Thiên 2 — Phẩm 2: Bồ Tát địa – Phẩm Tính hạnh lành
Phẩm Thiện Hạnh Tánh, thứ hai, thuộc Bồ-tát địa (phần nói về các giai đoạn, địa vị tu hành của Bồ-tát). Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn – người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh) tu tập thánh hạnh (hạnh tu của bậc Thánh), đi đến quả lành. Con đường Bồ-đề (con đường đến giác ngộ) có mười pháp, nhờ đó có thể thu nhiếp được tất cả các pháp lành. Mười pháp ấy là gì? Một là chi (phần nền tảng, gốc rễ), hai là cánh (sự trợ giúp), ba là tâm trong sạch, bốn là hạnh, năm là hữu (?), sáu là nhân, bảy là khí (cái đồ chứa, tức người có đủ khả năng tiếp nhận), tám là địa (giai đoạn tu hành), chín là phương tiện (cách thức khéo léo tuỳ hoàn cảnh), mười là trụ (chỗ an trụ). Thế nào gọi là chi? Đó là Bồ-tát tánh (bản tính, chủng tính sẵn có khiến người ấy có thể thành Bồ-tát). Bồ-tát tánh là sự phát tâm ban đầu và ba mươi bảy phẩm trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu hỗ trợ cho con đường giác ngộ). Vì sao? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm Bồ-đề (tâm nguyện cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh) chính là gốc rễ của tất cả các pháp lành, cho nên gọi là chi. Nhờ sự phát tâm này mà đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật), cho nên gọi là nhân. Nhờ sự phát tâm ban đầu mà quyết định chắc chắn đạt được sự giác ngộ cao nhất ấy, cho nên gọi là tánh. Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ phát tâm ban đầu mà được tu hành Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí đưa sang bờ giải thoát), Thi ba-la-mật (hạnh trì giới), Sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục), Tỳ-ly-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn, tức nỗ lực không ngừng), Thiền ba-la-mật (hạnh thiền định, tức giữ tâm lắng yên tập trung), Bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ thấu suốt chân lý). Vì thực hành sáu ba-la-mật nên được tu hành trí tuệ trang nghiêm, phúc đức trang nghiêm (dùng trí tuệ và phúc đức làm cho mình tốt đẹp, đầy đủ), tu ba mươi bảy pháp trợ đạo. Vì thế việc Bồ-tát phát tâm Bồ-đề gọi là chi. Bồ-tát Ma-ha-tát tuỳ theo sự phát tâm mà thực hành đầy đủ, đạt được sự giác ngộ cao nhất, cho nên gọi là chi. Bồ-tát Ma-ha-tát nếu không có Bồ-tát tánh, thì dù có phát tâm, siêng năng tinh tấn, trọn không thể đạt được sự giác ngộ cao nhất. Vì thế nên biết, không phải nhờ phát tâm siêng năng tinh tấn mà có Bồ-tát tánh. Vì lẽ ấy, Bồ-tát tánh gọi là chi. Bồ-tát tuy có Bồ-tát tánh, nhưng nếu không phát tâm, siêng năng tinh tấn, thì không thể mau thành tựu sự giác ngộ cao nhất. Có Bồ-tát tánh, lại phát tâm Bồ-đề, siêng năng tinh tấn, thì có thể mau đạt được sự giác ngộ cao nhất. Vì lẽ ấy, Bồ-tát tánh gọi là chi. Lại nữa, chi cũng gọi là nhân, cũng gọi là cái thang, cũng gọi là sự tăng trưởng, cũng gọi là sự trang nghiêm, cũng gọi là chỗ nương tựa, cũng gọi là thứ lớp, cũng gọi là bước tiến, cũng gọi là nhà cửa. Vì lẽ ấy, tánh gọi là chi. Thế nào gọi là tánh? Tánh có hai loại: một là bản tánh (tánh vốn có), hai là khách tánh (tánh có được từ bên ngoài, do tu tập mà thành). Bản tánh là: ấm (năm nhóm hợp thành con người: thân thể, cảm giác, nhận thức, ý chí hành động, tâm thức), giới (mười tám yếu tố của sự nhận biết gồm giác quan, đối tượng và thức) và sáu nhập (sáu cửa giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) nối tiếp nhau theo thứ lớp, không có khởi đầu, không có kết thúc; pháp tánh tự nhiên là như vậy — đó gọi là bản tánh. Khách tánh là: tu tập tất cả các pháp lành mà có được Bồ-tát tánh — đó gọi là khách tánh. Trong kinh này, cả hai loại ấy đều gọi là tánh. Hai tánh này gọi là chi. Lại nữa, tánh cũng gọi là hạt giống, cũng gọi là giới (cõi, chủng loại), cũng gọi là tánh. Lại có hai loại: một là tế (vi tế), hai là thô. Gọi là tế vì không do nhân mà có được; không do nhân mà có quả, nên gọi là tế. Gọi là thô vì do nhân mà có được; từ nhân mà có quả, nên gọi là thô. Bồ-tát Ma-ha-tát đầy đủ hai loại tánh như vậy thì hơn tất cả Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, cũng chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình), huống chi là ngoại đạo (những người theo các đạo khác ngoài Phật giáo). Vì lẽ ấy, Bồ-tát Ma-ha-tát được gọi là hơn. Vì sao gọi là hơn? Vì trong sạch. Trong sạch có hai: một là sạch trí chướng (sự che lấp của tri thức, làm không biết được toàn bộ chân lý), hai là sạch kết chướng (sự che lấp của phiền não trói buộc). Thanh văn và Duyên giác vì sạch kết chướng nên gọi là trong sạch, nhưng chưa sạch trí chướng. Bồ-tát Ma-ha-tát đầy đủ cả hai sự trong sạch. Vì lẽ ấy, Bồ-tát tánh được gọi là hơn. Bồ-tát Ma-ha-tát lại có bốn điều hơn Thanh văn, Bích-chi-phật (tức Duyên giác) v.v.: một là căn hơn, hai là hạnh hơn, ba là phương tiện hơn, bốn là quả đạt được hơn. Căn hơn là: bản tánh của Bồ-tát Ma-ha-tát mạnh mẽ sắc bén; tánh Duyên giác ở mức giữa, tánh Thanh văn thì chậm lụt — đó gọi là căn (căn cơ, năng lực tiếp nhận giáo pháp) hơn. Hạnh hơn là: Thanh văn và Duyên giác vì tự độ mình mà tu tập pháp lành; người Bồ-tát không vì riêng mình, mà chỉ vì chúng sinh tu tập pháp lành, ban an vui cho mọi người, lòng đại bi thương xót tha thiết — đó gọi là hạnh hơn. Phương tiện hơn là: Thanh văn và Duyên giác chỉ có thể hiểu rõ ấm, giới và các nhập, không thể hiểu rõ mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai mắt xích nhân quả giải thích vòng sinh tử luân hồi) và xứ phi xứ (điều gì là hợp lẽ có thể xảy ra, điều gì là không thể xảy ra); phương tiện của Bồ-tát thì có thể khéo biết tất cả các pháp — đó gọi là phương tiện hơn. Quả hơn là: Thanh văn tự đạt Bồ-đề của Thanh văn, Duyên giác tự đạt Bồ-đề của Duyên giác, Bồ-tát tự đạt Bồ-đề của Bồ-tát — đó gọi là quả hơn. Bồ-tát tánh có sáu loại ấn (dấu hiệu, như con dấu để nhận biết). Nhờ các ấn này mà tất cả chúng sinh nhận biết được đây là Bồ-tát. Sáu ấn là gì? Đó là Đàn ba-la-mật cho đến Bát-nhã ba-la-mật. Vì nghĩa gì mà Đàn ba-la-mật gọi là ấn của Bồ-tát tánh? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát do bản tánh mà có được tâm buông xả như thế: đối với của cải, dù nhiều dù ít, lòng không tham đắm. Khi sắp cho, lúc đang cho và sau khi đã cho, đều sinh lòng vui mừng. Tuỳ vật đem cho, dù nhiều dù ít, lòng không nghi ngờ hối tiếc. Khi cho ít cũng không xấu hổ. Khi không có của cải thì thường khen ngợi việc bố thí. Thấy người keo kiệt thì có thể phá được lòng keo kiệt của họ. Thấy người bố thí thì trong lòng mừng vui, hớn hở như gặp cha mẹ. Thấy người đến xin thì tự lấy làm may mắn sâu xa. Nếu không có của cải thì nên dùng sức thân mình phụng dưỡng các bậc trưởng lão, cha mẹ, thầy dạy. Nên dùng lời vui vẻ, lời mềm mỏng, lời đúng giáo pháp, lời chân thật, lời ngay thẳng, để trừ bỏ cho chúng sinh những lời nói dối, nói hai lưỡi (đâm thọc chia rẽ), nói độc ác, nói vô nghĩa. Nếu có người hỏi còn không nói điều hay dở, lỗi lầm của người khác, huống chi không ai hỏi mà tự mình nói ra. Nếu có chúng sinh sợ hãi các tai nạn do vua quan, giặc cướp, nước, lửa, thì có thể cứu giúp giải thoát cho họ. Biết ơn, nhớ ơn, nhận ơn thì biết đền đáp. Nhận đồ người khác gửi thì không để người ấy phải nghi ngờ; dù là của báu quý giá, lòng cũng không tham. Đối với của cải của mình thì lòng không tiếc rẻ; có thể đem cái ăn, cái mặc của mình cho người. Có thể điều phục lòng ham muốn, lòng say đắm, lòng thích đùa cợt, lòng ham ca múa nhạc kịch; tu tập lòng biết hổ thẹn. Dù được của báu lớn cũng không sinh lòng tham vui. Đó gọi là Đàn ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh. Thế nào là Thi ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh? Hành động của thân, miệng, ý của Bồ-tát Ma-ha-tát tự nhiên trong sạch, mềm mỏng. Đối với chúng sinh không khởi tâm ác, tâm giận dữ làm hại. Nếu vì khách trần phiền não (phiền não như bụi khách bên ngoài bám vào, không phải bản tính của tâm) mà tạo các tội, thì làm xong trong lòng hối hận, hổ thẹn sâu sắc, nói rõ lỗi ra mà sám hối (thành tâm nhận lỗi và nguyện không tái phạm). Đối với chúng sinh khởi lòng thương xót, coi như con một của mình. Trọn không dùng tay, gậy hay đá đánh vào bất cứ ai. Lòng thường tìm cầu thiện tri thức (người thầy, người bạn hiền dẫn dắt đi đúng đường) chân thật. Lòng vui thích cúng dường, phụng dưỡng cha mẹ, sư trưởng, các bậc lão thành đức độ. Phá bỏ kiêu mạn, chủ động thăm hỏi trước; biết ơn, nhớ ơn. Nếu có người đến xin thì dùng lời mềm mỏng an ủi. Không dùng trò ảo thuật để lừa dối mê hoặc chúng sinh. Trọn không thích sống bằng cách sai trái. Thường vui tu tập mọi công đức, dạy chúng sinh rộng tu phúc nghiệp (những việc làm đem lại phúc). Thấy chúng sinh chịu các nỗi khổ — bị giết mất mạng, bị đánh đập trói buộc giam cầm, đói khát, lạnh nóng — khi ấy Bồ-tát nhìn họ chịu khổ như chính mình chịu khổ. Gìn giữ giới của Phật, cho đến giới nhỏ nhặt còn không cố ý huỷ phạm, huống chi giới nặng. Có thể dùng mười điều thiện (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói độc ác, không nói thêu dệt, không tham, không giận, không tà kiến) giáo hoá tất cả. Không thích thấy nghe chúng sinh xấu ác tranh cãi, chửi mắng. Mọi hành động của thân, miệng, ý đều luôn vì chúng sinh, trọn không vì mình. Nếu có chúng sinh đầy đủ giới, nhẫn, tuệ thì vui lòng cùng tu hành, được tâm mềm mỏng, không có lòng làm hại, không có lòng bất nhẫn. Lòng thường kính trọng mọi giới. Không lừa dối chúng sinh, không nói hai lưỡi và lời vô nghĩa. Dù không ai hỏi còn khen điều lành của người, huống chi có người hỏi mà lại không nói ra những lời tôn trọng, kính ngưỡng, ngay thật. Đó gọi là Thi ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh. Thế nào là Sằn-đề ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh? Bồ-tát Ma-ha-tát quán xét chúng sinh: nếu có người đến đánh thân ta, ta không nên lấy điều ác báo lại. Vì sao? Thân ta không phải là thân. Cái gọi là thân thì gọi là chân thật; thân chân thật thì không thể bị đánh. Còn thân ta đây là thân do nhiều yếu tố hợp lại; thân hợp lại ấy gọi là bất tịnh (không trong sạch). Trong cái hợp lại ấy, chỉ một phần nhỏ bị đánh, còn phần lớn không tổn hại gì; phần lớn không tổn hại thì sao lại không vui? Người giận cũng chỉ một phần nhỏ là giận, phần lớn không giận; phần lớn không giận thì sao gọi là giận (?). Nếu cái hợp lại đánh, cái hợp lại chịu, thì ai đánh ai chịu? Ví như hai vật chạm nhau phát ra tiếng. Nếu ta giận thì nên tự giận chính mình. Vì sao? Vì do nghiệp duyên mà có thân này; do có thân này mà chịu nỗi đau đớn này, ví như có cái đích thì mũi tên mới cắm vào. Nếu ta làm tăng thêm lòng giận, thì không thể quán xét các pháp thiện ác; nếu không thể quán xét các pháp thiện ác, thì chắc chắn sẽ rơi vào ba đường ác (ba cõi khổ: địa ngục, ngạ quỷ – loài quỷ đói, súc sinh – loài vật). Vì lẽ ấy, dù bị đánh hay bị mắng cũng không nên sinh lòng giận ghét đối với người khác. Quán xét như vậy, đó gọi là Sằn-đề ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh. Lại nữa, nếu thấy người đánh mắng mình, nên đối với người ấy coi như con một, lòng không oán hận — đó gọi là Sằn-đề ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh. Thế nào là Tỳ-ly-da ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh? Bồ-tát Ma-ha-tát siêng năng tinh tấn, dậy sớm thức khuya, không ham ngủ nghỉ, trọn không đếm xỉa đến lạnh nóng, đói khát, sợ hãi hay vui mừng. Phàm việc gì đã làm, dù là việc đời hay việc xuất thế (việc tu hành vượt ra khỏi đời), đều phải làm cho đến nơi, trọn không bỏ dở giữa chừng. Việc chưa thành thì trọn không hối hận nửa chừng. Dù được người khác cung kính cúng dường, đối với việc tu của mình vẫn không ngừng không nghỉ. Đối với bản thân mình không khởi lòng xem thường mà nói rằng mình không thể đạt được sự giác ngộ cao nhất. Dù thấy những việc khó làm trong thế gian cũng trọn không lùi bước. Đó gọi là Tỳ-ly-da ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh. Thế nào là Thiền ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh? Bồ-tát Ma-ha-tát hết lòng vui thích quán xét nghĩa chân thật của các pháp, vui ở chỗ vắng lặng và chỗ không người, vui xa lìa người ác, làm tăng trưởng pháp lành. Thấy người ưa vắng lặng thì vui mừng cung kính. Dù có phiền não thì bản tánh cũng nhẹ nhàng, những tâm lành vốn có trọn không bị các giác quán ác (những ý nghĩ, suy tính xấu, thô và tế) phá hoại. Tu tập lòng từ, nhìn kẻ oán như con. Nếu thấy chúng sinh chịu khổ não lớn thì sinh lòng thương xót, tuỳ sức mình mà trừ bỏ cho họ, nguyện cho mọi chúng sinh đều được yên ổn. Thân dù chịu khổ cũng không sinh buồn phiền. Dù mất thân mạng hay của cải, dù bị giam, bị trói, bị đánh, bị đuổi, vẫn có thể tự khuyên giải mình, không mất chánh niệm (sự tỉnh thức, ghi nhớ đúng đắn) mà sinh buồn khổ. Chuyên tâm nghe pháp, chép kinh, thọ trì (nhận lấy và gìn giữ), đọc tụng, giảng giải. Nếu người khác quên mất thì có thể nhắc bảo cho họ. Nhờ những nhân duyên hết lòng như thế, đến đời sau không quên pháp giới (chân lý của giáo pháp). Đó gọi là Thiền ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh. Thế nào là Bát-nhã ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh? Bồ-tát Ma-ha-tát hiểu rõ tất cả việc thế gian, biết các phương thuật và mọi lời lẽ của chúng sinh. Tuy biết những việc ấy nhưng lòng không mê lầm, cũng không buông lung, không bị ngoại đạo lừa dối mê hoặc, không chạy theo những nghĩa lý do tà kiến (quan điểm sai lệch) nói ra. Đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật, ấn của Bồ-tát tánh. Nay ta nói sơ lược tướng của các ấn ở mức thô; còn tướng của các ấn ở mức tế thì chỉ chư Phật mới biết. Bồ-tát tánh không thể nghĩ bàn, thành tựu đầy đủ mọi công đức, trong sạch chân thật, đầy đủ pháp thanh tịnh, cho nên gọi là cao nhất, cũng gọi là bất động, cũng gọi là ấn của sự giác ngộ cao nhất. Bồ-tát Ma-ha-tát nếu không thấy rõ tai hại của pháp ác, thì không thể tu được mọi pháp lành. Khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu điều lành cao nhất, nếu vì nhân duyên khách trần phiền não mà rơi vào ba đường ác, thì vẫn hơn các chúng sinh trong đường ác. Vì sao? Vì có Bồ-tát tánh. Nếu vì nhân duyên khách trần phiền não mà rơi vào đường ác, thì có thể mau phá tan và sớm ra khỏi. Nếu chưa ra khỏi thì cũng không chịu khổ nặng như chúng sinh trong đường ác. Khi đang chịu khổ, đối với các chúng sinh vẫn sinh lòng đại bi; do nhân duyên của tánh mà có được lòng bi. Vì thế Bồ-tát hơn tất cả chúng sinh trong ba đường ác. Bồ-tát Ma-ha-tát vì bốn nhân duyên phiền não mà phá hoại pháp trong sạch. Bốn điều ấy là gì? Một là (phiền não) mạnh, nặng và thường xuyên (?). Hai là vì hai thứ kết (trói buộc) ấy mà gần gũi bạn xấu (?). Ba là đối với thầy, vua chúa, kẻ oán, giặc cướp mà sinh sợ hãi, nên mất tâm lành mà khởi phiền não. Bốn là vì thân mạng mà làm các điều ác. Vì bốn điều này, dù có Bồ-tát tánh, trọn cũng không thể đạt được sự giác ngộ cao nhất. Lại có bốn điều, dù có Bồ-tát tánh cũng không thể đạt được sự giác ngộ cao nhất. Bốn điều ấy là gì? Một là không gặp bạn lành — tức Phật và Bồ-tát, những vị không nói sai nghĩa lý. Hai là tuy gặp bạn lành là Phật và Bồ-tát, nhưng hiểu sai nghĩa lý, không học các giới cấm của Bồ-tát. Ba là tuy gặp bạn lành là Phật và Bồ-tát, hiểu đúng nghĩa lý, nhưng không thể học và giữ giới cấm của Bồ-tát. Bốn là tuy gặp bạn lành là Phật và Bồ-tát, hiểu đúng nghĩa lý, học giới Bồ-tát, nhưng căn lành chưa chín, chưa có được đầy đủ sự trang nghiêm của Bồ-đề, vì thế không đạt được sự giác ngộ cao nhất. Bồ-tát tuy có Bồ-tát tánh, nhưng nếu không đầy đủ bốn điều như thế, trọn không thể đạt được sự giác ngộ cao nhất. Còn dù đầy đủ bốn điều như thế, mà không có Bồ-tát tánh lại có thể thành tựu sự giác ngộ cao nhất, thì không có lẽ ấy.