Phẩm thứ tư: Lợi ích bên trong và bên ngoài, thuộc phần Bồ Tát địa (phần nói về các giai đoạn tu hành của Bồ Tát).
Bồ Tát ma-ha-tát (Bồ Tát là người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát nghĩa là "bậc lớn", chỉ Bồ Tát có tâm nguyện lớn) phát tâm Bồ-đề (tâm mong cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ chúng sinh). Thế nào gọi là hạnh Bồ-đề? Bồ Tát dù ở chỗ này hay chỗ kia, hoặc tự mình học, hoặc dạy người khác, đều là vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ chân chánh, trọn vẹn, cao tột không gì hơn, tức quả vị Phật). Tức là giữ giới (giữ các điều răn cấm Phật chế ra), nghe pháp và suy nghĩ: đó gọi là hạnh Bồ-đề.
Bồ Tát ma-ha-tát học ở những chỗ nào? Có bảy chỗ để học. Bảy chỗ ấy là gì? Một là lợi ích bên trong (điều lợi gắn với tự thân). Hai là lợi ích bên ngoài (điều lợi đem đến cho người khác). Ba là lợi ích chân thật. Bốn là lợi ích không thể nghĩ bàn. Năm là lợi ích điều phục chúng sinh (uốn nắn, dạy dỗ chúng sinh cho thuần thục theo điều lành). Sáu là lợi ích tự mình làm cho Phật pháp chín muồi. Bảy là đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Đó gọi là bảy chỗ.
Thế nào là lợi ích bên trong? Lợi ích bên trong có mười. Mười điều ấy là gì? Một là lợi ích chân thật. Hai là lợi ích vì người khác. Ba là lợi ích điều phục. Bốn là lợi ích an ổn. Năm là lợi ích vui sướng. Sáu là lợi ích về nhân. Bảy là lợi ích về quả. Tám là lợi ích đời hiện tại. Chín là lợi ích đời sau. Mười là lợi ích rốt ráo (lợi ích cuối cùng, trọn vẹn, không còn gì hơn). Bồ Tát ma-ha-tát làm vì việc của người khác, đó gọi là lợi ích bên trong.
Lợi ích chân thật là: biết bản chất của phiền não (những trạng thái tâm xấu như tham, giận, si mê… làm tâm rối loạn, khổ não) và các cách đối trị (các phương pháp dùng để chế ngự, diệt trừ phiền não). Đem những vật dụng làm mình vui sướng mà bố thí cho chúng sinh. Chí nguyện luôn tu tập con đường chân chánh cao tột. Phàm những gì tìm cầu đều để làm cho chúng sinh yên ổn. Có được của cải rồi thì lòng không tham lam keo kiệt. Có thể đem của cải ấy cúng dường Phật, Pháp, chúng Tăng, cha mẹ, thầy dạy và bậc trưởng thượng. Đi xa nghìn vạn dặm để tìm kinh điển của Phật và Bồ Tát tạng (kho kinh điển dạy về hạnh Bồ Tát, tức kinh điển Đại thừa). Được pháp rồi thì làm cho lan truyền rộng khắp, không giấu giếm, không keo kiệt. Tuy hiểu nghĩa sâu xa nhưng không sinh lòng kiêu ngạo. Vì người muốn sinh lên cõi trời thì nói về lợi ích của việc giữ giới. Vì người muốn làm Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng, dùng chánh pháp cai trị khắp thiên hạ) thì nói về công đức của việc bố thí. Vì người theo đạo nhị thừa (hai cỗ xe: Thanh văn và Duyên giác, những người tu cầu giải thoát cho riêng mình) thì nói về việc tu tam-muội (trạng thái tâm tập trung vững vàng vào một đối tượng, không tán loạn). Vì người muốn được quả báo lớn ở thế gian thì dạy họ cúng dường ngôi báu Phật, Pháp, Tăng, rộng tu các việc phước. Vì người có lòng tham mà nói về việc tham. Vì kẻ dối trá mà nói về việc dối trá. Vì kẻ làm điều trái pháp mà làm người hầu hạ cho họ. Bồ Tát ma-ha-tát làm những việc như thế xong, đó gọi là lợi ích chân thật.
Mọi điều lợi cho chính mình của Bồ Tát ma-ha-tát đều là vì chúng sinh: đó gọi là lợi ích vì người khác.
Phàm những gì Bồ Tát ma-ha-tát giảng nói đều nhằm phá bỏ các tà kiến và quan điểm sai lệch. Với kẻ cho rằng không có nhân quả, với người phá giới vì không thấy lỗi của mình, thì nói cho họ biết các lỗi lầm của việc hủy phạm giới cấm. Để phá ba đường ác (ba cảnh giới khổ: địa ngục, ngạ quỷ tức quỷ đói, và súc sinh) mà giảng pháp. Nếu có người thoái lui khỏi thiền định và pháp lành, thì vì muốn họ không thoái lui mà thuyết pháp. Vì muốn làm tăng trưởng các pháp lành mà thuyết pháp. Vì muốn cho chúng sinh được tự tại (không bị ràng buộc, làm chủ được mình) mà thuyết pháp. Vì muốn cho chúng sinh ở các thế giới khắp mười phương được thần túc tốt (năng lực thần thông đi lại, biến hóa tự tại) mà thuyết pháp. Đó gọi là lợi ích điều phục.
Lợi ích bên trong cũng gọi là lợi ích bên ngoài. Lợi ích bên ngoài cũng gọi là lợi ích bên trong. Lợi ích trong và ngoài gọi là lợi ích điều phục. Lợi ích điều phục cũng gọi là lợi ích trong và ngoài.
Thập lực của Như Lai (Như Lai là một danh hiệu của Phật; thập lực là mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật có, như biết đúng điều gì hợp lý, điều gì không hợp lý, biết nghiệp và quả báo của chúng sinh…), tứ vô sở úy (bốn điều không e sợ của Phật khi thuyết pháp giữa đại chúng), thập bát bất cộng pháp (mười tám đức tính riêng của Phật, không chung với Thanh văn hay Bồ Tát), đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu hết thảy chúng sinh khỏi khổ), tam niệm xứ (ba chỗ an trú tâm của Phật: dù chúng sinh tin Phật, không tin Phật, hay người tin người không, Phật đều không vui không buồn mà giữ tâm bình thản), ngũ trí tam-muội (một loại định tâm của bậc thánh, được nhận biết bằng năm loại trí): đó gọi là lợi ích chân thật. Lợi ích chân thật gọi là lợi ích trong và ngoài.
Lợi ích trong và ngoài có hai loại. Hai loại ấy là gì? Một là tự điều phục mình. Hai là điều phục người khác. Bồ Tát ma-ha-tát khéo biết phương tiện (những cách thức khéo léo, thích hợp với từng người để giáo hóa): đó gọi là lợi ích điều phục. Hết thảy hạnh lành mà Bồ Tát thực hành gọi là lợi ích điều phục.
Vì sao lại gọi là lợi ích trong và ngoài? Lợi ích trong và ngoài có năm việc. Năm việc ấy là gì? Một là làm trong sạch thân của người khác. Hai là làm tăng trưởng pháp lành của người khác. Ba là lợi ích ở đời hiện tại. Bốn là lợi ích ở đời sau. Năm là phá trừ phiền não của người khác. Nếu Bồ Tát ma-ha-tát tu được điều lành nào, dù nhiều hay ít, đều đem dạy cho chúng sinh để họ được giống như mình đã được: đó gọi là lợi ích điều phục.
Bồ Tát ma-ha-tát đã tự mình được an ổn, lại đem sự an ổn của mình ban cho chúng sinh, tức là sự an ổn hoặc xuất thế (vượt ra ngoài thế gian, thuộc về giải thoát) hoặc thế gian, hoặc thuộc Dục giới (cõi của chúng sinh còn ham muốn dục lạc như ăn uống, sắc dục…) hoặc thuộc các tầng thiền định (các cõi cao hơn đạt được nhờ tu thiền định): đó gọi là lợi ích an ổn. Lợi ích an ổn cũng gọi là lợi ích trong và ngoài, cũng gọi là lợi ích điều phục, cũng gọi là lợi ích chân thật.
Lợi ích trong và ngoài của Bồ Tát ma-ha-tát: có thứ vui ở đời hiện tại mà không phải vui ở đời sau; có thứ vui ở đời sau mà không phải vui ở đời hiện tại; có thứ vui cả đời hiện tại lẫn đời sau; có thứ chẳng phải vui đời hiện tại cũng chẳng phải vui đời sau. Lợi ích trong và ngoài lại có bốn loại: có người theo một pháp mà đời này hưởng vui, đời sau chịu khổ; có người theo một pháp mà đời này chịu khổ, đời sau hưởng vui; có người theo một pháp mà đời này hưởng vui, đời sau cũng vui; có người theo một pháp mà đời này chịu khổ, đời sau cũng khổ.
Bồ Tát ma-ha-tát nếu nói về Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, thoát khỏi vòng sinh tử), đại Niết-bàn (Niết-bàn rốt ráo của Phật), bát thánh đạo (tám con đường chân chánh của bậc thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng), ba mươi bảy phẩm trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu giúp đi đến giác ngộ), nói về con đường thế gian và con đường xuất thế gian: đó gọi là lợi ích an ổn. Lợi ích an ổn gọi là lợi ích trong và ngoài. Lợi ích trong và ngoài gọi là lợi ích chân chánh. Lợi ích chân chánh gọi là lợi ích cao tột, lợi ích không gì hơn, lợi ích an ổn, lợi ích thường còn và an vui. Bồ Tát ma-ha-tát hưởng được niềm vui thường còn thì có thể làm nên lợi ích trong và ngoài, lợi ích chân chánh, lợi ích điều phục, lợi ích an ổn.
Thế nào gọi là lợi ích vui sướng? Lợi ích vui sướng có năm loại. Năm loại ấy là gì? Một là niềm vui do nhân. Hai là niềm vui được cảm thọ. Ba là niềm vui dứt hết cảm thọ. Bốn là niềm vui xa lìa. Năm là niềm vui Bồ-đề (niềm vui của sự giác ngộ).
Thế nào là niềm vui do nhân? Do xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan với đối tượng) bên trong và bên ngoài; nhờ nhân duyên của xúc mà có thọ (cảm giác, cảm thọ) vui: đó gọi là niềm vui do nhân. Nhờ thực hành pháp lành mà được niềm vui ở đời sau: đó cũng gọi là niềm vui do nhân.
Thế nào là niềm vui được cảm thọ? Từ nhân duyên của nhân ấy mà thân được tăng trưởng, tâm được an ổn: đó gọi là niềm vui được cảm thọ. Niềm vui được cảm thọ có hai loại. Hai loại ấy là gì? Một là hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn dính mắc trong vòng sinh tử). Hai là vô lậu (không còn phiền não, thuộc về giải thoát). Vô lậu có hai loại: một là bậc hữu học (bậc thánh còn phải tu học, chưa đạt quả vị cuối cùng), hai là bậc vô học (bậc thánh đã xong việc tu học, không còn gì phải học, tức A-la-hán). Hữu lậu có ba: thuộc Dục giới, Sắc giới (cõi có thân hình vi tế nhưng đã hết ham muốn dục lạc) và Vô sắc giới (cõi không còn thân hình, chỉ còn tâm thức). Tam hữu (ba cõi tồn tại nói trên) vì có các nhập trong và ngoài (sáu giác quan bên trong và sáu đối tượng bên ngoài) nên có sáu xúc. Sáu xúc có hai: một là thân lạc (cái vui nơi thân), hai là tâm lạc (cái vui nơi tâm). Cái vui đi cùng với năm thức (năm sự nhận biết qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) gọi là thân lạc. Cái vui đi cùng với ý thức (sự nhận biết của tâm ý) gọi là tâm lạc.
Tu tập đạo của bậc thánh, dứt hết mọi cảm thọ; đạo đức tăng trưởng, không còn các cảm thọ nữa: gọi là niềm vui dứt hết cảm thọ. Vĩnh viễn lìa xa phiền não, thân tâm không còn hoạn nạn: gọi là niềm vui xa lìa. Vì được hưởng niềm vui thường còn nên gọi là niềm vui Bồ-đề. Có người nói rằng vô tưởng định (một loại định làm dứt hết mọi tư tưởng, có người lầm cho là giải thoát) gọi là niềm vui dứt hết. Nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì nó chưa dứt được cảm thọ.
Niềm vui xa lìa có bốn loại: một là niềm vui xuất gia, hai là niềm vui vắng lặng, ba là niềm vui dứt trừ, bốn là niềm vui Bồ-đề. Người đời phần nhiều có lo âu khổ não; vĩnh viễn dứt được cái khổ ấy gọi là niềm vui xuất gia. Dứt được lòng tham của Dục giới gọi là niềm vui vắng lặng. Vĩnh viễn dứt hết phiền não gọi là niềm vui dứt trừ. Vì được hưởng niềm vui thường còn nên gọi là niềm vui Bồ-đề. Bồ Tát luôn có thể ban niềm vui cho chúng sinh, gọi là niềm vui Bồ-đề. Bồ Tát ma-ha-tát tự mình hưởng niềm vui thường còn rồi lại đem ban cho chúng sinh, gọi là niềm vui Bồ-đề.
Vì sao gọi là niềm vui do nhân? Vì đây là nhân của niềm vui nên gọi là niềm vui do nhân, không gọi là niềm vui được cảm thọ. Niềm vui được cảm thọ không gọi là niềm vui do nhân mà gọi là niềm vui tự tánh (?). Niềm vui dứt trừ không gọi là niềm vui do nhân, cũng không gọi là niềm vui được cảm thọ; vì dứt bỏ nhiều thứ vui nên gọi là niềm vui dứt trừ. Niềm vui xa lìa không gọi là niềm vui do nhân, không gọi là niềm vui được cảm thọ, không gọi là niềm vui dứt trừ; vì quán thấy các lỗi lầm, tai hại của sinh tử nên gọi là niềm vui trí tuệ. Niềm vui Bồ-đề không gọi là niềm vui do nhân, không gọi là niềm vui được cảm thọ, không gọi là niềm vui dứt trừ, không gọi là niềm vui xa lìa; vì vô biên và thường còn nên gọi là niềm vui Bồ-đề, gọi là niềm vui không gì hơn, gọi là niềm vui vô biên, gọi là niềm vui cao tột, cũng gọi là niềm vui thường còn, gọi là niềm vui vắng lặng.
Bồ Tát ma-ha-tát có thể đem năm thứ vui như thế ban cho chúng sinh: đó gọi là lợi ích về nhân. Bồ Tát ma-ha-tát luôn phá bỏ các nghiệp ác (những hành động xấu tạo ra quả báo) của chúng sinh, chỉ bày cho họ nghiệp chân chánh; nhờ nghiệp chân chánh mà đạt được đạo cao tột: đó gọi là lợi ích về nhân. Bồ Tát ma-ha-tát vì chúng sinh mà chịu khổ não lớn; nhờ chịu khổ mà có thể điều phục chúng sinh: đó gọi là lợi ích về nhân. Bồ Tát ma-ha-tát quán xét thiện ác, có thể chỉ bày cho chúng sinh các việc thiện ác; nhờ chỉ bày mà được trí tuệ lớn; được trí tuệ nên có thể phá trừ điều ác lớn: đó gọi là lợi ích về nhân.
Bồ Tát ma-ha-tát nhờ trí tuệ mà thực hành sáu ba-la-mật (sáu pháp tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), cho đến đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề: đó gọi là lợi ích về quả. Bồ Tát ma-ha-tát phá bỏ lòng tham; vì phá bỏ lòng tham nên có thể ban cho chúng sinh năm thứ vui; và các chúng sinh được những niềm vui ấy, nên gọi là lợi ích về quả. Bồ Tát ma-ha-tát thương xót chúng sinh, muốn cho hết thảy đều được hưởng vui như mình: đó gọi là lợi ích trong và ngoài.
Lợi ích trong và ngoài có ba loại; nhân cũng có ba loại, quả cũng có ba loại: nhân của quả báo và quả của quả báo, nhân của phước và quả của phước, nhân của trí và quả của trí.
Thế nào gọi là quả báo? Quả báo có tám loại. Tám loại ấy là gì? Một là sống lâu. Hai là có thân thể đầy đủ, toàn vẹn. Ba là sinh vào dòng họ cao quý. Bốn là được tự tại. Năm là lời nói hay đẹp. Sáu là được thân nam giới. Bảy là có sức mạnh lớn. Tám là không ai thắng được. Đó gọi là tám loại.
Bồ Tát ma-ha-tát tu tập lòng từ nên được sống lâu: đó gọi là nhân của quả báo. Bồ Tát ma-ha-tát ưa đem áo mặc, thức ăn, nhà cửa, giường nằm, thuốc men chữa bệnh bố thí cho chúng sinh, vì thế được thân thể đầy đủ. Bồ Tát ma-ha-tát phá bỏ lòng kiêu mạn, cúng dường, cung kính cha mẹ, thầy dạy, bậc trưởng thượng và người có đức, vì thế được sinh vào dòng họ cao quý. Bồ Tát ma-ha-tát làm theo chánh pháp, phá bỏ điều trái pháp, vì thế được tự tại không bị ngăn ngại. Bồ Tát chân thật, không lừa dối chúng sinh, vì thế được lời nói hay đẹp. Bồ Tát ma-ha-tát luôn chê trách ngũ dục (năm thứ ham muốn: tiền của, sắc đẹp, danh tiếng, ăn uống, ngủ nghỉ; hoặc năm thứ thú vui của giác quan), vì thế được thân nam giới. Bồ Tát ma-ha-tát luôn ưa cúng dường ngôi báu Phật, Pháp, Tăng, vì thế thân được sức mạnh lớn. Bồ Tát ma-ha-tát luôn có thể giáo hóa hết thảy chúng sinh cúng dường Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng), vì thế được không ai thắng nổi. Đó gọi là quả báo.
Không làm hại chúng sinh thì mạng sống được tăng thêm: đó gọi là nhân của quả báo. Ưa đem áo mặc, thức ăn, nhà cửa, giường nằm, thuốc men chữa bệnh bố thí cho chúng sinh, vì thế Bồ Tát được thân đầy đủ. Có thể phá trừ mọi sự kiêu mạn của chúng sinh nên được dòng họ cao quý. Có thể trừ bỏ sự nghèo khổ khốn cùng của chúng sinh nên được tự tại. Có thể phá trừ việc nói dối, nói hai lưỡi (nói đâm thọc chia rẽ), nói lời độc ác, nói lời vô nghĩa của chúng sinh nên được lời nói hay đẹp. Khen ngợi thân nam, chê trách thân nữ; do hai nhân ấy mà được sinh trong loài người, mang thân nam giới. Lại nữa, vì xa lìa dục lạc trái pháp nên được thân nam giới. Bồ Tát ma-ha-tát đem thức ăn trong sạch bố thí cho chúng sinh, thấy người lâm nguy sợ hãi thì có thể cứu giúp, vì thế thân được sức mạnh lớn. Thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn) chánh pháp, đọc tụng, giảng giải, vì thế được không ai thắng nổi. Đó là tám loại quả báo.
Tám loại ấy nhờ ba điều mà được tăng trưởng. Ba điều ấy là gì? Một là tâm trong sạch. Hai là sự trang nghiêm trong sạch. Ba là phước điền trong sạch (phước điền là "ruộng phước", chỉ đối tượng được cúng dường, bố thí; như ruộng tốt gieo hạt thì sinh ra nhiều phước). Bồ Tát ma-ha-tát hết lòng chuyên cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề: đó gọi là tâm trong sạch. Cúng dường những người cùng học, cùng pháp, cùng thầy: đó gọi là tâm trong sạch. Hoặc thấy hoặc nghe những người cùng học, cùng pháp mà trong lòng vui mừng: đó gọi là tâm trong sạch. Tu tập các việc giúp cho đạo Bồ-đề; luôn ưa thọ trì, biên chép, đọc tụng kho pháp Bồ-đề; lại đem pháp ấy chuyển hóa chúng sinh; nếu có người không tiếp nhận thì trong lòng cũng không buồn rầu hối tiếc, cũng không ngừng nghỉ: đó gọi là sự trang nghiêm trong sạch. Nhờ hai sự trong sạch ấy mà gọi là phước điền trong sạch.
Thế nào là quả của quả báo nơi Bồ Tát? Bồ Tát sống lâu gọi là quả của quả báo. Vì sao Bồ Tát cầu sống lâu? Bồ Tát vì được tuổi thọ dài lâu nên trải qua vô lượng đời tu tập pháp lành để làm lợi cho mình và lợi cho người. Vì thế Bồ Tát cầu sống lâu. Đó gọi là quả của quả báo.
Vì sao Bồ Tát cầu thân đầy đủ? Bồ Tát vì có thân đầy đủ nên chúng sinh thích nhìn, yêu mến, kính trọng, vui mừng; vì vui mừng nên dễ tiếp nhận sự giáo hóa. Vì thế Bồ Tát cầu thân đầy đủ. Đó gọi là quả của quả báo.
Vì sao Bồ Tát cầu dòng họ cao quý? Vì dòng họ cao quý nên luôn được chúng sinh cung kính; vì cung kính nên tin nhận lời nói. Hoặc vì dòng họ, hoặc vì lợi lộc, hoặc vì sợ hãi mà người ta cũng nghe theo lời. Vì thế Bồ Tát cầu dòng họ cao quý. Đó gọi là quả của quả báo.
Vì sao Bồ Tát cầu được tự tại? Được tự tại thì có thể giáo hóa vô lượng chúng sinh, thành tựu trọn vẹn đàn ba-la-mật (sự bố thí trọn vẹn đưa đến bờ giác ngộ). Vì thế Bồ Tát cầu tự tại. Đó gọi là quả của quả báo.
Vì sao Bồ Tát cầu lời nói hay đẹp? Lời nói hay đẹp nghĩa là lời lẽ Bồ Tát nói ra chúng sinh đều ưa nghe; đối với người cùng pháp, cùng nghĩa, cùng hạnh, cùng thầy, Bồ Tát luôn có thể giáo hóa khiến họ được điều phục. Đó gọi là quả của quả báo.
Vì sao Bồ Tát cầu thân nam giới? Thân nam giới là đồ chứa của hết thảy pháp lành, chịu đựng được mọi khổ cực, có thể quán xét pháp giới (toàn thể các pháp, cảnh giới chân thật của muôn sự vật), ở giữa bốn chúng (bốn nhóm đệ tử Phật: tăng, ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ) không e sợ ngại ngùng, đối với thời cơ và ý nghĩa có thể mau chóng hiểu rõ, đi đến đâu cũng không bị vướng ngại. Vì thế Bồ Tát cầu thân nam giới. Đó gọi là quả của quả báo.
Vì sao Bồ Tát cầu sức mạnh lớn? Bồ Tát thành tựu sức mạnh lớn thì có thể tu hành hết thảy pháp lành, có thể siêng năng tinh tấn cứu vớt chúng sinh khỏi các nỗi khổ phiền não. Vì thế Bồ Tát cầu sức mạnh lớn. Đó gọi là quả của quả báo.
Vì sao Bồ Tát cầu không ai thắng nổi? Bồ Tát nếu được không ai thắng nổi thì có thể ban cho hết thảy chúng sinh những vật họ cần dùng; nhờ nhân duyên ấy mà có thể khiến chúng sinh vui thích được thấy, được nghe pháp, tin nhận lời Bồ Tát. Vì thế Bồ Tát cầu không ai thắng nổi. Đó gọi là quả của quả báo.
Bồ Tát có đủ tám quả báo ấy thì có thể nuôi lớn Phật pháp cao tột, làm lợi ích cho chúng sinh, thấy đạo Phật rõ ràng như nhìn quả am-ma-lặc trong lòng bàn tay (am-ma-lặc là một loại quả nhỏ ở Ấn Độ; ý nói thấy rõ ràng, tường tận). Bồ Tát dù đã thành tựu đầy đủ tám quả như vậy, nếu không thể giáo hóa vô lượng chúng sinh khiến họ được điều phục, thì không thể đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Dù có giáo hóa khiến họ được điều phục, nếu không đầy đủ tám quả như vậy, cũng không thể đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ Tát ma-ha-tát thành tựu đầy đủ tám quả như vậy, dùng pháp tam thừa (ba cỗ xe đưa người đến giải thoát: Thanh văn, Duyên giác và Bồ Tát) giáo hóa chúng sinh, thì tự mình đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Sở dĩ Bồ Tát ma-ha-tát có đủ tám quả như vậy là vì muốn giáo hóa, điều phục chúng sinh; gọi là lợi ích trong và ngoài. Có đủ tám quả gọi là lợi ích về quả. Nhân của quả báo và quả của quả báo cũng gọi là lợi ích về quả.
Thế nào là phước? Thế nào là trí? Ba ba-la-mật là đàn-na (bố thí), thi-la (giữ giới), sằn-đề (nhẫn nhục): đó gọi là phước đức. Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ thấu suốt chân lý đưa đến bờ giác): đó gọi là trí tuệ. Hai ba-la-mật còn lại (tinh tấn và thiền định) vừa gọi là nhân của phước, vừa gọi là nhân của trí.
Nếu siêng năng tinh tấn tu tập thiền định, thành tựu đầy đủ từ, bi, hỷ, xả (từ là mong cho chúng sinh được vui; bi là mong cứu chúng sinh khỏi khổ; hỷ là vui theo niềm vui của người; xả là buông bỏ, đối xử bình đẳng không thiên vị), nhờ sức nhân duyên của bốn tâm bình đẳng ấy mà được tự tại: đó gọi là nhân của phước. Nếu siêng năng tinh tấn tu tập tam-muội, quán sâu ngũ ấm (năm nhóm yếu tố tạo nên con người: sắc tức thân thể vật chất, thọ tức cảm giác, tưởng tức nhận biết hình tướng, hành tức ý muốn và các hoạt động tâm lý, thức tức sự nhận biết), các nhập (mười hai nhập: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng), các giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức); quán khổ đúng thật là khổ, quán tập (nguyên nhân của khổ) đúng thật là tập, quán diệt (sự dứt hết khổ) đúng thật là diệt, quán đạo (con đường dứt khổ) đúng thật là đạo; quán thật và không thật, quán thiện và không thiện, quán pháp và phi pháp, quán trên quán dưới, quán trắng quán đen, quán mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nhân quả nối tiếp khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử, bắt đầu từ vô minh tức si mê, kết thúc ở già chết): đó gọi là nhân của trí.
Nếu siêng năng tinh tấn tu tập nhất tâm (giữ tâm chuyên chú một chỗ), ưa vui thích bố thí, ưa giữ giới cấm, ưa tu nhẫn nhục: đó gọi là nhân của phước. Nếu siêng năng tinh tấn tu tập nhất tâm, ưa nghe, thọ trì, biên chép, đọc tụng, giảng giải kinh điển trong kho bí mật của Bồ Tát; nhờ sức nhân duyên của sự nghe nhiều ấy mà được trí tuệ lớn, có thể phân biệt pháp giới; phân biệt được pháp giới thì gọi là quả của trí.
Nhân của phước nơi Bồ Tát vừa là nhân vừa là quả. Nhân của trí nơi Bồ Tát vừa là nhân vừa là quả. Nhân của phước nơi Bồ Tát vừa là phước vừa là trí. Nhân của trí nơi Bồ Tát vừa là trí vừa là phước. Vì thế, nhân của phước nơi Bồ Tát có sáu, nhân của trí cũng có sáu. Sáu ấy là gì? Đó là sáu ba-la-mật.
Thế nào gọi là nhân của phước và nhân của trí? Nhân của phước và nhân của trí có ba loại. Ba loại ấy là gì? Một là lòng tin. Hai là phát tâm (phát khởi chí nguyện cầu giác ngộ). Ba là gần gũi bạn lành. Đó là ba nhân của phước. Nhân của trí lại có hai loại: một là thiện, hai là bất thiện (?). Nếu gần gũi bạn xấu, tu tập theo đạo tà mà bố thí, thiền định, trí tuệ, thì gọi là phước bất thiện. Phá bỏ được phước và tuệ bất thiện như vậy thì gọi là phước thiện. Nếu không có lòng tin, không phát tâm, không gần gũi bạn lành thì rốt cuộc không thể có được phước đức và trí tuệ. Nếu nói rằng xa lìa ba điều ấy mà vẫn được phước và tuệ thì không có lẽ ấy. Đó gọi là nhân của phước đức và nhân của trí tuệ.
Thế nào gọi là quả của phước và quả của trí? Bồ Tát ma-ha-tát thành tựu đầy đủ phước đức như vậy thì không bị sinh tử làm cho nhiễm ô: đó gọi là quả. Bồ Tát thành tựu đầy đủ trí tuệ thì xa lìa đường ác, tu tập đường lành: đó gọi là quả. Bồ Tát ma-ha-tát thành tựu đầy đủ hai điều ấy, giáo hóa chúng sinh khiến họ thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề: đó gọi là quả. Tứ vô lượng tâm (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trải rộng đến vô lượng chúng sinh) cũng là quả của phước và quả của trí nơi Bồ Tát. Nhân của quả báo hay quả của quả báo nơi Bồ Tát ma-ha-tát đều gọi là phước đức, nhân của phước đức, quả của phước đức; cũng gọi là trí tuệ, nhân của trí tuệ, quả của trí tuệ. Nếu có người nói rằng trong hai pháp này, lìa bỏ một pháp mà vẫn đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì không có lẽ ấy. Đó gọi là lợi ích về quả. Lợi ích về quả gọi là lợi ích trong và ngoài.
Thế nào là lợi ích đời hiện tại? Nếu Bồ Tát ma-ha-tát học khắp hết thảy mọi việc ở thế gian, nhờ biết khắp nên được tự tại lớn; được tự tại nên có thể giáo hóa chúng sinh; chúng sinh tiếp nhận rồi tu tập pháp lành: đó gọi là lợi ích đời hiện tại. Nếu Bồ Tát ma-ha-tát bị thoái mất pháp lành, bèn tu tập tam-muội, nhờ tu định mà lấy lại được pháp lành: đó gọi là lợi ích đời hiện tại. Nếu Bồ Tát ma-ha-tát vì phiền não khách trần (phiền não như khách đến rồi đi, như bụi từ ngoài bám vào, không phải bản chất của tâm) mà gây ra các tội, gây xong thì quán xét sâu xa rằng nhất định sẽ phải chịu quả, liền sinh lòng ăn năn, hổ thẹn, không làm nữa, ngay trong hiện tại phá bỏ nghiệp ác: đó gọi là lợi ích đời hiện tại. Nếu do sức nhân duyên của nghiệp ác mà bị người khác mắng chửi, hoặc nổi giận đánh đập, thân chịu đau đớn: gọi là lợi ích đời hiện tại. Nếu Bồ Tát ma-ha-tát tu tập thiền định, nhờ nhân duyên ấy mà thân được an vui: đó gọi là lợi ích đời hiện tại. Nếu Bồ Tát ma-ha-tát thân được tự tại, thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, cái ta chân thật tự tại, trong sạch): đó gọi là lợi ích đời hiện tại. Nếu Bồ Tát ma-ha-tát tu bát thánh đạo, nhờ nhân duyên ấy mà đạt được Niết-bàn: đó gọi là lợi ích đời hiện tại. Bồ Tát như vậy thì chúng sinh cũng như vậy.
Thế nào là lợi ích đời sau? Do nhân duyên hiện tại mà nhận thân ở đời sau: đó gọi là lợi ích đời sau. Lợi ích đời hiện tại và đời sau gọi là lợi ích trong và ngoài.
Thế nào là lợi ích rốt ráo? Phước đức ở Dục giới không phải là lợi ích rốt ráo. Phước đức thế gian ở Sắc giới và Vô sắc giới tuy được tự tại cũng không phải là lợi ích rốt ráo. Như các Bồ Tát tu bát thánh đạo đạt được Niết-bàn, thân không còn ngăn ngại, không có giới hạn, pháp lành vô lượng: đó gọi là lợi ích rốt ráo.
Rốt ráo có ba điều. Ba điều ấy là gì? Một là rốt ráo về tự tánh. Hai là rốt ráo về sự thoái lui. Ba là rốt ráo khi quả báo đã hết. Không rốt ráo cũng như vậy. Rốt ráo về tự tánh tức là tánh Niết-bàn; không rốt ráo là pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt). Rốt ráo về sự thoái lui là tám đạo mà Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng, cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (người tự quán xét nhân duyên mà giác ngộ) tu tập; không thoái lui mà rốt ráo là A-bệ-bạt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật). Rốt ráo khi quả báo đã hết là mọi quả báo của phước đức ở thế gian; quả báo không hết mà rốt ráo là quả của đạo cao tột.
Đó gọi là mười lợi ích. Bồ Tát ma-ha-tát phải luôn tu tập và giáo hóa chúng sinh như các Bồ Tát ở đời quá khứ đã học; hiện tại và vị lai cũng như vậy. Nếu Bồ Tát ma-ha-tát không thể tu học mười pháp này thì không thể đạt được giới cấm của Bồ Tát (những điều răn cấm Bồ Tát phải giữ).
Kinh Bồ Tát Thiện Giới, quyển thứ hai.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video