Phẩm thứ sáu: Những điều không thể nghĩ bàn, thuộc phần Bồ Tát địa (phần kinh nói về con đường và các bậc tu của Bồ Tát)
Thế nào là sự không thể nghĩ bàn của Bồ Tát Ma-ha-tát (Bồ Tát: người phát tâm cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ mọi loài; Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, vị Bồ Tát lớn)? Bồ Tát Ma-ha-tát đạt được tự tại tam muội (tam muội: trạng thái tâm định, dồn tâm sâu lắng vào một chỗ; tự tại tam muội: thứ định giúp làm được mọi việc tùy ý, không bị ngăn ngại). Vừa phát tâm (khởi lòng cầu thành Phật) đã được vô lượng công đức (phúc lành và đức hạnh do việc lành sinh ra). Không cố ý tạo nghiệp (hành động có sức dẫn tới kết quả về sau) mà vẫn được quả báo (kết quả do hành động trước đem lại). Không tu thánh đạo (con đường tu của bậc thánh) mà vẫn được tâm của bậc thánh. Đó gọi là sự không thể nghĩ bàn của Bồ Tát. Làm việc lành ít mà được quả báo lớn. Vì bồ-đề (sự giác ngộ trọn vẹn của Phật) mà trong vô lượng đời tu các khổ hạnh (những hạnh tu chịu đựng gian khổ). Bồ Tát biết rõ rằng thật ra không có chúng sinh (các loài có sự sống, có cảm giác), vậy mà vẫn có thể vì họ siêng tu khổ hạnh. Biết rằng không có người làm và không có người nhận, mà vẫn có thể làm người làm, người nhận. Đó gọi là sự không thể nghĩ bàn của Bồ Tát.
Sự không thể nghĩ bàn có năm loại: một là lục thông (sáu năng lực siêu phàm) không thể nghĩ bàn; hai là pháp không thể nghĩ bàn; ba là cộng sinh (những điều kỳ diệu tự nhiên có sẵn, đi cùng thân và sự ra đời của Bồ Tát) không thể nghĩ bàn; bốn là bất cộng sinh (những điều kỳ diệu không tự có nơi thân mình mà phát sinh nơi chúng sinh khác nhờ duyên gặp Phật) không thể nghĩ bàn; năm là cộng và bất cộng (những điều chung và những điều không chung với các hàng tu khác) không thể nghĩ bàn.
Thế nào là lục thông? Đó là thần túc (năng lực đi lại và biến hiện tùy ý), thiên nhĩ (tai trời: nghe được mọi âm thanh xa gần), thiên nhãn (mắt trời: thấy được mọi cảnh xa gần, thấy chúng sinh chết ở đây sinh ra ở kia), tha tâm trí (trí biết tâm ý người khác), túc mạng trí (trí biết các đời trước), lậu tận trí (trí biết mình đã dứt sạch phiền não; "lậu" là phiền não khiến tâm rỉ chảy, trôi lăn trong sinh tử). Đó gọi là lục thông không thể nghĩ bàn.
Thế nào là pháp không thể nghĩ bàn? Pháp ở đây là Đàn ba-la-mật (ba-la-mật: hạnh tu hoàn hảo đưa đến bờ giác ngộ; Đàn: bố thí), Thi ba-la-mật (giữ giới luật), Sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục), Tỳ-lê-da ba-la-mật (tinh tấn, siêng năng), Thiền ba-la-mật (thiền định), Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ thấu suốt bản chất thật của mọi sự). Đó gọi là pháp không thể nghĩ bàn.
Thế nào là thần thông? Thần thông có hai loại: một là biến (biến đổi những cái vốn có), hai là hóa (tạo ra cái vốn không có). Những gì là biến? Làm rung chuyển, phát ra lửa, phát ánh sáng, thị hiện (hiện ra cho người khác thấy), tự chuyển đổi các vật, hiện đi hiện về, hiện ra nhiều hình sắc, ẩn hiện trong đại chúng, ngăn thần thông của người khác, lời nói không ngăn ngại, ban cho người khác trí nhớ, ban cho mọi người niềm vui, phóng ánh sáng lớn. Đó gọi là thần thông biến.
Thế nào là rung chuyển? Bồ Tát Ma-ha-tát đạt tự tại tam muội, có thể làm rung chuyển nhà cửa, xóm làng, thôn ấp, thành quách, đất nước; từ một tứ thiên hạ (một thế giới gồm bốn châu lớn bao quanh núi Tu-di) cho đến một nghìn thế giới, hai nghìn thế giới (một nghìn lần nghìn thế giới), tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn lần hai nghìn thế giới, tức một tỷ thế giới, cõi do một vị Phật giáo hóa), một trăm tam thiên đại thiên thế giới, một nghìn tam thiên đại thiên thế giới, nghìn vạn tam thiên đại thiên thế giới, cho đến vô lượng vô biên thế giới. Đó gọi là rung chuyển.
Thế nào là phát ra lửa? Phần trên thân phát ra lửa, phần dưới thân phát ra nước; phần trên thân phát ra nước, phần dưới thân phát ra lửa; hoặc toàn thân phát ra lửa với nhiều màu sắc: xanh, vàng, đỏ, trắng, tím, đen, màu pha lê (thủy tinh trong suốt). Đó gọi là phát ra lửa.
Thế nào là ánh sáng? Thân phát ra ánh sáng tràn khắp một ngôi nhà, một xóm làng, thôn ấp, cho đến vô lượng vô biên tam thiên đại thiên thế giới. Đó gọi là ánh sáng.
Thế nào là thị hiện? Chư Phật (các bậc giác ngộ hoàn toàn) và Bồ Tát vì cứu độ chúng sinh mà hiện ra cảnh địa ngục (cõi chịu khổ nặng nề nhất), súc sinh (loài vật), ngạ quỷ (quỷ đói), trời, người, các loài lẫn lộn, càn-thát-bà (thần nhạc, sống bằng hương thơm), a-tu-la (loài thần hay giận dữ, thích đánh nhau với chư thiên), ca-lâu-la (chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (thần ca múa, dáng như người mà có sừng), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn). Hoặc lại hiện ra vô lượng vô biên cõi Phật (thế giới do một vị Phật giáo hóa) nhiều như cát sông Hằng ở mười phương thế giới, cùng thân Phật và các vị đại Bồ Tát ở đó; nói tên các vị Phật, khiến chúng sinh đều được nghe biết. Đó gọi là thị hiện.
Thế nào là chuyển đổi? Chư Phật và Bồ Tát đạt tự tại tam muội, có thể biến đất thành lửa, biến lửa thành nước; gió cũng như vậy. Biến hình sắc thành mùi hương, biến mùi hương thành hình sắc. Biến hình sắc, mùi hương, vị, xúc (cảm giác chạm) thành cỏ cây, áo mặc, thức ăn, chuỗi ngọc, đồ dùng, và những núi đá, vỏ ốc quý, lưu ly (ngọc xanh), trân châu, vàng bạc. Biến hình sắc đẹp thành xấu, hình sắc xấu thành đẹp. Đó gọi là chuyển đổi.
Thế nào là đi về? Hoặc đến cõi Phạm thiên (cõi trời của vua trời Phạm Thiên, thuộc cõi Sắc), rồi từ cõi Phạm thiên trở về; hoặc lên trời A-ca-nị-tra (tầng trời cao nhất của cõi Sắc) rồi lại từ đó trở về; hoặc đến phương đông, nam, tây, bắc, bốn phương phụ, phương trên, phương dưới, cho đến vô lượng vô biên thế giới cũng đều như vậy. Xa có thể làm thành gần, gần có thể làm thành xa. Có thể khiến núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm mỗi thế giới) như hạt bụi nhỏ, khiến hạt bụi nhỏ như núi Tu-di. Đó gọi là đi về.
Thế nào là nhiều hình sắc? Có thể hiện thân mình làm nam, làm nữ, làm người lớn, trẻ nhỏ, đầy tớ, rừng cây, cỏ cây. Đó gọi là nhiều hình sắc.
Thế nào là ẩn hiện tự tại trong đại chúng? Có thể đưa cả đại chúng vào trong thân mình mà tâm họ không sợ hãi, thân không bị chật chội cản trở; đại chúng ấy đều không tự biết mình đi đến đâu, về chỗ nào. Có khi đến chỗ chúng Bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ, tư tế ở Ấn Độ) thì hiện ra giống hình dạng họ: cùng màu da, cùng áo mặc, cùng thân hình cao thấp, không khác gì họ, tiếng nói cũng không khác. Điều họ nói được thì cũng nói được, điều họ không nói được thì cũng nói được. Có thể dùng phương tiện (cách thức khéo léo) mà khéo dẫn dắt những người ấy; hiện ra xong liền biến mất, chúng ấy không biết người ấy từ đâu đến, biến đi đâu, là người hay là trời. Đối với chúng Sát-lợi (tầng lớp vua chúa, võ sĩ), chúng hội lớn, chúng trưởng giả (người giàu có, có danh vọng), chúng trời Tứ Thiên Vương, chúng trời Ba Mươi Ba, chúng trời Dạ-ma, chúng trời Đâu-suất-đà, chúng trời Hóa Tự Tại, chúng trời Tha Hóa Tự Tại (sáu tầng trời này thuộc cõi Dục, tức cõi chúng sinh còn ham muốn; trời Đâu-suất-đà là nơi Bồ Tát đời cuối ở trước khi giáng sinh làm Phật), chúng trời Phạm Chúng, chúng trời Phạm Sư, chúng trời Đại Phạm, chúng trời Thiểu Quang, chúng trời Vô Lượng Quang, chúng trời Tịnh Quang, chúng trời Thiểu Thiện, chúng trời Đại Thiện, chúng trời Vô Biên Thiện, chúng trời Vô Vân, chúng trời Phúc Sinh, chúng trời Quảng Quả, chúng trời Vô Noãn, chúng trời Vô Cuống, chúng trời Thiện Kiến, chúng trời Ái Kiến, chúng trời A-ca-nị-tra (các tầng trời này thuộc cõi Sắc, tức cõi đã lìa ham muốn thô nhưng còn thân sắc vi tế) cũng đều như vậy. Ở giữa các chúng trời như thế, trong một khoảnh khắc hiện ra trăm lần ẩn trăm lần, hiện nghìn lần ẩn nghìn lần, hiện nghìn vạn lần ẩn nghìn vạn lần. Đó gọi là ẩn hiện tự tại trong đại chúng.
Thế nào là ngăn thần thông của người khác? Thần thông mà Bồ Tát Ma-ha-tát ở đời sau cùng (đời cuối trước khi thành Phật) đạt được, trừ Phật Thế Tôn (Thế Tôn: bậc được cả thế gian tôn kính) và những vị cùng hạnh, cùng bản tính, cùng bậc định, thì hơn hết thảy thần thông trong đạo Phật và ngoài đạo Phật. Đó gọi là ngăn thần thông của người khác.
Thế nào là lời nói không ngăn ngại? Khi Bồ Tát Ma-ha-tát nói pháp (giảng giáo lý), lời nói không cùng tận, ý nghĩa không cùng tận, sự ưa thích nói không cùng tận. Đó gọi là lời nói không ngăn ngại.
Thế nào là ban cho người khác trí nhớ? Khi Bồ Tát Ma-ha-tát nói pháp, những điều vô lượng chúng sinh đã quên trong vô lượng đời, Bồ Tát đều khiến họ nhớ lại. Đó gọi là ban cho người khác trí nhớ.
Thế nào là ban cho người khác niềm vui? Khi Bồ Tát Ma-ha-tát nói pháp, có thể khiến chúng sinh thân tâm an vui, phá được sự ngăn che của phiền não. Người nghe vui sướng như niềm an lạc ở bậc thiền thứ ba (tầng định thứ ba trong bốn tầng thiền, có niềm an lạc vi diệu nhất). Các bệnh do tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió cấu thành thân thể) bất hòa đều tiêu diệt cùng một lúc. Các loài quỷ dữ không tìm được dịp để hại. Đó gọi là ban cho mọi người niềm vui.
Thế nào là phóng ánh sáng lớn? Bồ Tát Ma-ha-tát phóng ánh sáng lớn chiếu khắp vô lượng thế giới ở mười phương. Ánh sáng đến trong địa ngục thì phá tan nỗi khổ địa ngục. Đến các cõi trời buông lung (chỉ mải hưởng lạc) thì dạy họ tu theo pháp của cõi người, khiến họ được thân người, đến chỗ Phật. Mời gọi vô lượng Bồ Tát ở mười phương đến tụ họp nơi Phật để giáo hóa chúng sinh. Đó gọi là phóng ánh sáng lớn. Những việc như thế gọi là thần thông biến. Vì chuyển đổi pháp tính (bản tính vốn có của sự vật) nên gọi là thần thông biến.
Thế nào là thần thông hóa? Không có vật mà tạo ra vật, nên gọi là hóa. Có hóa thân và hóa tiếng. Hóa thân là: hoặc giống thân mình, hoặc giống thân người khác, có thân đủ các giác quan, có thân không đủ; phần còn lại như đã nói trong phần chuyển đổi. Lại còn hóa ra vô lượng thân: chư Phật và Bồ Tát vì chúng sinh mà hóa ra vô lượng thân khắp vô lượng cõi. Có Phật, Bồ Tát hiện hóa thân khắp nơi, có khi như huyễn ảnh, có khi là thật. Áo mặc, thức ăn, vàng bạc, lưu ly, trân châu, pha lê, ngọc kha (một loại ngọc trắng như vỏ sò), vỏ ốc quý cũng như vậy, để dứt nỗi nghèo khổ khốn cùng của chúng sinh. Đó gọi là hóa thân.
Hóa tiếng là: chư Phật và Bồ Tát hóa hiện ra tiếng hay, tiếng nhanh, tiếng vi diệu, tiếng tự mình nói nghĩa, tiếng người khác nói nghĩa, tiếng không có nghĩa, tiếng nói pháp, tiếng giáo hóa. Dùng các tiếng ấy có thể phá được tâm buông lung của chúng sinh. Đó gọi là hóa tiếng. Tiếng của Phật và Bồ Tát sâu xa như sấm, như tiếng chim ca-lăng-tần-già (loài chim có tiếng hót hay tuyệt diệu); là tiếng người người yêu thích, tiếng vang khắp, tiếng khiến người suy ngẫm, tiếng rõ ràng, tiếng dễ hiểu, tiếng ưa nghe, tiếng không vướng mắc, tiếng không chê vào đâu được, tiếng không cùng tận. Các tiếng như thế của Bồ Tát Ma-ha-tát, tất cả chúng trời, chúng người, chúng Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, mong giải thoát cho riêng mình), chúng Bích-chi-Phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần thầy), chúng Bồ Tát trong tam thiên đại thiên thế giới, dù ở gần hay ở xa đều được nghe. Trong các tiếng ấy phát ra đủ loại pháp để làm lợi ích chúng sinh. Tiếng tự mình hóa, như tự mình nói pháp, là vì chúng sinh buông lung. Tiếng người khác hóa, như hóa thân của Phật nói pháp cho người khác, cũng là vì chúng sinh buông lung. Tiếng không có nghĩa, như tiếng phát ra từ hư không. Tiếng nói pháp là vì chúng sinh ngu si. Tiếng giáo hóa là để giúp người buông lung tăng trưởng sự không buông lung.
Những việc thần thông hóa như thế của chư Phật và Bồ Tát nối tiếp nhau vô lượng, không thể đếm tính. Những thần thông biến hóa vô lượng không thể đếm tính như thế là vì hai việc: một là để khiến chúng sinh sinh lòng tin, hướng về Phật pháp; hai là để chỉ cho chúng sinh nghèo khổ khốn cùng thấy ruộng phúc (nơi gieo phúc, cúng dường vào đó thì được phúc báo) cao tột.
Thế nào là túc mạng trí? Bồ Tát Ma-ha-tát tự biết đời trước mình đã cùng ở, cùng làm việc với những chúng sinh như thế; tự biết tên mình và tên người khác; biết dòng dõi của mình và dòng dõi của người khác; biết thức ăn uống của mình và của người khác; tự biết khổ vui của mình và khổ vui của người khác. Bồ Tát tự biết các đời trước như thế, cũng có thể dạy người khác biết đời trước. Tự biết việc của mình cho đến vô lượng đời, cũng có thể dạy người khác biết việc vô lượng đời, dù việc thô hay việc tế. Đó gọi là túc mạng trí. Nhờ sức mạnh của túc mạng trí, Bồ Tát có thể kể nhân duyên đời xưa của Bồ Tát, khiến chúng sinh ngay đời này sinh lòng tin đối với Phật pháp; kể kinh Bản nhân duyên của các Bồ Tát, kinh Xà-đà-già (kinh kể chuyện tiền thân của Phật), kinh A-phù-đà-na (kinh kể các sự tích, thí dụ); kể nhân duyên của nghiệp, nghiệp ác và nghiệp thiện, để phá thường kiến (cái thấy sai cho rằng mọi thứ, cái "ta", còn mãi không mất) và vô thường kiến (cái thấy sai cho rằng chết là hết, không có đời sau) của chúng sinh. Đó gọi là túc mạng trí của Bồ Tát.
Thế nào là thiên nhãn? Bồ Tát Ma-ha-tát dùng thiên nhãn trong sạch vượt hơn mắt người, thấy các chúng sinh chết ở chỗ này sinh ra ở chỗ kia, sắc đẹp hay sắc xấu, đẹp hay xấu xí. Thấy rõ các nghiệp thiện ác và quả thiện ác của chúng sinh, dù là già hay trẻ, tự mình làm hay bảo người khác làm, thô hay tế; thấy hình sắc của người và trời, hình sắc của tam ác đạo (ba đường ác: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), cho đến hình sắc của chúng sinh ở vô lượng cõi Phật trong vô lượng thế giới mười phương; thấy rõ lúc vô lượng chư Phật mười phương đang giảng nói pháp. Đó gọi là thần thông thiên nhãn.
Thế nào là thiên nhĩ? Những âm thanh Bồ Tát Ma-ha-tát nghe được gồm: tiếng trời, tiếng người; tiếng bậc thánh, tiếng không phải bậc thánh; tiếng thô, tiếng nhỏ; tiếng hóa ra, tiếng thật; tiếng xa, tiếng gần. Tiếng trời là: từ các tầng trời cõi Dục đến trời A-ca-nị-tra, cho đến vô lượng thế giới ở phương trên, tiếng của chư thiên đều nghe được. Đó gọi là tiếng trời. Tiếng người là tiếng người ở vô lượng thế giới mười phương. Tiếng bậc thánh là tiếng chư Phật, Bồ Tát, Thanh văn, Duyên giác (người tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên) giảng nói Phật pháp để giáo hóa chúng sinh: khen ngợi bố thí, giữ giới, nghiệp lành, phá bỏ nghiệp ác; đọc tụng, giải thích, chép kinh Phật. Đó gọi là tiếng bậc thánh. Tiếng không phải bậc thánh là lời nói dối, lời nói hai lưỡi (đâm thọc, gây chia rẽ), lời ác độc, lời vô nghĩa. Dưới đến tam ác đạo, trên đến cõi Dục, chư thiên và chúng sinh mười phương có bốn loại lời ác như thế. Đó gọi là tiếng không phải bậc thánh.
Thế nào là tiếng thô? Là tiếng đám đông, tiếng của loài chúng sinh thân lớn, tiếng địa ngục, tiếng sấm sét, tiếng tù và ốc, tiếng trống. Đó gọi là tiếng thô. Tiếng nhỏ là tiếng nói thầm, tiếng không rõ ràng, tiếng nước Đà-tỳ-la (vùng nam Ấn Độ), tiếng Túc Đặc (một xứ ở Trung Á), tiếng Nguyệt Chi (một dân tộc ở Trung Á), tiếng Đại Tần (đế quốc La Mã), tiếng An Tức (xứ Ba Tư cổ), tiếng Chân Đan (Trung Quốc), tiếng Khư-sa (có bản ghi là Pháp-sa, có lẽ là một xứ ở Tây Vực) (?), tiếng xứ người ở trần, tiếng Tiên Ti (một dân tộc du mục phương Bắc). Những tiếng ở vùng biên địa như thế gọi là tiếng nhỏ. Vì sao vậy? Vì do nhân duyên phiền não ganh ghét mà có (?). Bồ Tát thành tựu thiên nhĩ như thế, nghe chúng sinh nói lời lành khen ngợi, cung kính, thì dạy họ an trú trong Phật pháp, khiến sinh lòng tin, giảng giải rộng rãi mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển của đạo Phật) và kho tạng bí mật của Bồ Tát. Nếu nghe tiếng ác thì liền quở trách, nói ra lỗi của nghiệp ác, mở ra cửa đối trị (cách khắc phục, chữa trị). Đó gọi là thần thông thiên nhĩ.
Thế nào là thần thông tha tâm trí? Bồ Tát biết hết tâm của mọi chúng sinh ở mười phương thế giới: tâm có phiền não (những trạng thái làm ô nhiễm tâm, gây khổ như tham, giận, si) đi kèm và tâm không có phiền não đi kèm; tâm bị phiền não trói buộc và tâm không bị trói buộc; tâm mong cầu lành và tâm mong cầu ác; tâm nghi ngờ và tâm không nghi ngờ; tâm cao và tâm thấp; tâm tham, tâm giận, tâm si; tâm cõi Dục, tâm cõi Sắc, tâm cõi Vô sắc (cõi chỉ còn tâm, không còn thân sắc); cho đến tâm chịu khổ vui, tâm không khổ không vui của tất cả loài súc sinh. Dùng một tâm mà xem tâm của một chúng sinh, dùng một tâm mà xem tâm của vô lượng chúng sinh. Đó gọi là thần thông tha tâm trí. Thần thông tha tâm trí của chư Phật và Bồ Tát là để biết căn cơ (khả năng tiếp thu) lanh lợi hay chậm lụt của chúng sinh, để biết các chủng tính (bản tính, tiềm năng tu hành bẩm sinh) của chúng sinh. Biết chúng sinh ấy có tâm lành rồi thì liền giảng nói mười hai bộ kinh và tạng Bồ Tát (kho kinh điển nói về hạnh Bồ Tát). Biết có tâm ác rồi thì liền quở trách, nói lỗi của nghiệp ác. Đó gọi là thần thông tha tâm trí của Bồ Tát.
Thần thông lậu tận trí là: Bồ Tát Ma-ha-tát vì dứt phiền não mà tu tập đạo, vì tự phá phiền não mà tu tập đạo; vì phá phiền não của chúng sinh mà nói pháp; vì phá chúng sinh còn lậu mà kiêu mạn, vì phá chúng sinh chấp cái không phải đạo cho là đạo. Bồ Tát Ma-ha-tát tuy vì chúng sinh mà nói pháp dứt sạch lậu, nhưng tự mình không dứt sạch lậu; tuy chưa dứt sạch lậu nhưng không bị lậu làm nhơ nhiễm. Thần thông lậu tận trí của Bồ Tát Ma-ha-tát không thể nghĩ bàn. Tu thần thông lậu tận là để giáo hóa chúng sinh, phá sự kiêu mạn của họ. Đó gọi là thần thông lậu tận.
Thế nào là pháp? Quả của Đàn ba-la-mật cho đến Bát-nhã ba-la-mật, đó gọi là pháp. Quả của sáu pháp này có tất cả bốn việc: một là vì tu tập đạo; hai là vì trang nghiêm bồ-đề (làm cho con đường giác ngộ đầy đủ tốt đẹp); ba là vì lợi ích cho mình và cho người; bốn là vì được quả lành lớn ở đời sau.
Bồ Tát thực hành bố thí thì phá được keo kiệt tham lam, trang nghiêm đạo bồ-đề, thu nhận dìu dắt chúng sinh, vì đạo bồ-đề mà khiến họ thực hành bố thí. Khi sắp cho, lúc đang cho, và cho xong đều vui mừng; đó gọi là lợi mình. Dứt trừ cho chúng sinh nỗi khổ đói khát, nóng lạnh, sợ hãi; đó gọi là lợi người. Bỏ thân này rồi được tự tại lớn, giàu của cải, tôn quý; đó gọi là quả lớn. Đó gọi là bốn việc của sự bố thí của Bồ Tát.
Bồ Tát Ma-ha-tát giữ gìn giới cấm thì diệt trừ được giới ác (những thói ác), trang nghiêm đạo bồ-đề, thu nhận dìu dắt chúng sinh, vì đạo bồ-đề mà khiến họ giữ giới cấm. Lìa nỗi sợ của sự phạm giới, ngủ yên, thức yên, tâm không hối hận, vui mừng sung sướng; đó gọi là lợi mình. Đối với chúng sinh không có tâm làm hại, ban cho chúng sinh sự không sợ hãi; đó gọi là lợi người. Nhờ giữ giới mà hưởng niềm vui cõi người cõi trời, đắc đạo, chứng Niết-bàn (sự dứt sạch phiền não khổ đau, giải thoát hoàn toàn khỏi sinh tử); đó gọi là quả lớn. Đó gọi là bốn việc của sự giữ giới của Bồ Tát.
Bồ Tát Ma-ha-tát tu nhẫn nhục thì phá được sự không nhẫn, trang nghiêm đạo bồ-đề, thu nhận dìu dắt chúng sinh, vì đạo bồ-đề mà khiến họ tu nhẫn nhục. Cả mình lẫn người đều lìa xa sợ hãi; đó gọi là lợi mình lợi người. Nhờ nhân duyên nhẫn nhục nên không có tâm giận dữ, quyến thuộc không ly tán, không chịu khổ não, tâm không hối hận; bỏ thân này rồi hưởng niềm vui cõi người cõi trời, đắc đạo, chứng Niết-bàn; đó gọi là quả lớn. Đó gọi là bốn việc của sự nhẫn nhục của Bồ Tát.
Bồ Tát Ma-ha-tát siêng tu tinh tấn thì phá được lười biếng, trang nghiêm đạo bồ-đề, thu nhận dìu dắt chúng sinh, vì đạo bồ-đề mà khiến họ tu tinh tấn. Ngủ yên, thức yên, lìa các phiền não, tăng trưởng pháp lành, thân được an vui; đó gọi là lợi mình. Bồ Tát tinh tấn không làm phiền não chúng sinh, không đánh ném, không quát mắng; đó gọi là lợi người. Bỏ thân này rồi hưởng niềm vui cõi người cõi trời, thân có sức lớn, đạt được đạo bồ-đề; đó gọi là quả lớn. Đó gọi là bốn việc của sự tinh tấn của Bồ Tát.
Bồ Tát tu thiền định thì phá được tâm tán loạn, trang nghiêm đạo bồ-đề, thu nhận dìu dắt chúng sinh, vì đạo bồ-đề mà khiến họ tu thiền định. Ngay đời này hưởng an vui, thân tâm vắng lặng; đó gọi là lợi mình. Vì thân tâm vắng lặng nên không làm phiền não chúng sinh; đó gọi là lợi người. Bỏ thân này rồi được thân trong sạch, an ổn vui sướng, đắc đạo, chứng Niết-bàn; đó gọi là quả lớn. Đó gọi là bốn việc của thiền định của Bồ Tát.
Bồ Tát Ma-ha-tát thành tựu trí tuệ thì phá được vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật), trang nghiêm đạo bồ-đề, dùng tứ nhiếp pháp (bốn cách thu phục lòng người: bố thí, nói lời hòa nhã, làm việc lợi ích, cùng làm việc với họ) để thu nhận dìu dắt chúng sinh, vì đạo bồ-đề mà tu hành trí tuệ. Nhờ biết rõ pháp giới (toàn thể mọi sự vật, hiện tượng cùng bản chất của chúng) nên thân được an vui; đó gọi là lợi mình. Có thể dạy chúng sinh việc thế gian và việc xuất thế gian (việc vượt khỏi thế gian, đưa đến giải thoát); đó gọi là lợi người. Có thể phá được hai chướng: phiền não chướng (sự ngăn che do phiền não, cản trở giải thoát) và trí tuệ chướng (sự ngăn che cái biết, cản trở trí biết hết thảy); đó gọi là quả lớn. Đó gọi là bốn việc của trí tuệ của Bồ Tát.
Cộng sinh không thể nghĩ bàn là: Bồ Tát Ma-ha-tát không nhờ túc mạng trí mà vẫn nhớ việc đời trước, để quán xét các nghiệp thiện ác của chúng sinh và để làm lợi ích cho những người cùng chịu khổ. Bồ Tát Ma-ha-tát ở trời Đâu-suất, có được thọ mạng với ba điều hơn hẳn: một là thọ mạng hơn, hai là hình sắc hơn, ba là danh tiếng hơn. Lúc mới giáng xuống, phóng ánh sáng lớn chiếu khắp mười phương. Biết rõ ràng lúc mình mới vào thai mẹ, lúc ở trong thai, lúc ra khỏi thai. Khi đi bảy bước về các phương, không cần ai nâng đỡ, nói rằng: "Thân ta nay là thân sau cùng." Chư thiên, quỷ thần, càn-thát-bà, a-tu-la, ca-lâu-la, khẩn-na-la, ma-hầu-la-già dùng hoa, hương, nhạc vi diệu, phướn lọng mà cúng dường. Ba mươi hai tướng tốt (những đặc điểm thân thể đặc biệt của bậc vĩ nhân, của Phật) trang nghiêm thân Ngài, không ai hơn được. Dùng sức từ bi lành mà phá tan quân ma (quân của Ma vương, kẻ chuyên phá người tu). Mỗi đốt xương đều có sức lớn như thần lực sĩ Na-la-diên. Lúc còn bé thay răng, không học việc đời mà vẫn biết. Không có thầy mà học, tự nhiên đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật). Phạm Thiên (vua cõi trời Phạm) khuyên thỉnh Ngài vì chúng sinh mà chuyển bánh xe Chánh pháp (tức bắt đầu giảng dạy giáo pháp). Khi đang nhập tam muội, sấm sét rung chuyển cũng không làm Ngài lay động được. Các loài thú gần gũi, quý mến Ngài như cha mẹ. Loài vật dâng thức ăn vì biết tâm Phật. Thần mây làm mưa tắm gội thân Ngài. Cây cối uốn cành che bóng cho thân Ngài. Sau khi thành đạo, trong suốt sáu năm, ma thường rình tìm mà không tìm được chỗ sơ hở. Ngài thường ở trong thiền định, thành tựu chánh niệm, khéo biết rõ sự khởi lên và mất đi của giác quán (hai hoạt động của tâm: tìm xét thô và dò xét tế). Đó gọi là cộng sinh không thể nghĩ bàn của Bồ Tát.
Bất cộng sinh là vì muốn làm lợi ích cho tất cả chúng sinh: như người điên kia nhờ thấy Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như, đến như thật) mà lấy lại được tâm trí bình thường; người mù được sáng mắt; người sinh ngược được sinh thuận; người điếc được nghe; người tham, giận, si đều được dứt trừ. Đó gọi là bất cộng sinh không thể nghĩ bàn.
Lại nữa, cộng sinh là: những việc Như Lai làm không thể nghĩ bàn. Ngài thường nằm nghiêng bên sườn phải như sư tử chúa; cỏ hay lá lót nằm đều không xáo trộn. Gió Tùy-lam (thứ gió bão cực mạnh) thổi dữ dội cũng không lay động y phục. Cất bước đi như sư tử chúa, như ngỗng trắng chúa. Khi muốn đi thì cất chân phải trước. Chỗ nào Ngài đi qua thì chỗ cao chỗ thấp đều bằng phẳng. Khi ăn thì không có hạt nào nuốt nguyên, cũng không có hạt nào sót lại trong miệng (?). Đó gọi là cộng sinh không thể nghĩ bàn. Như Lai Thế Tôn khi nhập Niết-bàn thì đất rung chuyển, phóng ánh sáng lớn khắp mười phương, ai ai cũng nghe tiếng nhạc. Đó gọi là cộng sinh không thể nghĩ bàn.
Thế nào gọi là chung, và thế nào là không chung với Thanh văn, Duyên giác? Điều không chung với Thanh văn, Duyên giác có ba: một là tế, hai là hạnh, ba là giới. Như Lai biết hết vô lượng phiền não và vô lượng cách đối trị của tất cả chúng sinh; đó gọi là tế. Hạnh là sáu thần thông, sáu ba-la-mật, pháp tính tự sinh, không thể nghĩ bàn; đó gọi là hạnh. Giới là trí tuệ không ngăn ngại đối với tất cả thế gian; đó gọi là giới. Đó gọi là không chung, không thể nghĩ bàn. Thần thông của Thanh văn chỉ đến hai nghìn thế giới; thần thông của Duyên giác đến tam thiên đại thiên thế giới; còn chư Phật và Bồ Tát thông suốt vô lượng vô biên thế giới. Đó gọi là không chung. Chung là tất cả các pháp còn lại, trừ ba việc trên; đó gọi là chung. Vì vậy, hàng Thanh văn, Bích-chi-Phật còn không được ngang hàng với Phật và Bồ Tát, huống gì phàm phu (người thường chưa tu chứng), người, trời, ngoại đạo (người theo các đạo ngoài đạo Phật) và kẻ tà kiến (người có cái thấy sai lệch). Bồ Tát Ma-ha-tát có sáu ba-la-mật, pháp tính cộng sinh và bất cộng sinh; Thanh văn, Duyên giác có pháp chung và pháp không chung. Đó gọi là không thể nghĩ bàn.
Kinh Bồ Tát Thiện Giới, quyển thứ ba
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video