Thiên 5 — Phẩm 5: Bồ Tát địa – Phẩm Nghĩa chân thật

 Phẩm thứ năm: Nghĩa chân thật, thuộc phần Bồ Tát địa (phần nói về các giai đoạn tu hành của Bồ Tát).

 Thế nào gọi là nghĩa chân thật (lẽ thật, sự vật đúng như nó là)? Nghĩa chân thật có hai loại: một là pháp tánh (bản tánh chân thật của các pháp, tức của mọi sự vật hiện tượng), hai là pháp đẳng (?) (toàn bộ các pháp như chúng hiện có). Lại có bốn loại: một là cái thật theo sự lưu truyền ở thế gian (cái thật theo cách gọi tên thông thường mà người đời đều công nhận); hai là cái thật theo sự lưu truyền bằng phương tiện (cái thật do lý luận, suy xét lập ra); ba là cái thật do làm sạch phiền não chướng (chướng ngại do phiền não gây ra, ngăn cản giải thoát); bốn là cái thật do làm sạch trí tuệ chướng (chướng ngại ngăn cản sự hiểu biết đúng đắn, trọn vẹn về mọi sự vật).

 Thế nào gọi là cái thật theo sự lưu truyền ở thế gian? Các pháp ở thế gian đều cùng một tên gọi. Chúng sinh thấy đất thì cho là đất thật, rốt cuộc không gọi là lửa; lửa thì cho là lửa thật, không gọi là đất. Nước, gió, hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm, áo quần, thức ăn uống, chuỗi ngọc, đồ dùng, đàn hát, sáng tối, nam nữ, nhà cửa, ruộng vườn, khổ vui cũng như thế. Khổ thì cho là khổ thật, rốt cuộc không gọi là vui; vui thì cho là vui thật, rốt cuộc không gọi là khổ. Cái này là thế này, không phải thế kia, nhất định hay không nhất định (?): hết thảy thế gian từ xưa đến nay truyền nhau những tên gọi và hình tướng ấy, tự nhiên mà biết, không phải nhờ tu tập rồi mới biết. Đó gọi là nghĩa chân thật theo sự lưu truyền ở thế gian.

 Thế nào gọi là cái thật theo sự lưu truyền bằng phương tiện? Như người có trí ở đời trước hết cân nhắc suy lường, sau đó soạn ra kinh sách, luận bàn: đó gọi là sự lưu truyền bằng phương tiện.

 Thế nào là làm sạch phiền não chướng? Hết thảy Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng), Bích-chi Phật (cũng gọi là Duyên giác, người tự mình quán xét nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy dạy) v.v. dùng trí vô lậu (trí không còn phiền não) và đạo vô lậu phá trừ phiền não, nên được trí không ngăn ngại: đó gọi là làm sạch phiền não chướng. Vì phá trừ phiền não nên trí được sáng suốt trong sạch; trí tuệ trong sạch nên thân tâm không còn ngăn ngại: đó gọi là nghĩa chân thật của việc làm sạch trí tuệ chướng.

 Vì sao lại gọi là chân thật? Chân thật gọi là tứ đế (bốn chân lý: khổ, tập tức nguyên nhân của khổ, diệt tức sự dứt khổ, đạo tức con đường dứt khổ), tức là khổ, tập, diệt, đạo. Quán bốn chân lý ấy mà được trí tuệ chân thật: đó gọi là Thanh văn và Bích-chi Phật. Thanh văn và Bích-chi Phật quán xét từng phần ngũ ấm (năm nhóm yếu tố tạo nên con người: thân thể vật chất, cảm giác, nhận biết hình tướng, ý muốn và các hoạt động tâm lý, sự nhận biết), vì thế ngoài các ấm ra họ hoàn toàn không thấy có cái ta và cái của ta. Họ quán xét từng phần mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nhân quả nối tiếp khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử), vì thế ngoài các ấm ra không thấy có chúng sinh và sĩ phu (con người, kẻ làm chủ hành động; một tên gọi khác của cái "ta"). Đó gọi là nghĩa chân thật của việc làm sạch trí tuệ chướng.

 Nếu trí không thể biết được đối tượng thì gọi là trí chướng. Nếu có thể phá trừ chướng ngại mà biết được đối tượng thì gọi là nghĩa chân thật của việc làm sạch trí chướng. Nghĩa chân thật là: các Phật và Bồ Tát quán sâu hết thảy ấm, nhập (sáu giác quan và sáu đối tượng), giới (mười tám yếu tố gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức), nên quán thấy ngã và vô ngã (có cái ta và không có cái ta), chúng sinh và chẳng phải chúng sinh, sĩ phu và chẳng phải sĩ phu: đó gọi là làm sạch trí chướng. Quán thấy các pháp giới (toàn thể các pháp, cảnh giới chân thật của muôn sự vật) không thể nói ra được; vì biết thế đế (chân lý theo quy ước của thế gian) nên phân biệt pháp giới; vì biết tánh chân thật của các pháp giới, nên gọi là trí tuệ không gì hơn. Trí tuệ không gì hơn phá trừ hết thảy chướng ngại; vì thế gọi là nghĩa chân thật của việc làm sạch trí tuệ chướng.

 Nghĩa chân thật lại có hai loại: một là có, hai là không. Có, gọi là cái được lưu truyền ở thế gian. Cái được lưu truyền ở thế gian là: sắc, thọ, tưởng, hành, thức; mắt, tai, mũi, lưỡi, thân; đất, nước, lửa, gió; hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm; thiện, bất thiện và vô ký (không thiện cũng không ác); pháp sinh ra, pháp diệt đi, pháp sinh từ duyên; quá khứ, vị lai, hiện tại; hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và vô vi (pháp không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt); đời này, đời sau, mặt trời, mặt trăng; những gì thấy, nghe, nhận biết, hiểu biết, những gì đạt được, giác và quán (tâm tìm xét thô và tâm xét kỹ vi tế); tu tập, thọ trì, cho đến Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, thoát khỏi vòng sinh tử): đó gọi là cái có theo sự lưu truyền ở thế gian.

 Cái có ở thế gian, ấy là pháp tánh (?); cái không, ấy là cái có theo sự lưu truyền ở thế gian (?). Từ sắc cho đến Niết-bàn, tánh của chúng là không, cho nên gọi là không. Vì chúng sinh thấy nên gọi là có. Pháp tánh vốn không, gọi là không. Cái có và cái không mà các Phật Như Lai nói thì gọi là chân thật. Chân thật gọi là trung đạo (con đường ở giữa, không rơi vào hai cực đoan "có" và "không"). Chẳng phải có, chẳng phải không, gọi là trung đạo. Trung đạo gọi là đạo cao tột. Đối với trung đạo như vậy, các Phật Thế Tôn (Thế Tôn: bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật) đã trừ sạch mọi chướng ngại, vì thế gọi là nhất thiết trí (trí biết hết thảy mọi sự). Bồ Tát ma-ha-tát (Bồ Tát là người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát nghĩa là "bậc lớn") tuy học trung đạo như vậy nhưng vẫn còn chướng ngại, vì thế chưa được gọi là nhất thiết trí.

 Trí tuệ của Bồ Tát vì là phương tiện (cách thức khéo léo đưa đến mục đích) nên gọi là nhân của A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ chân chánh, trọn vẹn, cao tột không gì hơn, tức quả vị Phật). Vì sao vậy? Bồ Tát ma-ha-tát tuy chưa đầy đủ trí tuệ trung đạo, nhưng nói về tướng sinh tử vừa có vừa không, cũng là để lưu truyền Phật pháp cao tột. Tuy ở trong sinh tử nhưng cũng có thể biết rõ ràng các lỗi lầm, tai hại của sinh tử mà lòng không chán nản hối tiếc. Nếu không biết lỗi lầm của sinh tử thì không thể phá trừ được kết (sự trói buộc) của phiền não. Nếu lòng chán nản thì không thể giáo hóa chúng sinh, giữ gìn Phật pháp, mà sẽ mau vào Niết-bàn. Nếu vào Niết-bàn thì không thể đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu không giáo hóa các chúng sinh thì làm sao đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Vì thế, Bồ Tát ở trong sinh tử tu đạo Bồ-đề (con đường đi đến giác ngộ), không sợ Niết-bàn, cũng không cầu Niết-bàn.

 Bồ Tát nếu sợ Niết-bàn thì không thể có đầy đủ sự trang nghiêm của đạo Bồ-đề, cũng không thể vì vô lượng chúng sinh mà khen ngợi Niết-bàn, đối với Niết-bàn không sinh được lòng tin, lòng vui mừng và tâm chuyên nhớ. Vì thế Bồ Tát đối với Niết-bàn không sinh lòng sợ hãi. Nếu Bồ Tát cầu Niết-bàn thì liền có thể đạt được; nếu đạt được thì không thể thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không thể dùng các Phật pháp mà giáo hóa chúng sinh. Nếu Bồ Tát không thể quán sâu lỗi lầm của sinh tử, hoặc sinh lòng chán lìa, sợ hãi Niết-bàn, hoặc cầu Niết-bàn, thì đó gọi là Bồ Tát không có phương tiện khéo léo. Nếu Bồ Tát có thể quán sâu lỗi lầm của sinh tử mà vẫn vui lòng ở trong đó, không sợ Niết-bàn, không cầu Niết-bàn, thì đó gọi là Bồ Tát có phương tiện khéo léo. Phương tiện khéo léo là hiểu đệ nhất nghĩa không (cái "không" theo chân lý tối thượng: mọi sự vật đều không có tự tánh cố định).

 Bồ Tát ma-ha-tát tu tập đệ nhất nghĩa không như vậy gọi là phương tiện lớn của giới Bồ Tát, để đạt được trí cao tột của Như Lai (danh hiệu của Phật). Nếu có người tu tập giới Bồ Tát này thì được trí chân thật, biết thấy các pháp không có cái ta, không có cái của ta, biết tánh của các pháp; vì thế đối với các pháp lòng không chấp trước. Cũng nói về thế đế và đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng, lẽ thật rốt ráo). Thấy hết thảy pháp mà lòng bình đẳng, có thể bố thí lớn. Nhờ nhân duyên bố thí mà khéo biết việc đời; tuy học việc đời mà lòng không chán nản hối tiếc, đều biết rõ cả, được sức nhớ nghĩ lớn. Tuy biết việc đời mà lòng không kiêu mạn, luôn dạy chúng sinh không sinh lòng keo kiệt; dùng phương tiện khéo léo dạy chúng sinh các việc ở đời, là để cho chúng sinh đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ Tát đối với các việc ở đời ấy siêng năng tu tập, không hề chán nản hối tiếc. Nếu thấy chúng sinh đang chịu khổ não thì liền tăng trưởng tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ Tát tăng trưởng pháp lành như vậy mà không sinh kiêu mạn, đối với các chúng sinh sinh lòng thương mến. Bồ Tát tăng trưởng trí tuệ như vậy mà không sinh kiêu mạn, phá trừ các thứ tà kiến của chúng sinh. Bồ Tát nếu được tam-muội (trạng thái tâm tập trung vững vàng) thế gian hay tam-muội xuất thế (vượt ra ngoài thế gian) cũng không phô bày đức của mình để người khác cúng dường, không bị các pháp thế gian làm nhiễm ô. Bồ Tát khi ấy thành tựu đầy đủ vô lượng công đức, gọi là giới Bồ Tát.

 Mọi pháp lành của Bồ Tát ma-ha-tát đều đem hồi hướng (chuyển hướng công đức của mình về mục đích) cho đạo Bồ-đề, gọi là giới Bồ Tát. Các Bồ Tát ở quá khứ đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề đều nhờ thành tựu giới cấm của Bồ Tát; vị lai và hiện tại cũng như vậy. Bồ Tát ma-ha-tát thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn) pháp của các Bồ Tát trong ba đời, có thể dùng Phật pháp giáo hóa chúng sinh, hết lòng tu hành đạo Bồ-đề, vì đạo Bồ-đề mà không tiếc thân mạng. Không tiếc thân mạng là giới Bồ Tát. Người tiếc thân mạng thì rốt cuộc không thể đạt được giới cấm của Bồ Tát; cho đến tiếc một đồng tiền cũng không thể đạt được giới cấm của Bồ Tát.

 Bồ Tát ma-ha-tát vì chúng sinh mà mang thân, cất giữ của cải; nếu đối với hai thứ ấy sinh lòng keo tiếc thì chỉ là Bồ Tát trên danh nghĩa, không phải Bồ Tát thật nghĩa. Bồ Tát nếu có thể không tiếc của cải và thân mạng, nên biết là có thể làm lợi ích cho chúng sinh, có thể thực hành nhẫn nhục, có thể phá trừ lòng giận dữ và ganh ghét, hiểu rõ việc đời, khéo hiểu phương tiện, có thể phá trừ mọi mối nghi ngờ của chúng sinh, có thể tự mình tăng trưởng nhân của quả Bồ-đề, khéo điều phục được các giác quan, không bị tứ đảo (bốn sự hiểu lầm điên đảo: cho cái vô thường là thường, cái khổ là vui, cái không có ta là có ta, cái không sạch là sạch) làm lay động, có thể hiểu nghĩa rất sâu xa của các pháp, có thể có đầy đủ tứ vô lượng tâm (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trải rộng đến vô lượng chúng sinh), thành tựu ngũ thông (năm thứ thần thông: làm phép biến hóa, nhìn thấu xa, nghe thấu xa, biết tâm người, biết đời trước) và tứ vô ngại trí (bốn trí không ngăn ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện tài thuyết giảng), rốt ráo có thể quán mười hai nhân duyên, đạt đến nhất tử địa của Bồ Tát (địa vị thương yêu hết thảy chúng sinh như thương đứa con một), có thể được thân thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, cái ta chân thật tự tại, trong sạch), được Niết-bàn cao tột đại tự tại, khéo có thể chỉ bày Niết-bàn phương tiện (Niết-bàn được thị hiện như một phương tiện để giáo hóa). Bồ Tát ma-ha-tát thành tựu vô lượng công đức như vậy đều là nhờ nhân duyên của giới cấm mà có được.

 Bồ Tát ma-ha-tát thành tựu đầy đủ giới Bồ Tát thì có thể làm kẻ tôi tớ cho hết thảy chúng sinh. Nếu bị chúng sinh giận mắng, đánh đập, làm hại, cướp đoạt thì sinh lòng từ. Nếu thấy chúng sinh phiền não dày nặng thì phát lòng thương xót; vì muốn phá trừ phiền não của chúng sinh mà chú tâm suy nghĩ các phương tiện tốt lành. Đối với các chúng sinh lòng không gian dối quanh co; tùy sức mình có thể làm được mà ban niềm vui cho chúng sinh, không mong báo đáp, không ôm lòng giận hờn. Vì muốn phá trừ lòng giận dữ của chúng sinh mà suy nghĩ phương tiện; biết ơn, nhớ ơn; không có ai xin mà mình đã chủ động bố thí trước.

 Nếu có vật của mình mà không cho người đến xin thì không thành tựu được giới cấm của Bồ Tát. Người xin đến ba lần mà không cho thì gọi là phạm trọng (phạm tội nặng trong giới Bồ Tát). Không phạm là trường hợp dùng phương tiện, lời lẽ tốt đẹp an ủi, khiến người xin không sinh lòng oán hận. Người xin có hai loại: một là người nghèo khổ, hai là người tà kiến. Không cho người nghèo thì mắc tội; không cho người tà kiến thì không gọi là phạm. Nếu không phạm thì gọi là hạnh lành.

 Bồ Tát có hạnh lành biết rõ pháp giới không thể nói ra được, biết tánh của pháp giới, biết cái được lưu truyền ở thế gian. Cái được lưu truyền ở thế gian là sắc, thọ, tưởng, hành, thức cho đến Niết-bàn. Từ sắc cho đến Niết-bàn đều không gọi là chân thật. Vì sao? Vì sắc ấy chẳng phải có chẳng phải không, cho đến Niết-bàn cũng chẳng phải có chẳng phải không. Nếu chẳng phải có chẳng phải không thì sao gọi là chân thật được? Thế nào là chẳng phải có? Chúng sinh điên đảo chấp sắc là ta, cho đến Niết-bàn cũng ngang ngược chấp là ta: đó gọi là chẳng phải có. Thế nào là chẳng phải không? Vì được lưu truyền ở thế gian, vì không hư dối, vì có thể nói ra được: đó gọi là chẳng phải không. Vì thế gọi là chẳng phải có chẳng phải không.

 Nếu pháp được nói ra đúng như lời nói mà có thật, thì trong một pháp phải có vô lượng tên gọi; vì có vô lượng tên gọi nên phải có vô lượng tự tánh. Vì sao? Vì trong mỗi một pháp đều có vô lượng tên gọi. Thế nào gọi là vô lượng tên gọi? Như một pháp là sắc mà cũng nói là xanh, vàng, đỏ, trắng, dài, ngắn, vuông, tròn, thô, mịn, thấy được, không thấy được, có ngăn ngại, không ngăn ngại, nhám, trơn, nhẹ, nặng: đó gọi là những gì có thể nói. Nếu theo lời nói mà có thật thì trong một pháp phải có vô lượng tướng. Những gì có thể nói ra thật ra không có tánh nhất định; vì có lời nói nên được lưu truyền ở đời, thật ra không có người nói và tánh chân thật. Hết thảy các pháp cũng như vậy.

 Nếu trong sắc cho đến Niết-bàn có tánh thật, thì không nên nói có xanh, vàng, đỏ, trắng cho đến nhẹ, nặng. Còn nếu không có tánh thật thì khi chưa được lưu truyền làm sao có thể truyền đi? Vì tánh lưu truyền là có, không có lúc bắt đầu nên có thể lưu truyền. Nếu khi chưa có sắc mà đã có sự lưu truyền, thì do nhân duyên gì mà lúc không có sắc lại không lưu truyền? Nếu sự lưu truyền có thể tạo ra tánh của sắc, thì vì sao sự lưu truyền lại không thể tạo ra vô lượng tánh của sắc? Vì thế pháp tánh không thể nói ra được. Như sắc, thì thọ, tưởng, hành, thức cho đến Niết-bàn cũng như vậy.

 Có hai hạng người xa lìa Phật pháp, không phải đệ tử Phật, vĩnh viễn đánh mất Phật pháp: một là người nói rằng sắc cho đến Niết-bàn có tánh chân thật; hai là người không tin tánh lưu truyền ở thế gian. Hai hạng người như vậy không đủ tư cách thọ trì giới cấm của Bồ Tát. Nếu họ thọ giới thì người thọ không đắc giới, còn thầy truyền giới thì mắc tội. Vì sao không đắc giới? Vì họ phỉ báng pháp chân thật, chấp vào điều phi pháp. Vì thế dù có thọ cũng rốt cuộc không đắc giới. Nếu không đắc giới thì làm sao gọi là ở trong pháp này mà làm đệ tử Phật? Vì thế gọi là xa lìa Phật pháp. Giới Bồ Tát không phải chỉ do miệng mà có được; tâm và miệng hòa hợp rồi mới đạt được. Hai hạng người này đều không có tâm chân thật, làm sao đạt được?

 Nếu đối với sắc mà sinh chấp trước sai lầm, thì đối với Phật pháp là vĩnh viễn đánh mất. Nếu không tin sắc là cái được lưu truyền, thì gọi là phỉ báng hết thảy pháp; người ấy cũng vĩnh viễn đánh mất Phật pháp. Vì thế không thể nói là có hay là không. Vì sao? Như nhờ có năm ấm mà có ta, người, chúng sinh, sĩ phu; nếu không có năm ấm thì những tên gọi như vậy từ đâu mà được lưu truyền? Sắc cũng như vậy: vì có sắc nên có đủ loại tên gọi được lưu truyền. Pháp chân thật thì không có sự lưu truyền; nhưng lìa pháp chân thật cũng không có sự lưu truyền.

 Người ngu si nói các pháp là không thì mắc tội lớn. Nếu có người nói rằng trong kinh Đại thừa hết thảy pháp đều không, cũng mắc tội lớn. Không khéo hiểu nghĩa kinh Đại thừa mà sinh lòng kiêu mạn, nói rằng ta khéo hiểu, rồi theo sự suy nghĩ hư vọng của tâm mình mà giảng rộng cho người khác, cũng mắc tội lớn. Nếu nói rằng tánh của hết thảy các pháp là không có, vậy làm sao có sự lưu truyền ở đời, cũng mắc tội lớn. Vì sao? Vì phỉ báng hết thảy pháp. Kẻ phỉ báng hết thảy pháp chính là đệ tử thật sự của ngoại đạo Phú-lan-na (Phú-lan-na Ca-diếp, một trong sáu vị thầy ngoại đạo nổi tiếng thời Phật, chủ trương không có nhân quả thiện ác). Phú-lan-na cho rằng tánh của các pháp là không có, còn trong Phật pháp thì vừa có vừa không.

 Nếu có người nói hết thảy pháp đều không, nên biết người ấy không đáng để cùng ở, cùng nói chuyện, cùng luận bàn, cùng làm lễ bố-tát (lễ họp định kỳ nửa tháng một lần của chư tăng để tụng giới, sám hối lỗi lầm) và tụng giới. Nếu cùng ở cho đến cùng tụng giới thì mắc tội lớn. Vì sao? Vì người ấy không hiểu nghĩa không. Người ấy không thể làm lợi cho mình, lợi cho người. Vì thế kinh Đại thừa nói: nếu không hiểu nghĩa không thì còn tệ hơn người ngu si. Vì sao? Người ngu si nói sắc là ta, cho đến thức là ta; người có ngã kiến (chấp có cái ta thật) không phá hoại Phật pháp. Còn người không hiểu nghĩa không thì vĩnh viễn phá hoại Phật pháp, làm cho Phật pháp hư mất, tiêu diệt, chìm mất.

 Người sinh ngã kiến không rơi vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ tức quỷ đói, súc sinh); còn người không hiểu nghĩa không mà giảng rộng cho người khác, nên biết người ấy nhất định sẽ rơi vào địa ngục A-tỳ (địa ngục khổ nhất, chịu khổ không có lúc gián đoạn). Người có ngã kiến không phỉ báng Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng); kẻ nói bừa về không thì phỉ báng Tam bảo. Người nói có ta thì không lừa dối chúng sinh, không phỉ báng tánh chân thật, không làm trở ngại pháp tánh, không làm trở ngại chúng sinh, vẫn có thể được giải thoát, không dạy người khác hủy phạm giới cấm. Còn kẻ không hiểu nghĩa không thì phỉ báng hết thảy pháp, không hiểu tánh chân thật, không hiểu pháp tánh, làm trở ngại sự giải thoát, làm bạn xấu cho nhiều chúng sinh, tự mình không giữ giới mà dạy người hủy phạm giới cấm, luôn ưa nói rằng không có người làm, không có người chịu quả, khiến nhiều chúng sinh tăng thêm nghiệp địa ngục. Vì lẽ ấy nên gọi là xa lìa Phật pháp cao tột.

 Thế nào gọi là không hiểu nghĩa không? Nếu có tỳ-kheo (tăng nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ), tỳ-kheo-ni (tăng nữ xuất gia đã thọ giới đầy đủ), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia giữ giới), ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia giữ giới) không tin nhận nghĩa không, không hiểu nghĩa không, không hiểu pháp, thì gọi là không hiểu nghĩa không. Vì sao? Vì họ nói hết thảy pháp bản tánh tự không, là cái không chẳng có nhân duyên; nói hết thảy pháp cũng không có chỗ nương. Nếu không có chỗ nương thì cái gì gọi là không? Đó gọi là không hiểu nghĩa không.

 Thế nào gọi là thật hiểu nghĩa không? Nếu tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di nói rằng trong hết thảy pháp không có tự tánh, đó gọi là không; nhưng pháp cũng chẳng phải không: đó gọi là hiểu nghĩa không. Người hiểu như vậy không làm trở ngại nghĩa lý, không phỉ báng Tam bảo; đó gọi là hiểu đúng, không sai lầm. Thế nào là hiểu đúng? Như đối với sắc mà nói sắc, cho đến Niết-bàn, phân biệt rằng không có các thứ tướng và tánh: đó gọi là sắc không. Vì sắc được lưu truyền ở đời một cách chân thật: đó gọi là chẳng phải không. Vì lẽ ấy nên nói một pháp là sắc vừa có vừa không. Hiểu được cả hai điều ấy nên vừa là pháp vừa là không, rốt cuộc không ở trong đó mà sinh chấp trước sai lầm. Đó gọi là thật hiểu nghĩa không. Vì thế trong kinh Đại thừa có nói bài kệ (bài thơ trong kinh) rằng:

 Một pháp có nhiều tên gọi, trong pháp chân thật thì không có;

 Vì không làm mất pháp tánh, nên được lưu truyền ở thế gian.

 Như sắc cho đến Niết-bàn thì có nhiều tên gọi. Sắc không có tự tánh; cái không có tự tánh thì không có nhiều tên gọi; cái có nhiều tên gọi thì gọi là cái được lưu truyền. Vì lẽ ấy, trong Tạp tạng (bộ phận kinh điển gồm nhiều kinh tạp) có nói: các Phật Thế Tôn không chấp vào cái được lưu truyền. Những gì thấy, nghe, suy nghĩ, nhận biết, như tên gọi sắc cho đến tên gọi Niết-bàn, đều gọi là cái được lưu truyền. Các Phật Thế Tôn rốt cuộc không nói rằng có tánh lưu truyền mà sinh lòng nhiễm chấp. Vì sao? Vì đã phá trừ điên đảo. Người có nhiễm chấp gọi là điên đảo. Như Lai đã dứt hết thảy ác kiến nên không nhiễm chấp. Vì không thấy, không nói, không nhiễm chấp, nên gọi là chánh kiến (cái thấy đúng đắn).

 Vì thế Như Lai vì tỳ-kheo Ca-chiên-diên (một vị đại đệ tử của Phật) mà nói như vầy: "Này Ca-chiên-diên! Đệ tử của ta không chấp vào định đất (phép thiền định lấy đất làm đối tượng quán), định nước, định lửa, định gió, định Không vô biên (định quán hư không vô tận), định Thức vô biên (định quán thức vô tận), định Vô sở hữu (định quán không có gì cả), định Phi tưởng phi phi tưởng (định cao nhất, không phải có tư tưởng cũng không phải không có tư tưởng); không chấp đời này, đời sau, không chấp mặt trời, mặt trăng, không chấp cái thấy, cái nghe, không chấp suy nghĩ, đo lường, không chấp sự nắm lấy, sự đạt được, không chấp giác và quán (tâm tìm xét thô và tâm xét kỹ vi tế). Đó gọi là thiền định."

 Thế nào là tỳ-kheo không chấp vào định đất? Tỳ-kheo đối với đất không khởi tướng đất, cho đến đối với giác quán không khởi tướng giác quán: đó gọi là không chấp vào định đất; cho đến giác quán cũng như vậy. Nếu có tỳ-kheo có thể tu tập định như vậy thì được các vị trời, Thích thiên (Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi), Phạm thiên (vị trời làm chủ cõi Sắc giới), các Phật khắp mười phương và các đại Bồ Tát khen ngợi. Tất cả đều nói rằng: "Nam mô Đại sĩ! Nam mô Đại sĩ! (Kính lễ bậc Đại sĩ!) Chúng tôi hoàn toàn không biết ngài đang ở trong định nào, tu tập định nào."

 Nếu có người nhiễm chấp tướng đất và tên đất, nên biết người ấy gọi là không tu không. Nếu đối với sắc không chấp tên gọi và hình tướng, đó gọi là tu không. Vì để lưu truyền nên mới nói tướng đất và tên đất. Nếu chấp tướng sắc và tên sắc thì gọi là tướng tăng thêm; nếu phá bỏ tướng sắc và tên sắc thì gọi là tướng buông bỏ (?). Không tăng thêm, không buông bỏ, đó gọi là trung đạo. Vì tu tập như vậy đối với hai thứ tướng ấy, nên gọi là tỳ-kheo tu tập định đất cho đến giác quán. Nếu có tỳ-kheo tu định ấy thì gọi là thật tướng (tướng chân thật của các pháp). Vì thật tướng nên tỳ-kheo đối với các pháp không có gì để nói; vì tánh của các pháp không thể nói ra, nên tỳ-kheo không có gì để nói.

 Nếu hết thảy pháp không có gì để nói, thì làm sao nói được là không thể nói? Nếu không thể nói, thì làm sao nghe được? Nếu không nói không nghe, thì làm sao biết được rằng hết thảy các pháp không thể nói ra? Vì có thể biết nên mới nói ra để lưu truyền.

 Người ngu si vì không biết, không hiểu cái được lưu truyền ở thế gian, nên đối với các pháp sinh ra tám thứ sai lầm. Một là sai lầm về tự tánh. Hai là sai lầm về phân biệt. Ba là sai lầm về sự gom tụ. Bốn là sai lầm về cái ta. Năm là sai lầm về cái của ta. Sáu là sai lầm về sự ưa thích. Bảy là sai lầm về sự không ưa thích. Tám là sai lầm về cái chẳng ưa thích cũng chẳng không ưa thích. Trong tám sai lầm ấy, ba sai lầm đầu là gốc rễ của hết thảy sai lầm: chấp vào tự tánh, chấp vào tên gọi, không hiểu sự lưu truyền; từ đó lần lượt sinh ra vô lượng sai lầm. Sai lầm về cái ta và cái của ta gọi là ngã kiến (chấp có cái ta thật); ngã kiến lại là gốc rễ của các kiến chấp. Hai thứ sai lầm ấy sinh ra từ kiêu mạn, vì thế kiêu mạn là gốc rễ của các kiến chấp. Ba sai lầm sau sinh ra từ tam độc (ba thứ độc: tham, sân tức giận, si tức mê muội). Tám thứ sai lầm ấy thâu tóm hết thảy các kết (trói buộc) phiền não, khiến các chúng sinh xoay vần trong tam hữu (ba cõi tồn tại: Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới).

 Thế nào là sai lầm về tự tánh? Như đối với sắc khởi ý nghĩ là sắc, cho đến đối với nặng khởi ý nghĩ là nặng: đó gọi là sai lầm về tự tánh. Thế nào là sai lầm về phân biệt? Như phân biệt sắc là sắc hay chẳng phải sắc, đây là thấy được hay không thấy được, đây là có ngăn ngại hay không ngăn ngại: đó gọi là sai lầm về phân biệt. Thế nào là sai lầm về sự gom tụ? Như trong sắc mà thấy có ta, chúng sinh, sĩ phu, thọ mạng (sự sống), nhà cửa, bốn chúng, quân đội, áo mặc, thức ăn, hoa sen, xe cộ, cây cối, đống chứa; đối với những thứ như thế mỗi thứ đều khởi một tướng: đó gọi là sai lầm về sự gom tụ. Thế nào gọi là sai lầm về cái ta và cái của ta? Trong cái hữu lậu (còn phiền não, còn trong vòng sinh tử) mà nắm lấy cái ta và cái của ta, trong vô lượng đời luôn sinh chấp thủ, cho là ta và của ta: đó gọi là sai lầm về cái ta và cái của ta. Thế nào là sai lầm về sự ưa thích? Đối với vật đẹp đẽ sinh lòng tham đắm: đó gọi là sai lầm về sự ưa thích. Thế nào là sai lầm về sự không ưa thích? Đối với vật không đẹp sinh lòng giận ghét: đó gọi là sai lầm về sự không ưa thích. Thế nào là sai lầm về cái chẳng ưa thích cũng chẳng không ưa thích? Đối với hết thảy vật đẹp và không đẹp đều sinh lòng tham và giận: đó gọi là sai lầm về cái chẳng ưa thích cũng chẳng không ưa thích. Đó gọi là tám sai lầm.

 Bồ Tát ma-ha-tát làm sao có thể biết tám thứ sai lầm ấy? Phải suy xét bốn điều. Bốn điều ấy là gì? Một là suy xét tên gọi. Hai là suy xét sự vật. Ba là suy xét tự tánh. Bốn là suy xét sự phân biệt. Thế nào là suy xét tên gọi? Bồ Tát ma-ha-tát chỉ biết tên gọi là tên gọi, không thấy tên gọi là sự vật: đó gọi là suy xét tên gọi. Thế nào là suy xét sự vật? Chỉ biết đây là sự vật, không biết gì khác: đó gọi là suy xét sự vật. Thế nào là suy xét tự tánh? Biết tên gọi là cái được lưu truyền: đó gọi là suy xét tự tánh. Thế nào là suy xét sự phân biệt? Tên gọi không thấy sự vật, sự vật không thấy tên gọi: đó gọi là suy xét sự phân biệt.

 Vì sao Bồ Tát ma-ha-tát suy xét tên gọi? Để biết tên gọi đúng thật là tên gọi, vì thế suy xét tên gọi. Bồ Tát quán xét kỹ: nếu không có tên sắc thì lấy gì mà nói sắc? Nếu không nói sắc thì làm sao quán sắc? Nếu không quán sắc thì làm sao đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Vì thế Bồ Tát suy xét để biết tên gọi. Vì sao Bồ Tát suy xét sự vật? Nếu không có sự vật thì ai có tên gọi này? Mà tên gọi này không phải là không thể nói; nếu không thể nói thì làm sao biết được tánh của các pháp? Vì thế Bồ Tát suy xét sự vật.

 Vì sao Bồ Tát suy xét tự tánh? Bồ Tát ma-ha-tát biết tánh của sắc cho đến tánh của Niết-bàn, biết sự lưu truyền của sắc cho đến sự lưu truyền của Niết-bàn. Thế nào gọi là biết tánh của sắc? Biết tánh của sắc như bóng trong gương, như trò ảo thuật, như giấc mơ, như cái bóng, như tiếng vang, như ánh nắng dợn lúc trời nóng, như hình bóng trăng dưới nước: đó gọi là suy xét tự tánh.

 Vì sao Bồ Tát suy xét sự phân biệt? Bồ Tát ma-ha-tát phân biệt tên gọi, phân biệt sự vật, phân biệt tự tánh, phân biệt pháp, phân biệt phi pháp, phân biệt có và không, là sắc hay chẳng phải sắc, thấy được hay không thấy được: đó gọi là phân biệt. Nhờ phân biệt mà đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì thế Bồ Tát suy xét sự phân biệt. Bồ Tát ma-ha-tát vì phá trừ tám sai lầm nên suy xét bốn điều này.

 Vì sao Bồ Tát phá trừ tám sai lầm ấy? Do nhân duyên của tám sai lầm mà tà kiến tăng trưởng; tà kiến tăng thì phiền não tăng trưởng; phiền não tăng trưởng thì sinh tử tăng trưởng; sinh tử tăng trưởng thì mười hai nhân duyên tăng trưởng. Bồ Tát nếu tu bốn điều như vậy thì dứt trừ được tà kiến; tà kiến dứt thì các phiền não diệt; phiền não diệt thì sinh tử diệt; sinh tử diệt thì biết mười hai nhân duyên diệt; biết mười hai nhân duyên diệt thì tu đạo cao tột; tu đạo cao tột thì đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì có thể phá trừ tám sai lầm như vậy của chúng sinh, có thể dạy chúng sinh biết cái được lưu truyền ở thế gian và nói nghĩa chân thật.

 Nếu trừ được tám sai lầm như vậy của chúng sinh thì gọi là đại Niết-bàn (Niết-bàn rốt ráo của Phật). Vì có thể được đại tự tại ngay trong đời hiện tại, vì được đại thần thông, vì được đại phương tiện, vì được đại thiền định, vì được trí lớn biết hết thảy, vì cầu được chỗ không thoái lui, không sa đọa, nên gọi là đại Niết-bàn.

 Bồ Tát ma-ha-tát được đại tự tại thì thành tựu năm điều. Một là tâm được vắng lặng. Hai là hiểu rõ việc thế gian và việc xuất thế gian. Ba là vì chúng sinh mà ở trong sinh tử, lòng không buồn rầu khổ não. Bốn là hiểu rõ kho tàng bí mật rất sâu của Như Lai. Năm là tâm Bồ-đề không gì phá hoại được.

 Vì sao tâm Bồ Tát được vắng lặng? Vì có thể phá trừ phiền não của chúng sinh trong hiện tại nên tâm được vắng lặng. Vì muốn điều phục chúng sinh, khiến họ được Phật pháp, nên hiểu rõ việc thế gian và việc xuất thế gian. Vì muốn chúng sinh có căn tánh lanh lợi, nên vui lòng ở trong sinh tử mà không buồn rầu khổ não. Có người khiến chúng sinh phá bỏ lòng nghi, nên thọ trì, đọc tụng, hiểu rõ nghĩa bí mật rất sâu của Như Lai (?). Có kẻ nói pháp là phi pháp, có thể làm diệt Phật pháp, làm nhơ nhục Phật pháp; nói phạm là không phạm, nhận và cất giữ tám thứ vật bất tịnh (tám thứ vật người xuất gia không được nhận và cất giữ, như vàng bạc, tôi tớ, súc vật, kho lúa…); vì để tẫn xuất (đuổi ra khỏi tăng đoàn) những kẻ ác như thế, nên thọ trì và giảng giải nghĩa bí mật rất sâu của Như Lai. Tuy biết các sách luận vi tế của ngoại đạo và hiểu ý nghĩa của chúng, nhưng rốt cuộc không phá hoại tâm Bồ-đề.

 Năm điều như vậy thâu tóm các việc Bồ-đề của Bồ Tát; cũng gọi là năm việc, cũng gọi là năm công đức. Những gì gọi là việc Bồ-đề? Có thể tự làm lợi ích, điều phục chúng sinh, thọ trì Phật pháp, không phá giới cấm mà Bồ Tát đã tu giữ, tâm Bồ-đề rốt cuộc không lay động, siêng năng tinh tấn phá trừ tà kiến v.v., nói đạo tam thừa (ba cỗ xe đưa người đến giải thoát: Thanh văn, Duyên giác và Bồ Tát). Bồ Tát thành tựu năm điều như vậy có ba bậc: hạ, trung, thượng. Có đủ hai điều thì gọi là bậc hạ. Có đủ ba điều thì gọi là bậc trung. Nếu có đủ bốn điều thì gọi là bậc thượng.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video