Thiên 3 — Phẩm 3: Bồ Tát địa – Phẩm Phát tâm Bồ-đề

 Phẩm Phát Tâm Bồ-đề, thứ ba, thuộc Bồ-tát địa (phần nói về các giai đoạn, địa vị tu hành của Bồ-tát).

 Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn – người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh), khi mới phát tâm, lập lời nguyện lớn chân chính, nói rằng: "Khi ta đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật), ta sẽ làm lợi ích lớn cho tất cả chúng sinh, quyết đặt tất cả chúng sinh vào trong đại Niết-bàn (sự tịch diệt hoàn toàn, chấm dứt mọi khổ đau và luân hồi, ở mức trọn vẹn nhất), lại sẽ giáo hoá tất cả chúng sinh khiến ai cũng đầy đủ trí tuệ lớn Bát-nhã (trí tuệ thấu suốt chân lý)." Đó gọi là lợi mình lợi người.

 Vì thế, người mới phát tâm Bồ-đề (tâm nguyện cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh) được gọi là nhân duyên của Bồ-đề, là nhân duyên vì chúng sinh, là nhân duyên của nghĩa lý chân chính (?), là nhân duyên của ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu hỗ trợ cho con đường giác ngộ), là gốc rễ thu nhiếp tất cả các pháp lành. Vì thế Bồ-tát gọi là lành, là lành lớn, gọi là thật, là chân thật, cũng gọi là căn lành của tất cả chúng sinh, có thể phá trừ mọi điều ác của ba nghiệp thân, miệng, ý (hành động bằng thân, lời nói, ý nghĩ). Trong mọi lời thề nguyện ở thế gian và lời nguyện xuất thế (vượt ra khỏi thế gian), không có lời nguyện nào hơn được nguyện cầu sự giác ngộ cao nhất. Lời thề nguyện như thế không gì hơn, không gì trên được.

 Bồ-tát Ma-ha-tát mới phát tâm Bồ-đề có năm điều. Năm điều ấy là gì? Một là tánh (bản tính, chủng tính sẵn có), hai là hạnh, ba là cảnh giới (phạm vi đối tượng mà tâm hướng tới), bốn là công đức, năm là tăng trưởng. Đó gọi là năm. Bồ-tát nếu có thể phát tâm Bồ-đề thì được gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, chắc chắn đạt được sự giác ngộ cao nhất, tu hạnh Đại thừa (dòng tu hành để cứu độ tất cả chúng sinh). Vì thế, tâm Bồ-đề mới phát có thể thu nhiếp tất cả các pháp lành. Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm Bồ-đề, tuỳ theo sự tu hành mà dần dần đạt được sự giác ngộ cao nhất; nếu không phát tâm thì trọn không thể đạt được. Vì thế phát tâm là gốc rễ của sự giác ngộ cao nhất.

 Bồ-tát Ma-ha-tát thấy chúng sinh khổ thì sinh lòng thương xót. Vì thế Bồ-tát nhờ lòng từ bi mà phát tâm cầu sự giác ngộ cao nhất; nhờ tâm Bồ-đề mà tu ba mươi bảy phẩm trợ đạo; nhờ ba mươi bảy phẩm mà đạt được sự giác ngộ cao nhất. Vì thế phát tâm gọi là chi (phần nền tảng, gốc rễ). Vì phát tâm Bồ-đề nên thực hành giới Bồ-tát; vì thế phát tâm là chi của giới Bồ-tát. Vì thế phát tâm gọi là gốc, gọi là nhân, gọi là sự thu nhiếp, gọi là quả, cũng gọi là hạt giống.

 Sự phát tâm của Bồ-tát lại có hai loại: một là rốt ráo, hai là không rốt ráo. Rốt ráo là cho đến khi đạt được sự giác ngộ cao nhất trọn không thoái lui, đánh mất. Không rốt ráo là có thoái lui, đánh mất. Thoái lui có hai loại: một là thoái lui hẳn, hai là thoái lui không hẳn. Thoái lui hẳn là trọn không phát tâm cầu sự giác ngộ cao nhất, không thể tìm cầu và tu tập pháp ấy. Thoái lui không hẳn là vẫn cầu tâm Bồ-đề, tu tập pháp ấy.

 Tâm Bồ-đề này có bốn nhân. Bốn nhân ấy là gì? Một là: nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành), hoặc thấy hoặc nghe những việc không thể nghĩ bàn của chư Phật và Bồ-tát, khi ấy sinh lòng tin kính, nghĩ rằng: "Việc của Phật và Bồ-tát không thể nghĩ bàn. Nếu những việc không thể nghĩ bàn ấy của Phật và Bồ-tát là có thể đạt được, thì ta cũng nên phát tâm cầu sự giác ngộ cao nhất." Vì thế hết lòng nghĩ đến Bồ-đề mà phát tâm Bồ-đề. Hai là: lại có người không thấy những việc không thể nghĩ bàn của chư Phật và Bồ-tát, chỉ nghe kho tạng giáo pháp sâu kín của chư Phật và Bồ-tát; nghe xong liền sinh lòng kính tin. Vì có được lòng tin, nên vì sự giác ngộ cao nhất và vì trí tuệ lớn mà phát tâm Bồ-đề. Ba là: lại có người không thấy những việc không thể nghĩ bàn của chư Phật và Bồ-tát, cũng không nghe pháp, nhưng thấy lúc Phật pháp suy diệt, liền nghĩ rằng: "Phật pháp vô thượng có thể diệt trừ vô lượng khổ não của chúng sinh, làm lợi ích lớn. Chỉ có các Bồ-tát mới khiến Phật pháp tồn tại lâu dài không mất. Nay ta cũng nên phát tâm Bồ-đề, khiến các chúng sinh xa lìa phiền não (những trạng thái tâm xấu như tham, giận, si mê… làm tâm bất an) cùng mọi việc khổ lớn, gìn giữ Phật pháp lâu dài ở đời." Vì muốn Phật pháp còn ở đời mà phát tâm Bồ-đề. Bốn là: lại có người không thấy lúc Phật pháp suy diệt, chỉ thấy chúng sinh trong đời ác mang phiền não nặng nề như tham, giận, si, không biết hổ thẹn, keo kiệt, ganh ghét, buồn rầu khổ não, không có lòng tin, lười biếng. Thấy những việc ấy liền nghĩ rằng: "Thời đại ác, chúng sinh rất ác, không thể tu điều lành. Trong thời ác như thế, đến tâm cầu Nhị thừa (hai con đường tu hành chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình: Thanh văn và Duyên giác) còn không phát được, huống chi tâm cầu sự giác ngộ cao nhất. Nay ta nên phát tâm Bồ-đề; phát tâm rồi sẽ giáo hoá tất cả chúng sinh khiến họ phát tâm cầu sự giác ngộ cao nhất." Vì thế Bồ-tát ở giữa đời ác, giữa chúng sinh ác mà phát tâm Bồ-đề.

 Lại có bốn nhân để phát tâm Bồ-đề. Bốn nhân ấy là gì? Một là tánh đầy đủ. Hai là bạn lành đầy đủ. Ba là lòng từ đầy đủ. Bốn là quán xét nỗi khổ sinh tử (vòng sống chết luân hồi), đầy đủ thánh hạnh (hạnh tu của bậc Thánh), không sợ những hạnh khó làm, khổ hạnh trên con đường Bồ-đề. Tánh đầy đủ là Bồ-tát tánh (bản tính sẵn có khiến người ấy có thể thành Bồ-tát) tự nhiên đầy đủ.

 Bạn lành đầy đủ có bốn điều. Bốn điều ấy là gì? Một là bạn lành có các giác quan đầy đủ, có trí tuệ lớn, có thể chỉ rõ điều thiện điều ác, không đi đường tà — đó gọi là bạn lành đầy đủ. Hai là tâm không buông lung, có thể phá trừ sự buông lung, có thể đóng cửa đường ác. Ba là tự mình đầy đủ giới cấm Bồ-tát rồi đem dạy lại người khác. Bốn là không đem đạo thấp mà chuyển người khác khỏi đạo cao; không đem Tiểu thừa (con đường tu hành chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình) mà chuyển người khác khỏi Đại thừa; không đem việc tu phúc mà chuyển người khác khỏi định và tuệ (thiền định và trí tuệ).

 Đầy đủ lòng từ (bản gốc ghi là "tâm tuệ" (?)) lại có bốn điều. Bốn điều ấy là gì? Một là: có thế giới có chỗ khổ não, có thế giới không có chỗ khổ não (?); Bồ-tát phát nguyện sinh vào đó; hoặc thấy người chịu khổ, hoặc chính mình chịu khổ, đều sinh lòng từ để phá trừ nỗi khổ ấy. Hai là: sinh trong địa ngục, hoặc thấy người chịu khổ, hoặc chính mình chịu khổ, cũng sinh lòng từ để phá trừ nỗi khổ ấy. Ba là: sinh trong loài ngạ quỷ (loài quỷ đói), hoặc thấy người chịu khổ, hoặc chính mình chịu khổ, cũng sinh lòng từ để phá trừ nỗi khổ ấy. Bốn là: sinh trong loài súc sinh, hoặc thấy kẻ chịu khổ, hoặc chính mình chịu khổ, cũng sinh lòng từ để dứt trừ nỗi khổ ấy.

 Đầy đủ lòng từ lại có ba bậc: thượng, trung, hạ. Bậc thượng lại có bốn điều: một là quán xét nỗi khổ sinh tử; hai là tu lòng từ bi không có đầu cuối; ba là tánh tình mạnh mẽ dũng cảm; bốn là có được tâm trí tuệ. Lại có bốn điều. Bốn điều ấy là gì? Một là không buông lung; hai là đầy đủ giới; ba là có thể nhẫn nhục (chịu đựng mọi điều trái ý mà không oán giận); bốn là hết lòng chuyên nghĩ đến sự giác ngộ cao nhất. Lại có bốn điều. Bốn điều ấy là gì? Một là nhìn chúng sinh bình đẳng như con một; hai là đối với kẻ oán người thân không có phân biệt; ba là có được lòng tin vững chắc; bốn là tu hành thánh hạnh. Đó là bốn.

 Tu tập lòng từ có bốn sức. Bốn sức ấy là gì? Một là sức bên trong, hai là sức bên ngoài, ba là sức của nhân, bốn là sức trang nghiêm (sức của những điều làm cho tốt đẹp, đầy đủ). Bồ-tát Ma-ha-tát hết lòng chuyên nghĩ đến sự giác ngộ cao nhất — đó gọi là sức bên trong. Vì muốn hoá độ các chúng sinh mà phát tâm cầu sự giác ngộ cao nhất — đó gọi là sức bên ngoài. Có thể trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều không đếm xuể; kiếp là khoảng thời gian cực kỳ dài) tu tập hạnh lành, thờ chư Phật và các Bồ-tát làm thầy — đó gọi là sức của nhân. Bồ-tát Ma-ha-tát vui gần gũi bạn lành, nghe nhận Chánh pháp, suy nghĩ nghĩa lý, tu hành đúng như lời dạy — đó gọi là sức trang nghiêm.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ hai sức — tức sức bên trong và sức của nhân — mà phát tâm cầu sự giác ngộ cao nhất, thì đó gọi là tâm chân chính, tâm không lay động, tâm không thoái lui, tâm không đổi dời. Nếu nhờ sức bên ngoài và sức trang nghiêm mà phát tâm Bồ-đề, thì đó gọi là tâm không chân chính, tâm lay động, tâm thoái lui, tâm đổi dời.

 Bồ-tát đổi dời tâm có bốn nhân duyên. Bốn nhân duyên ấy là gì? Một là tánh không đầy đủ; hai là bạn xấu đầy đủ; ba là đối với chúng sinh không đủ lòng bi; bốn là không thể quán xét tai hại của sinh tử.

 Bồ-tát Ma-ha-tát mới phát tâm Bồ-đề có hai điều không thể nghĩ bàn. Hai điều ấy là gì? Một là đối với chúng sinh coi như người thân thuộc trong nhà; hai là không có ý niệm về chúng sinh. Bồ-tát thường dùng trí tuệ quán xét: chỉ là chúng sinh, mà chúng sinh thì thuộc về ai? Đó gọi là hai nhân. Hai tâm này có thể khiến Bồ-tát không thoái lui.

 Khi mới phát tâm Bồ-đề có hai loại tâm. Hai loại ấy là gì? Một là vì muốn ban cho chúng sinh sự an ổn; hai là vì muốn ban cho chúng sinh sự vui sướng. Đem các pháp lành giáo hoá chúng sinh khiến họ lìa bỏ pháp ác — đó gọi là an ổn. Có thể đem của cải chu cấp cho chúng sinh khiến họ thoát cảnh nghèo khổ — tức là áo mặc, thức ăn, nhà ở, giường chiếu, thuốc men chữa bệnh — đó gọi là vui sướng.

 Bồ-tát không thoái lui có hai loại tâm. Hai loại ấy là gì? Một là tánh trang nghiêm; hai là chuyên tâm thọ trì (nhận lấy và gìn giữ) trang nghiêm. Thường nghĩ muốn cho chúng sinh được an vui — đó gọi là tánh trang nghiêm. Trọn không thoái lui tâm Bồ-đề, nhờ hết lòng như thế mà có thể ban an vui cho tất cả chúng sinh — đó gọi là thọ trì trang nghiêm.

 Bồ-tát không thoái lui sinh ra phúc đức từ hai nơi. Hai nơi ấy là gì? Một là tâm Bồ-đề; hai là chúng sinh chịu khổ. Hai điều như thế gọi là kho lớn của pháp lành.

 Bồ-tát mới phát tâm vững chắc lại có hai điều hơn tất cả Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, cũng chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình). Hai điều ấy là gì? Một là nhân hơn; hai là quả hơn. Những pháp lành mà Bồ-tát Ma-ha-tát tu khi phát tâm Bồ-đề, đó gọi là nhân. Nhờ thực hành pháp lành mà đạt được sự giác ngộ cao nhất, đó gọi là quả. Nhân và quả như thế hơn tất cả Thanh văn và Duyên giác.

 Bồ-tát không thoái lui có hai việc lớn. Hai việc ấy là gì? Một là: phát tâm ấy rồi, liền làm ruộng phúc (người mà cúng dường, giúp đỡ thì sinh ra phúc, như ruộng gieo hạt thì sinh lúa) cho vô lượng chúng sinh, làm cha mẹ, sư trưởng, hoà thượng (vị thầy truyền giới, dạy dỗ người tu) cho họ, sinh lòng thương xót lớn. Vì lòng thương xót nên dù đi, đứng, ngồi, nằm, dù ngủ hay thức, luôn được chư thiên (các vị trời) che chở. Như vua Chuyển luân (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chính pháp) luôn được năm trăm quỷ thần áo xanh che chở, Bồ-tát không thoái lui cũng như vậy. Vì lòng thương xót nên nếu thọ thân đời sau thì không có bệnh khổ. Hai là: Bồ-tát đã phát tâm luôn được chúng sinh vui thích được gặp, như gặp cha mẹ; tất cả chúng sinh đối với Bồ-tát, hành động của thân, miệng, ý đều mềm mỏng, không có điều ác. Đó gọi là hai.

 Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm Bồ-đề thì không mất chánh niệm (sự tỉnh thức, ghi nhớ đúng đắn), đối với chúng sinh không khởi lòng làm hại, không ăn thịt, không lừa dối, thường đem pháp lành giáo hoá chúng sinh. Chúng sinh không chịu nghe theo thì cũng không bỏ, không buồn (?); có thể tự điều phục mình, cũng có thể điều phục người khác. Tuỳ ở nơi nào có chúng sinh được mình giáo hoá, đều có thể khiến phúc nghiệp (những việc làm đem lại phúc) được tăng trưởng. Nếu vì nhân duyên khách trần phiền não (phiền não như bụi khách bên ngoài bám vào, không phải bản tính của tâm) mà rơi vào ba đường ác (ba cõi khổ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), thì có thể mau ra khỏi; tuy cùng chịu khổ nhưng không đau đớn dữ dội; thấy người chịu khổ thì lòng sinh thương xót. Bồ-tát mới phát tâm Bồ-đề thành tựu vô lượng công đức như thế.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video