sinh trở lại; khi sắc pháp diệt cũng lẽ ra phải sinh trở lại. Vì sao? Vì cái hoại ấy là sinh. Như vậy thì các pháp đều phải là thường còn. Vì thế bồ-tát ngoài sắc pháp không thấy có bốn tướng. Vì biết tính của pháp hữu vi là vô thường nên cũng thường tuyên nói hữu vi là vô thường.

 Bồ-tát quán thấy pháp hữu vi có ba thứ khổ: khổ khổ (cái khổ của chính cảm giác đau đớn), hành khổ (cái khổ vì mọi thứ luôn biến chuyển, không yên ổn), hoại khổ (cái khổ khi điều vui tan mất). Vì thế Như Lai nói pháp hữu vi hết thảy đều là khổ.

 Thế nào là bồ-tát thấy pháp hữu vi là vô ngã? Vô ngã có hai loại: một là chúng sinh vô ngã, hai là pháp vô ngã. Chúng sinh vô ngã là: chúng sinh chẳng phải là pháp có, chẳng phải là pháp không, cũng chẳng phải là pháp lìa cả có lẫn không; đó gọi là chúng sinh vô ngã. Pháp vô ngã là: hết thảy các pháp có thể nói, nhưng tính có thể nói ấy không có; đó gọi là pháp vô ngã. Có hai loại vô ngã như vậy, vì thế Như Lai nói pháp hữu vi hết thảy đều vô ngã.

 Như vậy, hữu vi đã dứt nhân hiện tại và ngăn nhân vị lai thì gọi là niết-bàn. Không còn kết phiền não (sự trói buộc của phiền não) nên gọi là vắng lặng. Nếu bồ-tát dùng tâm chưa thanh tịnh mà quán niết-bàn, hay người thanh văn chưa được đạo quả mà quán niết-bàn, thì cả hai đều chưa thật biết tính của niết-bàn, mà chỉ là tướng của niết-bàn.

 Ví như vị đại vương vì các con mà khắc gỗ làm voi, ngựa, hươu, thỏ. Các vương tử đối với voi ngựa không thật ấy lại tưởng là thật. Vua có lúc khen ngợi voi ngựa, các con mỗi người đều cho là vua khen voi ngựa của mình. Về sau ra khỏi nhà, thấy voi ngựa thật, liền sinh hổ thẹn: "Chúng ta sao lại đối với cái không phải voi ngựa mà tưởng là voi ngựa? Sao lại đối với cái chỉ cùng tên, cùng hình dạng này mà tưởng là thật?" Như Lai cũng vậy: với bồ-tát tâm chưa thanh tịnh và người thanh văn chưa chứng đạo quả, còn ở trong nhà sinh tử, Như Lai vì họ mà nói niết-bàn vắng lặng. Bồ-tát và thanh văn nghe rồi cũng tưởng đó là niết-bàn thật, mà thật ra không biết được niết-bàn chân thật. Khi nghe Phật nói, họ khởi tâm tưởng rằng: "Đây là niết-bàn." Về sau tu tập bát chánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, ghi nhớ đúng, định tâm đúng), được trí tuệ thanh tịnh, ra khỏi nhà sinh tử, bấy giờ mới thật biết tính của niết-bàn và mới sinh hổ thẹn: "Chúng ta sao lại đối với cái không phải niết-bàn mà tưởng là niết-bàn?"

 Ví như người bệnh đến chỗ thầy thuốc giỏi. Khi ấy thầy thuốc vì muốn trừ bệnh nên tuỳ bệnh mà cho thuốc. Người bệnh nhận được thì vui mừng, tưởng đó là thuốc thật, liền uống. Uống rồi, bệnh cũ tuy hết nhưng lại phát bệnh khác. Khi ấy thầy thuốc bỏ thuốc đã uống trước, cho thuốc khác. Người bệnh lại nói: "Thưa thầy, thuốc trước tốt lành, có sức chữa bệnh; thuốc này không chữa được." Thầy thuốc tuy nói thuốc này tốt, nhưng người bệnh vẫn không tin. Đến khi người bệnh uống thuốc mà khỏi bệnh, mới tin thuốc và sinh lòng hổ thẹn. Phật nói pháp cũng như vậy: chúng sinh nghe rồi phá được phiền não nhỏ, liền tưởng đó là chân thật; lại khởi phiền não, nói rằng Phật là vô thường. Như Lai lại vì họ nói pháp rất sâu; tuy nghe nhưng họ vẫn không tin, cho điều cũ là thật. Bồ-tát nếu được đạo thanh tịnh, khi ấy mới sinh lòng hổ thẹn: "Như Lai thật là thường còn, sao ta lại nói Như Lai vô thường?" Vì thế Như Lai nói pháp hữu vi hết thảy là vô thường, khổ, vô ngã…, niết-bàn là vắng lặng.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video