Phẩm thứ hai mươi bốn: An trú đúng pháp, sinh ra các địa bồ-đề (bồ-đề: sự giác ngộ; địa: tầng bậc tu chứng)
Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, tức người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ mọi loài) đầy đủ chủng tánh (hạt giống, căn tính sẵn có để có thể thành Phật), đầy đủ giới (những điều răn cấm phải giữ gìn), đầy đủ việc học giới Bồ-tát, đầy đủ các dấu hiệu của Bồ-tát, thành tựu đầy đủ những phẩm chất tô điểm cho Bồ-tát. Có mười lăm (?) tâm trong sạch, các việc làm của thân, lời nói và ý nghĩ đều trong sạch. Bồ-tát có mười hai hạnh (cách tu hành, giai đoạn tu tập), thâu tóm mọi việc làm của Bồ-tát; hạnh thứ mười ba là hạnh Như Lai (Như Lai: danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý như thật). Khi đã đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn vẹn, tức quả vị Phật), thì gọi là hạnh không gì hơn được.
Thế nào là mười hai hạnh của Bồ-tát? Một là tánh hạnh (giai đoạn chủng tánh). Hai là giải hạnh (giai đoạn hiểu biết và tin hiểu). Ba là hỷ hạnh (giai đoạn vui mừng). Bốn là giới hạnh (giai đoạn giữ giới). Năm là tuệ hạnh (giai đoạn trí tuệ). Tuệ hạnh có ba loại: một là hạnh đi cùng các pháp trợ bồ-đề (những pháp tu giúp đạt giác ngộ); hai là hạnh đi cùng tứ đế (bốn sự thật: khổ, nguyên nhân của khổ, sự chấm dứt khổ, con đường chấm dứt khổ); ba là hạnh đi cùng thập nhị nhân duyên (mười hai khâu nối nhau làm nhân làm quả tạo thành vòng sinh tử: vô minh, hành, thức, danh sắc, sáu giác quan, xúc chạm, cảm thọ, ái, chấp giữ, hữu, sinh, già chết). Bồ-tát ma-ha-tát dùng cái thấy đúng như thật để thấy pháp đúng như thật. Nếu không thấy đúng như thật thì trôi lăn trong sinh tử (vòng luân hồi chết đi sinh lại); nếu thấy đúng như thật thì dứt được mọi khổ. Vì thế trí tuệ của Bồ-tát có ba loại; đó gọi là tuệ hạnh. Sáu là hành hạnh (hạnh siêng năng thực hành). Bảy là vô tướng hạnh (hạnh không bám vào hình tướng). Tám là bất lậu hạnh (hạnh không để giới bị rò rỉ, sứt mẻ). Chín là vô hành hạnh (hạnh không còn tạo tác vì mình). Mười là vô ngại hạnh (hạnh không bị ngăn trở). Mười một là Bồ-tát hạnh. Mười hai là cụ túc hạnh (hạnh đầy đủ trọn vẹn). Đó gọi là mười hai hạnh.
Bồ-tát nếu thực hành mười hai hạnh này thì có thể thâu tóm tất cả các hạnh. Hạnh Như Lai vượt hơn mọi hạnh, vì thế gọi là hạnh không gì hơn được.
Tánh hạnh là: Bồ-tát ma-ha-tát tu tập đầy đủ các công đức (phẩm chất tốt lành do tu tập mà có) và thiện pháp (việc lành) của Bồ-tát. Vì tu tập các thiện pháp nên luôn ưa thích thiện pháp, thọ nhận và gìn giữ hạt giống của mọi Phật pháp. Tự biết thân mình có hạt giống Phật, phá được những phiền não (các trạng thái tâm ô nhiễm như tham, giận, si mê làm khổ mình và người) thô nặng. Đó gọi là tánh hạnh. Bồ-tát nào đầy đủ tánh hạnh này thì không bao giờ khởi lên phiền não cực nặng để phạm năm tội nghịch (năm tội nặng nhất: giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của Tăng đoàn), và không trở thành nhất-xiển-đề (kẻ đã dứt hết căn lành, không tin nhân quả). Đó gọi là tánh hạnh.
Giải hạnh là: các hạnh mà Bồ-tát ma-ha-tát tu sau khi phát tâm bồ-đề (phát nguyện cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ chúng sinh). Đó gọi là giải hạnh. Bồ-tát ở tánh hạnh, khi thực hành tánh hạnh, đó là hạnh của Bồ-tát. Mười hai hạnh và hạnh Như Lai, tuy tánh hạnh là nhân của các hạnh ấy, nhưng vẫn chưa đạt được các hạnh khác, huống chi hạnh Như Lai; chưa được nhân, chưa được quả, cũng chưa được trong sạch (?). Nếu đạt được một hạnh thì gọi là giải hạnh; gọi là đang đi theo hạnh Như Lai, nhưng chưa đạt hạnh Như Lai, chưa làm trong sạch hạnh Như Lai; gọi là đã được giải hạnh trong sạch (?). Nhờ làm trong sạch giải hạnh mà được hỷ hạnh trong sạch; nhờ hỷ hạnh trong sạch mà được giới hạnh trong sạch. Cứ như thế cho đến mười hai hạnh, đó gọi là Bồ-tát hạnh. Đầy đủ Bồ-tát hạnh, làm trong sạch Bồ-tát hạnh rồi thì đạt hạnh Như Lai, làm trong sạch hạnh Như Lai.
Hỷ hạnh là: Bồ-tát hết lòng làm trong sạch tâm bồ-đề. Đó gọi là hỷ hạnh.
Giới hạnh là: Bồ-tát trước hết giữ trong sạch các giới về tánh tội nặng (những việc tự bản chất đã là ác như giết, trộm, dâm, dối), không phạm các giới về già tội nặng (những việc tự nó chưa hẳn là ác nhưng Phật cấm để ngăn ngừa lỗi lầm). Nhờ giới trong sạch nên tu tập thiền thế gian (các tầng thiền định chưa vượt khỏi thế gian); đó gọi là tuệ hạnh (?).
Nương theo con đường thế gian mà đi vào bốn chân đế, tu ba mươi bảy phẩm trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu dẫn tới giác ngộ: bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chánh đạo). Đó gọi là hạnh đi cùng các pháp trợ bồ-đề. Tu các pháp trợ bồ-đề mà thấy đúng thật bốn đế, đó gọi là hạnh đi cùng tứ đế. Hạnh đi cùng mười hai nhân duyên là: khi quán bốn đế, thấy mọi khổ đều do nhân duyên mà sinh, do nhân duyên mà diệt; đó gọi là hạnh đi cùng mười hai nhân duyên.
Hành hạnh là: vì giúp đạt bồ-đề mà siêng năng tinh tấn. Đó gọi là hành hạnh. Vô tướng hạnh là: tuy không thấy hình tướng chúng sinh và hình tướng bồ-đề, mà vẫn tu bồ-đề không ngừng không nghỉ. Đó gọi là vô tướng hạnh. Bất lậu hạnh là: vì giúp đạt bồ-đề mà giữ vững giới cấm, không hề phạm, không ngừng không nghỉ. Đó gọi là bất lậu hạnh. Vô hành hạnh là: đã đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, chỉ vì điều phục (dạy dỗ, uốn nắn cho thuần thục) chúng sinh mà hành, không vì cầu bồ-đề mà hành. Đó gọi là vô hành hạnh. Bồ-đề hạnh là: tu tập vô tướng hạnh, đó gọi là bồ-đề hạnh; hạnh không phân biệt pháp giới (toàn thể mọi sự vật hiện tượng và bản chất chân thật của chúng) gọi là bồ-đề hạnh. Vô ngại hạnh là: tu tập pháp giới không phân biệt, vì vô lượng chúng sinh mà giảng nói chánh pháp, khiến họ tu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, hoặc trong một đời, hoặc ngay thân hiện tại. Đó gọi là hạnh vô thượng (không gì cao hơn). Thực hành hạnh vô thượng, theo thứ lớp đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi làm mọi Phật sự (những việc của Phật: giáo hóa, cứu độ chúng sinh). Đó gọi là hạnh Như Lai.
Đầy đủ tánh hạnh thì Bồ-tát ma-ha-tát chắc chắn sẽ đạt được mười hai hạnh. Đầy đủ giải hạnh thì Bồ-tát ma-ha-tát dứt được những tướng thô của lậu (lậu: phiền não rò rỉ ra làm ô nhiễm tâm). Đầy đủ hỷ hạnh thì Bồ-tát ma-ha-tát không còn thoái lui. Như hỷ hạnh, cho đến Bồ-tát hạnh cũng như vậy. Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành tánh hạnh thì không thấy hình dáng tướng mạo của mọi pháp; cho đến Bồ-tát hạnh cũng như vậy. Bồ-tát khi thực hành tánh hạnh thì không mong cầu thiện pháp và quả của thiện pháp; cho đến Bồ-tát hạnh cũng như vậy. Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành tánh hạnh thì được sức trí tuệ lớn; cho đến Bồ-tát hạnh cũng như vậy.
Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành tánh hạnh thì dứt năm nỗi sợ: một là sợ không sống nổi; hai là sợ mang tiếng xấu; ba là sợ chết; bốn là sợ rơi vào đường ác (các cõi khổ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); năm là sợ đứng trước đám đông.
(Bồ-tát ở tánh hạnh) có lúc vẫn còn nghiệp ác của thân, miệng, ý; có lúc sinh tham đắm năm dục (năm thứ ham muốn từ sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, cảm giác xúc chạm); có lúc keo kiệt tiếc của mình có; có lúc theo người khác mà không tự quyết định; hoặc có lúc không thể quán xét Phật, Pháp, Tăng là thật hay không thật, (không hiểu rằng) chư Phật, Bồ-tát là không thể nghĩ bàn; không cầu nhân, không cầu quả, không cầu nhiều, không cầu ít; được hay không được cũng không sinh buồn vui (?); làm những việc không phải phương tiện (cách khéo léo thích hợp), không làm những việc là phương tiện; có chút ít văn tuệ (trí hiểu biết có được nhờ nghe pháp) mà thường quên mất; có trí chậm lụt, khổ sở không sắc bén; ít nghĩ đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không siêng năng tinh tấn; chưa có được tâm tin hiểu thật sâu xa; khi thấy sắc, nghe tiếng, ngửi mùi, nếm vị, xúc chạm thì tâm sinh điên đảo; bỏ thân sang đời khác thì quên mất chánh niệm (sự nhớ biết đúng đắn); có lúc được trí tuệ, có lúc mất trí tuệ; không biết khéo dùng phương tiện tùy nghi để điều phục chúng sinh; có khi thuyết pháp mà không hiểu rõ văn tự, câu cú, ý nghĩa, người nghe có người nhận, có người không nhận, như người bắn trong bóng tối, khi trúng khi trật; phát tâm bồ-đề rồi khi thoái khi không; có lúc phạm giới cấm mà Bồ-tát đã thọ; có lúc muốn vui cho riêng mình mà không vì chúng sinh; có lúc trông mong quả báo và phước đức của Bồ-tát; khi nghe pháp sâu xa thì có lúc kinh sợ, có lúc vui mừng, có lúc tin sâu, có lúc sinh nghi; không thể tu tập lòng từ bi; bố thí chút ít cho người đã sinh vui mừng lớn và lòng tự cho là đủ; không có dấu hiệu của Bồ-tát, không có những phẩm chất tô điểm của Bồ-tát; tự thấy thân mình còn cách đạo vô thượng rất xa, không thể đến được; tâm nghĩ đến đại Niết-bàn (sự tịch diệt hoàn toàn mọi phiền não và khổ đau, giải thoát khỏi sinh tử) mà không biết tên các pháp trợ bồ-đề. Những dấu hiệu như thế gọi là Bồ-tát ở tánh hạnh.
Bồ-tát ở giải hạnh có ba bậc nhẫn (sự chấp nhận, an trú vững vàng nơi chân lý), là hạ, trung và thượng. Khi được hạ nhẫn thì những dấu hiệu (yếu kém) như trên còn ở mức nặng; khi được trung nhẫn thì những dấu hiệu ấy ở mức vừa; khi được thượng nhẫn thì những dấu hiệu ấy ở mức nhẹ. Khi được hỷ hạnh thì dứt hết những dấu hiệu ấy, hoàn toàn là thiện. Vì đầy đủ thiện pháp như thế nên gọi là tâm trong sạch. Bồ-tát ở giải hạnh tuy có ba bậc nhẫn ấy nhưng tâm chưa trong sạch. Vì sao? Vì khi thực hành ba bậc nhẫn còn có hạ, trung, thượng, nên chưa trong sạch. Khi trụ ở hỷ hạnh thì dứt sạch mọi điều ác, vì thế là trong sạch.
Lại nữa, khi trụ ở hỷ hạnh, Bồ-tát phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề: vừa thuận theo lời người khác (khuyên bảo), vừa tự mình suy nghĩ; nhờ hai duyên ấy mà tâm vững chắc. Đó gọi là nguyện trong sạch. Lìa khỏi pháp thế gian, đạt quả xuất thế (vượt ra ngoài thế gian, tức giải thoát), phá khổ cho chúng sinh, vượt hơn sự phát nguyện của Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (người tự quán nhân duyên mà giác ngộ, cũng chỉ cầu giải thoát cho riêng mình). Một niệm phát nguyện của Bồ-tát ma-ha-tát có thể được vô lượng vô biên phước đức. Nguyện như thế không lay động, không cùng tận, không thoái lui, không đổi dời, ngày càng tăng trưởng mạnh mẽ, rốt cuộc có thể đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Đó gọi là chân nguyện (nguyện chân thật).
Bồ-tát có chân nguyện có bốn điều quán xét: một là ai phát đạo tâm; hai là vì sao phát tâm; ba là tâm phát ấy có tính chất gì; bốn là phát tâm có công đức gì. Khi phát tâm thì có bốn điều quán xét ấy. Ai phát đạo tâm? Là người đã thành tựu giải hạnh, có đủ công đức lành, khéo thực hành đạo bồ-đề; chúng sinh như thế phát tâm bồ-đề. Vì sao phát tâm? Vì muốn trang nghiêm đầy đủ đạo bồ-đề, làm lợi ích chúng sinh, tu vô lượng hạnh của A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thành tựu đầy đủ mọi Phật pháp và mọi hạnh của Phật; đó gọi là nhân duyên. Do nhân duyên ấy mà phát tâm bồ-đề.
Mọi sự phát tâm đều để trang nghiêm bồ-đề; mọi sự tu hành đều là việc của bồ-đề, thuận theo nhất thiết trí (trí biết hết thảy của Phật) và mọi Phật sự, xa lìa phàm phu. Có danh xưng Bồ-tát thì rời khỏi bậc phàm phu, vào bậc quyết định (chắc chắn sẽ thành Phật), sinh vào dòng giống Phật, được gọi là con Phật, chắc chắn sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, được tâm vui mừng lớn; xa lìa lòng tham, lòng đố kỵ, lòng giận; vì người khác giảng nói đạo bồ-đề; trang nghiêm đầy đủ mọi Phật pháp, Phật sự, Phật hạnh; được tâm vui mừng, hưởng niềm vui yên lặng; xa lìa phiền não, thân được an vui; thành tựu đầy đủ các thiện pháp trong sạch; gần với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Hết lòng, tâm trong sạch, hướng về hạnh Bồ-tát, lìa mọi sợ hãi, được tâm vui mừng lớn.
Phát tâm bồ-đề sâu xa thì xa lìa năm nỗi sợ. Tu tập quán tướng vô ngã, hiểu rõ không có cái tôi và không có cái của tôi (vô ngã, vô ngã sở). Vì quán không có cái tôi và cái của tôi nên không tham luyến thân mình, vì thế lìa được nỗi sợ không sống nổi. Không cầu của người khác, dù chỉ một đồng tiền, luôn phát nguyện thế này: "Làm sao khiến các chúng sinh này được lợi ích lớn?"; vì thế lìa được nỗi sợ mang tiếng xấu. Xa lìa ngã kiến (cái thấy sai lầm cho rằng có một cái tôi thật); vì lìa ngã kiến nên không thấy có cái tôi, vì thế lìa được nỗi sợ chết. Hết lòng biết rõ: "Ta bỏ thân này rồi sẽ luôn cùng chư Phật, Bồ-tát đồng hành"; vì thế lìa được nỗi sợ đường ác. "Nay ta hết lòng cầu pháp xuất thế"; vì thế lìa được nỗi sợ trước đám đông. Bồ-tát đã xa lìa những nỗi sợ như thế, cũng lìa được nỗi sợ khi nghe nghĩa sâu xa; lìa mọi tâm kiêu mạn, phiền não, hại người, ác độc; lìa niềm vui thế gian, được tâm trong sạch, được tâm không hư hoại, được tâm rộng lớn, được tâm không chung với người khác (?). Vì được những tâm như thế nên siêng năng tinh tấn; vì hết lòng nghĩ đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì hết lòng tin nên tinh cần tu tập các pháp trợ bồ-đề. Đó gọi là hỷ hạnh.
Vì trụ ở hỷ hạnh nên tâm được trong sạch. Vì tâm trong sạch nên hết lòng luôn nghĩ đến việc cúng dường Như Lai, luôn nghĩ đến việc hộ trì Chánh pháp, nghĩ đến việc làm Chánh pháp tăng trưởng; hết lòng chuyên nghĩ đến việc điều phục chúng sinh; ở trong cõi Phật, gần gũi chư Phật; hết lòng nghe pháp, làm trong sạch cõi Phật; luôn nghĩ đến việc gần gũi cùng Phật, Bồ-tát và thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt mình) mà tu hành; vì lợi ích chúng sinh mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi làm Phật sự. Khi chưa đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì luôn phát nguyện như thế; đó gọi là đại nguyện. Vô lượng trăm nghìn nguyện như thế gọi là thiện nguyện. Phát nguyện như thế rồi, ngay trong đời hiện tại siêng tu tinh tấn.
Để làm trong sạch hỷ hạnh, Bồ-tát tu tập mười pháp: vì tin mọi Phật pháp; (thấy) chúng sinh do mười hai nhân duyên mà chịu khổ, vì muốn chúng sinh đang khổ được giải thoát nên tu tập lòng bi (lòng thương xót muốn cứu khổ cho người); vì muốn đem cho chúng sinh những điều an vui nên tu tập lòng từ (lòng thương yêu muốn đem vui cho người); vì phá trừ khổ não cho chúng sinh nên không tiếc thân mạng; vì không tiếc thân mạng nên xả bỏ cả vật trong thân lẫn ngoài thân; vì lợi ích chúng sinh mà chịu khổ không hối tiếc; vì tâm không hối tiếc nên có thể biết mọi sách vở, phương thuật của thế gian; vì biết sách vở thế gian nên biết được sự khác biệt bậc thấp, bậc vừa, bậc cao của chúng sinh; tùy theo bậc thấp, vừa, cao mà đầy đủ hổ thẹn với mình và hổ thẹn với người; tu những việc như thế mà tâm không thoái lui, được sức mạnh dũng mãnh; nhận tài vật của người khác thì có thể đem cúng dường Phật, Pháp, Tăng. Đó gọi là mười pháp. Mười pháp là: một là tin; hai là bi; ba là từ; bốn là bố thí; năm là không buồn rầu hối tiếc; sáu là hiểu rõ sách vở thế gian; bảy là thuận theo thế gian; tám là tàm (tự hổ thẹn với mình); chín là quý (hổ thẹn với người); mười là dũng mãnh.
Bồ-tát ma-ha-tát tu mười pháp này. Vì giữ giới nên thực hành chín pháp, quán xét đạo và quả; biết rõ công đức và lỗi lầm rồi thì có thể tu tập đạo, hết lòng thọ trì, vượt qua mọi hạnh, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, có thể đưa chúng sinh vượt qua biển sinh tử, có thể dạy chúng sinh làm các hạnh lành.
Bồ-tát lúc ấy, khi trụ ở hỷ hạnh, thấy vô lượng Phật, như những điều thấy nghe đã nói trong Bồ-tát tạng (kho kinh điển dạy về hạnh Bồ-tát, tức kinh điển Đại thừa). Lại biết mười phương có vô lượng thế giới, có vô lượng danh hiệu, có vô lượng Phật; biết rồi hết lòng cầu được thấy, và thấy được. Đó gọi là thiện nguyện. Lại phát nguyện: "Nguyện ta luôn được sinh vào các cõi Phật, tùy nguyện mà vãng sinh." Đó gọi là thiện nguyện. Vì được vãng sinh vào các cõi Phật nên tùy sức cúng dường Phật, Pháp, Tăng; nghe pháp, thọ trì, an trú đúng pháp; mọi thiện pháp đã tu đều hồi hướng (đem công đức của mình hướng về một mục đích, ở đây là quả Phật) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; dùng bốn nhiếp pháp (bốn cách thu phục lòng người để dẫn dắt: bố thí, nói lời dịu dàng, làm việc lợi ích cho người, cùng làm việc với người) để thu nhận chúng sinh. Vì thế thiện pháp tăng trưởng mạnh mẽ. Cúng dường Tam bảo (ba ngôi quý: Phật, Pháp, Tăng), thu nhận chúng sinh, trong vô lượng kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) làm trong sạch thân tâm. Như vàng được luyện nhiều lần thì màu càng sáng gấp bội; tâm Bồ-tát cũng như vậy, vì tâm trong sạch nên thiện pháp cũng trong sạch.
Bồ-tát ma-ha-tát khi thọ thân người thì làm Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chánh pháp) làm vua bốn châu thiên hạ, tùy ý tự tại, xa lìa keo kiệt tham lam, cũng phá trừ keo kiệt tham lam của chúng sinh; dùng bốn nhiếp pháp thu nhận chúng sinh; mọi thiện pháp làm được, dù nhiều dù ít, đều hồi hướng về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nguyện khiến mọi chúng sinh đều được lợi ích của đạo vô thượng. Bấy giờ Bồ-tát vì siêng năng tinh tấn nên bỏ nhà đi tu. Trong một niệm có thể đạt đủ trăm loại tam-muội (trạng thái tâm định sâu, tập trung vững chắc vào một đối tượng); trong một niệm thấy Phật ở trăm thế giới, cũng biết những nơi trăm vị Phật đi lại; cũng có thể làm rung chuyển trăm cõi Phật; thân có thể vượt qua trăm cõi Phật; ánh sáng chiếu khắp trăm cõi Phật; dùng thần thông biến một thân thành trăm thân; giáo hóa trăm chúng sinh; biết rõ việc quá khứ và tương lai, mỗi bên trăm kiếp; vào trăm pháp môn (cửa ngõ, phương pháp tu học), vào các cửa ấm, nhập, giới (ấm: năm uẩn, năm nhóm tạo nên con người là sắc, thọ, tưởng, hành, thức; nhập: mười hai xứ, gồm sáu giác quan và sáu đối tượng; giới: mười tám giới, gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức), mỗi thứ đều biết trăm số; có thể hiện ra trăm người (?) làm quyến thuộc, đều được thần thông. Bồ-tát ma-ha-tát khi trụ ở hỷ hạnh có thể làm những việc thần thông như thế, là nhờ sức nguyện. Vì thế sự phát nguyện của Bồ-tát là không thể nghĩ bàn.
Bồ-tát ở hỷ hạnh có sáu sự phát tâm: một là phát thiện nguyện, vì siêng năng tinh tấn; hai là vì hạnh trong sạch; ba là vì muốn đạt các hạnh khác (cao hơn); bốn là vì làm trong sạch căn lành; năm là vì có sự thọ sinh tốt lành (?); sáu là vì không thể nghĩ bàn. Hỷ hạnh giống như điều đã nói về Hoan hỷ địa trong Thập trụ (mười địa, tức mười tầng bậc tu chứng của Bồ-tát; Hoan hỷ địa là địa thứ nhất, Bồ-tát vui mừng vì lần đầu chứng được chân lý). Vì làm lợi cho người nên gọi là địa; vì làm lợi cho mình nên gọi là hạnh.
Bồ-tát ở giới hạnh có những dấu hiệu gì? Mọi công đức của Bồ-tát ở hỷ hạnh, Bồ-tát ở giới hạnh đều có đầy đủ. Lại có mười tâm trong sạch: một là tâm trong sạch, hết lòng kính trọng phụng sự các thầy, các hòa thượng (thầy truyền giới, thầy dạy dỗ trực tiếp), các bậc kỳ cựu có đức, không lừa dối; hai là tâm trong sạch, thấy Bồ-tát cùng tu pháp với mình thì chủ động nói lời dịu dàng trước; ba là tâm trong sạch, thắng được mọi phiền não và việc làm của ma (ma: những thế lực phá hoại sự tu hành); bốn là tâm trong sạch, thấy mọi pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành) có nhiều lỗi lầm; năm là tâm trong sạch, thấy công đức của Niết-bàn; sáu là tâm trong sạch, tu tập mọi pháp trợ bồ-đề; bảy là tâm trong sạch, vì giúp đạt bồ-đề mà tu tập sự yên lặng; tám là tâm trong sạch, không bị pháp thế gian làm ô nhiễm; chín là tâm trong sạch, lìa Thanh văn thừa (cỗ xe Thanh văn, con đường chỉ cầu giải thoát riêng mình) mà vui thích nghĩ đến Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường cứu độ tất cả chúng sinh cùng thành Phật); mười là tâm trong sạch, luôn nghĩ đến việc làm lợi ích mọi chúng sinh. Đó gọi là mười tâm trong sạch.
Vì đầy đủ mười tâm trong sạch như thế nên gọi là hạnh ở giới địa. Khi thực hành hạnh ở giới địa thì đầy đủ tánh giới (giới ngăn những việc tự bản chất là ác). Những giới liên quan đến tà nghiệp (?) thì không nhận, không nghĩ đến, không vui thích. Giới nhẹ còn không phạm, huống chi giới bậc vừa, bậc nặng. Đầy đủ mười thiện pháp (mười việc lành: không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham, không giận, không tà kiến), biết thiện và bất thiện, nghiệp lành và nghiệp ác, cõi sinh lành và cõi sinh ác, đâu là con đường đúng, đâu không phải con đường đúng, đâu là nhân đâu là quả, đều biết rõ ràng. Vì biết rõ ràng nên tự mình làm mười điều lành, lại dạy chúng sinh làm mười điều lành. Nếu có chúng sinh do nhân duyên nghiệp ác mà chịu khổ, Bồ-tát sinh lòng thương xót, tu tập đại bi để phá trừ khổ của chúng sinh. Bồ-tát ở giới hạnh thân yên lặng, tâm yên lặng, thân tâm đều yên lặng; như vàng ròng được thuốc ca-tư-bà (một loại thuốc khoáng, có lẽ là phèn, dùng để luyện vàng) rồi đưa vào lửa thì sạch; thiện pháp do tâm lành của Bồ-tát tu tập cũng như vậy.
Bồ-tát ma-ha-tát khi trụ ở giới hạnh, nếu sinh ra ở thế gian thì làm Chuyển luân vương làm vua bốn châu thiên hạ, có thể chuyển đổi nghiệp ác phạm giới của chúng sinh, đặt chúng sinh vào trong giới và thiện pháp. Những điều còn lại như đã nói ở trên, cũng như điều đã nói về Ly cấu địa (địa thứ hai, địa lìa nhơ bẩn) trong Thập trụ. Vì xa lìa mọi nhơ bẩn của sự phạm giới nên gọi là Ly cấu địa; vì dạy giới Bồ-tát nên gọi là giới hạnh. Ý nghĩa của địa trong sạch (Ly cấu địa) và giới hạnh không khác nhau.
Bồ-tát ở tuệ hạnh có những dấu hiệu gì? Bồ-tát ở tuệ hạnh được mười tâm trong sạch, quán xét như sau: "Mười tâm trong sạch của ta không thoái lui, không đổi dời. Ta đối với mọi pháp hữu lậu (những pháp còn bị phiền não làm rò rỉ, ô nhiễm) tâm không ưa thích. Ta đối với pháp hữu lậu thì vui thích tu tập các pháp môn đối trị (phương pháp chữa trị, khắc phục); đối với sự đối trị ấy không thoái lui, không đổi dời. Mọi phiền não hữu lậu và việc làm của ma đều không thấy hơn được ta. Vì tu tập nên không sinh tâm bỏ cuộc. Ta rất ưa thích hạnh của Phật và Bồ-tát; vì bồ-đề của Phật mà tu các khổ hạnh, không sinh chán nản hối tiếc. Nay ta hết lòng chuyên nghĩ đến Đại thừa, luôn muốn làm lợi ích mọi chúng sinh."
Bồ-tát ở tuệ hạnh quán thấy mọi pháp hữu vi có vô lượng khổ; quán như thế rồi thì không đắm nhiễm các pháp hữu vi. Quán công đức, trí tuệ và vô lượng hạnh phước của Phật; hết lòng nhớ nghĩ mọi công đức của Phật nên được lòng tin lớn. Vì phá trừ khổ não cho chúng sinh nên tu tập lòng bi, khéo suy nghĩ phương tiện. Vì muốn chúng sinh được giải thoát, vì sự giải thoát mà quán xét các pháp đối trị; vì được pháp đối trị nên quán các tam-muội lành. Ưa nghe kinh điển trong kho pháp của Bồ-tát; nghe rồi thì siêng tu tinh tấn. Vì nghe pháp mà không tiếc thân mạng, đem tài vật trong thân và ngoài thân cúng dường cha mẹ, hòa thượng, thầy dạy, các bậc kỳ cựu có đức; vì chúng sinh mà chịu nhiều khổ. Nếu được nghe nhận một chữ, một câu, một bài kệ, một ý nghĩa trong kho pháp của Bồ-tát thì tâm vui mừng, hơn cả được châu báu chất đầy tam thiên đại thiên thế giới (một vùng vũ trụ rộng lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ), hơn cả được thân Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi), thân Ma vương, thân Phạm thiên (vị trời cai quản cõi trời sắc giới), thân Chuyển luân vương. Nếu nghe ai nói rằng: "Ta có một chữ, một câu, một bài kệ, một ý nghĩa do Phật nói; nếu ngươi chịu khổ, nhảy vào hố lửa lớn thì ta mới trao cho", Bồ-tát nghe rồi vui mừng chấp nhận, liền nói rằng: "Dù cho tam thiên đại thiên thế giới đầy lửa dữ, trong vô lượng kiếp ta còn đem thân ở trong đó, huống chi lửa nhỏ."
Bồ-tát bấy giờ vì siêng năng tinh tấn nên suy nghĩ thế này: "Nếu được nghĩa chân thật thì mới có thể làm lợi ích; Phật pháp vô thượng không phải nhờ chữ nghĩa câu cú mà làm lợi ích." Để hiểu nghĩa chân thật nên tu bốn thiền thế gian (bốn tầng thiền định của cõi sắc), bốn định vô sắc (bốn tầng định cao hơn, không còn bám vào hình sắc), bốn tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả) và năm thần thông (năm năng lực siêu phàm: thần túc, thiên nhãn, thiên nhĩ, tha tâm, túc mạng). Vì tu định nên nguyện sinh vào cõi Dục (cõi của chúng sinh còn ham muốn, gồm cõi người, một số cõi trời và các cõi thấp), tu pháp trợ bồ-đề để làm lợi ích chúng sinh. Tuy sinh ở cõi Dục nhưng không có kết (sự trói buộc của phiền não) của cõi Dục, vì trước đã dứt tham dục, giận dữ, ngu si; như vàng ròng được luyện nhiều lần mà không hề hao hụt. Vì tu căn lành trong sạch nên được thân thù thắng của Đế Thích: vì phá tham dục cho những người ưa thích dục lạc; vì khiến họ suy nghĩ các thiện pháp; vì khiến chúng sinh thật sự biết được hành giới (?) và chúng sinh giới; vì khiến chúng sinh đang khổ được giải thoát nên biết phương tiện khéo léo; vì cúng dường cha mẹ, hòa thượng, thầy dạy và những người có phước đức; vì khiến chúng sinh an trú đúng pháp; vì đạt thiền định, các tam-muội lành và thần thông. Như điều đã nói về Minh địa (tức Phát quang địa, địa thứ ba, địa phát ra ánh sáng trí tuệ) trong Thập trụ. Như Minh địa trong Thập trụ, tuệ hạnh cũng vậy, không có khác biệt.
Bồ-tát ở hạnh trợ bồ-đề có những dấu hiệu gì? Bồ-tát ở tuệ hạnh có mười pháp như đã nói trước. Trụ trong pháp như thế thì tâm không thể bị phá hoại. Tu tập trí tuệ, có thể vì chúng sinh giảng nói chánh pháp để khiến họ được thuần thục; người đã thuần thục thì vì họ mà nói về giải thoát, khiến họ sinh vào dòng giống Phật. Vì tu ba mươi bảy phẩm và các phương tiện khéo léo nên xa lìa ngã kiến và đoạn kiến (cái thấy sai lầm cho rằng chết là hết), dứt các phiền não; được tâm nhẫn nại, tâm mềm mỏng, tâm lành trong sạch, tâm thực hành vô lượng hạnh, biết ơn và nhớ ơn; đầy đủ vô lượng thiện pháp trong sạch; siêng năng tinh tấn tu làm mọi thiện nghiệp của các địa cao hơn; hiểu rõ pháp giới và chúng sinh giới. Mọi kẻ ác, ma và quyến thuộc của ma đều không thể lay chuyển, phá hoại tâm ấy. Những điều còn lại như đã nói ở trên. Như người thợ làm chuỗi ngọc bằng vàng để mọi người được vui thích, thiện pháp của Bồ-tát cũng như vậy, không bị Thanh văn, Bích-chi-phật (tức Duyên giác) làm lay động. Sinh lên cõi trời Dạ-ma (một tầng trời thuộc cõi Dục), phá ngã kiến của chúng sinh. Đó gọi là hạnh trợ bồ-đề của Bồ-tát. Vì muốn tu tập trí tuệ sắc bén nên tu ba mươi bảy phẩm; vì phá mọi kiến chấp và mọi lậu; vì ngăn mọi nghiệp (xấu); vì tăng trưởng thiện pháp; vì làm cho địa được trong sạch, nên Bồ-tát tu tập hạnh trợ bồ-đề. Như điều đã nói về Diễm địa (Diệm tuệ địa, địa thứ tư, địa có trí tuệ sáng rực như lửa) trong Thập trụ; hạnh trợ bồ-đề cũng như vậy, ngang nhau không khác. Làm lợi cho mình gọi là địa, làm lợi cho người gọi là hạnh (?).
Bồ-tát ở đế hạnh trước hết được mười pháp trong sạch; vì rất trong sạch nên gọi là hạnh đi cùng tứ đế. Bồ-tát ở đế hạnh thấy vô lượng thế giới, vô lượng chư Phật. Quán bốn chân đế có mười cách: như nói về khổ, thì vì sao nói, do nhân duyên gì nói, nói như thế nào, ai nói; những điều như thế đều biết chân thật. Tập, Diệt, Đạo cũng như vậy. Khi quán như thế thì biết phương tiện của các đế; quán mọi khổ, lỗi lầm và công đức của mọi đế; vì chúng sinh mà tăng trưởng lòng bi; biết nghiệp quá khứ và tương lai của chúng sinh; hiểu rõ thế đế (sự thật theo cách hiểu thông thường của thế gian); biết ai thọ nhận tà pháp, vì người theo tà pháp mà nói về giải thoát; biết những việc trang nghiêm; đầy đủ tâm chánh niệm, đầy đủ tâm trí tuệ; dùng đủ loại phương tiện để điều phục chúng sinh; hiểu rõ mọi phương thuật của thế gian. Vì giáo hóa chúng sinh mà phá các loại khổ; vì đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề nên có thể cho chúng sinh những vật họ cần, có thể phá trừ cảnh nghèo khổ khốn cùng của chúng sinh; biết điều hợp lý và điều không hợp lý; phá bỏ việc cúng tế tà vạy; không chấp nhận cách hiểu sai lệch về nghĩa của kho pháp Bồ-tát, nói con đường chân thật. Những điều còn lại như đã nói ở trên.
Ví như vàng ròng được nạm xen nhiều thứ báu, giá trị vô lượng; Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, mọi thiện pháp đều vượt hơn Thanh văn, Bích-chi-phật và các Bồ-tát ở địa thấp. Bồ-tát ở tuệ hạnh như ánh sáng mặt trời mặt trăng, không gì làm lu mờ được; như gió lớn Tỳ-lam (trận gió dữ dội nhất, thổi lúc thế giới tan hoại) cũng không lay động được. Trí tuệ của Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, mọi Thanh văn, Bích-chi-phật đều không lay động được, không bị pháp thế gian phá hoại. Bỏ thân này sinh lên cõi trời Đâu-suất (một tầng trời thuộc cõi Dục, nơi các vị Bồ-tát sắp thành Phật cư ngụ), được đại tự tại, phá hoại tà pháp, thành tựu vô lượng ức phước đức. Đầy đủ trí tuệ Bồ-tát như thế: vì làm trong sạch chúng sinh; vì biết chân đế và nói bằng phương tiện; vì quán thấy sinh tử có khổ lớn; vì muốn tăng trưởng tâm đại bi; vì muốn đầy đủ hai sự trang nghiêm là công đức và trí tuệ; vì phát thiện nguyện; vì khiến tâm chánh niệm, tâm bố thí, tâm trí tuệ càng tăng trưởng; vì muốn suy nghĩ các thiện pháp; vì muốn điều phục chúng sinh; vì dạy phương tiện của pháp thế gian và pháp xuất thế; vì làm trong sạch căn lành. Những điều còn lại như đã nói ở trên. Như điều đã nói về Nan thắng địa (địa thứ năm, địa khó ai vượt hơn được) trong Thập trụ; đế hạnh cũng vậy, không có khác biệt.
Bồ-tát ở hạnh đi cùng mười hai nhân duyên như đã nói trước. Bồ-tát ma-ha-tát khi trụ ở hạnh đi cùng mười hai nhân duyên thì quán tướng đệ nhất nghĩa (chân lý tối cao, bản chất rốt ráo) của mọi pháp. Tướng đệ nhất nghĩa tức là các pháp không có tướng. Vì mọi pháp đều không thể nói ra nên gọi là vô tướng. Vô tướng là không có tướng sinh diệt; vì thế các pháp không sinh không diệt. Vì không sinh không diệt nên thấy sự bình đẳng của không sinh, bình đẳng của không đầu không cuối, bình đẳng của có và không, bình đẳng của không lấy không bỏ, bình đẳng như huyễn hóa, bình đẳng của không tự tánh, bình đẳng của chẳng có chẳng không. Bồ-tát trụ trong các sự bình đẳng ấy rồi thì tăng trưởng đại bi, hết lòng chuyên nghĩ pháp bồ-đề; hiểu rõ chỗ thế gian sinh ra và diệt mất; biết mười hai nhân duyên; biết các pháp do duyên mà sinh; biết từ mười hai nhân duyên mà sinh ra ba cửa giải thoát, tức là Không (thấy mọi pháp không có tự tánh), Vô tướng (không bám vào hình tướng) và Vô nguyện (không mong cầu tạo tác). Vì tu tập ba cửa giải thoát nên dứt hẳn tướng cái tôi, cái của tôi, tướng người làm, tướng người chịu. Đó gọi là đệ nhất nghĩa.
Vì chúng sinh mà suy nghĩ chân thật: phiền não là do nhân duyên hòa hợp, nhân duyên không bền chắc; vì nhân duyên không bền chắc nên các pháp hữu vi mong manh dễ vỡ; vì thế không có cái tôi, không có cái của tôi, mà thành tựu đầy đủ vô lượng khổ. "Ta có thể phá tan các pháp hữu vi; tuy có thể phá tan nhưng không nên diệt hẳn. Ta giữ lại pháp hữu vi là vì chúng sinh." Khi quán như thế liền được hạnh trí tuệ vô ngại. Vì biết hạnh trí tuệ vô ngại nên trong mọi thế gian đi lại không bị vướng mắc. Vì được hạnh trí tuệ vô ngại nên gọi là thâu nhận được nhẫn của địa thứ bảy. Tu pháp trợ bồ-đề cùng với các hạnh hữu vi, không ưa diệt hẳn các pháp hữu vi; tuy không diệt hẳn nhưng cũng không đắm nhiễm. Bồ-tát lúc ấy tu phương tiện này, liền được một vạn cửa tam-muội Không; như cửa Không một vạn, Vô tướng và Vô nguyện cũng như vậy. Vì tu ba vạn cửa tam-muội nên mọi tà kiến, ngoại đạo, Thanh văn, Duyên giác, các ma và quyến thuộc đều không thể lay chuyển, nghiêng đổ, phá hoại được. Những điều còn lại như đã nói ở trên. Như mũ vàng nạm xen các thứ báu mà Đế Thích hay Chuyển luân Thánh vương đội, chư thiên và người đời đều thích nhìn; trí tuệ của Bồ-tát cũng như vậy, được chư Phật và các Bồ-tát thích nhìn. Như ánh sáng mặt trời mặt trăng hơn mọi ánh sáng, trí tuệ của Bồ-tát cũng như vậy.
Bồ-tát ma-ha-tát trụ ở hạnh mười hai nhân duyên: vì khiến chúng sinh thấy các pháp bình đẳng; vì biết mười hai nhân duyên mà được giải thoát; vì được ba cửa giải thoát; vì phá hoại mọi tướng tà; vì dùng phương tiện giáo hóa mà chuyển đổi sinh tử; vì được trí tuệ vô ngại; vì được hạnh trí tuệ vô ngại; vì được vô lượng cửa tam-muội; vì không bị phá, không bị lay động; vì tăng trưởng thiện pháp; vì làm trong sạch các cõi hữu (các cõi sinh tồn). Những điều còn lại như đã nói về Hiện tiền địa (địa thứ sáu, địa trí tuệ hiện ra trước mắt) trong Thập trụ; điều nói trong Thập trụ và điều nói ở đây ngang nhau không khác.
Bồ-tát ở hành hạnh có những dấu hiệu gì? Bồ-tát khi được hạnh trợ bồ-đề thì có thể được đầy đủ vô lượng tam-muội, có loại chung với thế gian, có loại không chung với thế gian. Vì đầy đủ nên vào hạnh thứ bảy. Bồ-tát bấy giờ ở trong pháp thế gian được đại tự tại, hết lòng nghĩ đến lòng từ; sự trang nghiêm bằng công đức và sự trang nghiêm bằng bồ-đề đều tăng trưởng. Pháp trợ bồ-đề mà Bồ-tát đạt được không chung với Thanh văn và Bích-chi-phật. Biết pháp giới, chúng sinh giới, thế giới giới (?); biết thân và tâm của Phật. Bấy giờ đầy đủ công đức như thế, biết cảnh giới của Phật là không tướng, không tạo tác, không có cảm giác hay hiểu biết thông thường; thấy vô lượng cõi Phật; dù đi, đứng, ngồi, nằm, trong mọi hạnh đều không mất đạo tâm. Bồ-tát bấy giờ trong từng niệm một tăng trưởng tất cả mười ba-la-mật (mười pháp tu đưa người qua bờ bên kia, tức đạt giải thoát và giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, phương tiện, nguyện, lực, trí), thành tựu đầy đủ các pháp trợ bồ-đề.
Bồ-tát khi trụ ở hỷ hạnh có nhân duyên phát nguyện; trụ ở hạnh thứ hai thì xa lìa mọi nhân duyên phạm giới; trụ ở hạnh thứ ba thì thiện nguyện tăng trưởng, được ánh sáng của pháp; trụ ở hạnh thứ tư thì lìa mọi nhân duyên ngăn trở đạo; trụ ở hạnh thứ năm thì lìa chướng ngại của sự học thế gian; trụ ở hạnh thứ sáu thì được vào nghĩa sâu xa. Khiến bảy pháp ấy tăng trưởng, hướng về mọi Phật pháp, tăng trưởng đầy đủ các pháp trợ bồ-đề. Vì thế Bồ-tát theo thứ lớp sẽ đạt hạnh trong sạch thứ tám. Vì rốt ráo trong sạch nên gọi là hạnh trong sạch; bảy hạnh trước còn pha tạp nên không gọi là hạnh trong sạch. Khi trụ ở hạnh này (hạnh thứ bảy) thì dứt các phiền não, nhưng không gọi là còn đi cùng phiền não, cũng không gọi là đã lìa phiền não: vì phiền não không khởi lên nên không gọi là đi cùng; vì chưa thành Phật nên không gọi là đã lìa. Ba nghiệp thân, miệng, ý trong sạch, hiểu rõ mọi phương tiện, phương thuật của thế gian, có thể làm thầy của trời và người trong tam thiên đại thiên thế giới, chỉ trừ (các Bồ-tát) địa thứ tám; tâm của chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới không ai sánh bằng, cũng trừ địa thứ tám; tự tại ra vào vô lượng pháp môn; mãi mãi lìa con đường Thanh văn và Bích-chi-phật. Đó gọi là thân, miệng, ý nghiệp trong sạch. Cũng tu tập đạo không biết chán đủ, có thể đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì chúng sinh mà nói pháp hữu vi, lìa mọi hình tướng của thân, miệng, ý, được pháp nhẫn sâu xa về sự không sinh không diệt. Khi thực hành hạnh thứ sáu thì vào diệt tận định (một trạng thái định sâu, trong đó tâm và các cảm thọ, tri giác tạm thời ngừng hẳn); nay trong hạnh này tuy niệm niệm đều diệt (vào diệt định) nhưng không nhận lấy Niết-bàn. Đó gọi là không thể nghĩ bàn. Tuy cùng mọi chúng sinh thực hành hạnh bồ-đề nhưng không bị pháp thế gian làm ô nhiễm. Những điều còn lại như đã nói ở trên. Tu ba cửa giải thoát, điều phục chúng sinh, không để họ dừng lại ở bậc Thanh văn, Duyên giác; điều phục chúng sinh, khiến họ lìa vui thú năm dục, dứt các tà kiến. Khi tu tập như vậy thì thiện pháp tăng trưởng, không gì phá hoại, lay chuyển được tâm ấy. Ví như vàng ròng nạm xen nhiều thứ báu, giá trị vô lượng; công đức của Bồ-tát cũng như vậy, vô lượng vô biên không thể tính đếm. Lại như ánh sáng mặt trời, mọi chúng sinh không thể nghĩ bàn; ánh sáng trí tuệ của Bồ-tát cũng như vậy.
Bồ-tát ma-ha-tát tu tập hạnh này: vì khiến chúng sinh được vô lượng ức tam-muội; vì phá hoại mọi tâm chấp lấy hình tướng; vì được phương tiện khéo léo để tu tập đạo; vì thấy cõi Phật mà được giải thoát; vì có thể vào các pháp môn rất sâu xa; vì được đầy đủ các pháp trợ bồ-đề; vì dứt hẳn (sự phân biệt) pháp tịnh và pháp bất tịnh (?); vì trang nghiêm đầy đủ đạo bồ-đề; vì làm trong sạch nghiệp của tâm; vì hiểu rõ mọi phương thuật thế gian mà được vô lượng pháp môn và các tam-muội; vì không chung với Thanh văn, Duyên giác. Những điều còn lại như đã nói về Viễn hành địa (địa thứ bảy, địa đi xa, vượt khỏi mọi con đường của Thanh văn, Duyên giác) trong Thập trụ; ý nghĩa của Viễn hành địa và hạnh này không khác.
Bồ-tát ở vô tướng hạnh có những dấu hiệu gì? Bồ-tát ma-ha-tát khi trụ ở hạnh đầu tiên (của giai đoạn này) (?) thì được mười pháp hạnh, biết nghĩa của các pháp, và biết ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) không sinh ra không diệt mất: quá khứ không sinh ra, vị lai không diệt mất, hiện tại không có tướng. Vì không có nhân duyên nên không sinh không diệt. Vì thế tướng đệ nhất nghĩa không thể nói ra. Pháp không thể nói ra lại có thể nói để truyền bá; tuy có thể truyền bá nhưng thật ra không có tự tánh. Vì tánh không có tướng nên không có nhân, không có quả. Tuy vậy không thể nói là có tánh, cũng không thể nói là không. Vì sao? Vì nó có thể được nói ra. Nếu cho rằng tánh có thể nói ra là có tướng, thì đó gọi là tướng tà. Nếu là vật có thật mà không thể nói ra, thì sẽ không có sự khác nhau giữa đầu, giữa và cuối. Vì thế trong mọi lúc phiền não không hoạt động, vào được chánh pháp giới mà không cần suy tính, tâm được bình đẳng vì đã lìa lưới nghi ngờ. Đầy đủ mười loại trí như thế rồi thì vào hạnh thứ tám.
Bồ-tát ma-ha-tát khi trụ ở hạnh này liền được vô sinh pháp nhẫn yên lặng (sự chứng biết và an trú vững chắc vào chân lý rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt). Lại có bốn sự tìm xét (bốn cách tìm xét mọi pháp: tìm xét tên gọi, tìm xét sự vật, tìm xét tự tánh, tìm xét sự sai biệt) để tìm xét mọi pháp, có bốn trí chân thật (bốn trí biết đúng như thật tương ứng với bốn sự tìm xét ấy) để biết mọi pháp. Vì tìm xét và biết rõ nên có thể dứt mọi tà nghiệp. Vì dứt tà nghiệp nên thấy các phiền não không còn sinh lại nữa. Vì sao? Vì chúng đã qua rồi. Lại thấy mọi phiền não không diệt (?). Vì sao? Vì không có nhân sinh ra chúng. Ở hiện tại không khởi lên các kết sử phiền não, vì không gom góp nhân. Bốn sự tìm xét như đã nói trong phẩm Chân thật; bốn trí chân thật như đã nói trong phần giải hạnh. Hạnh này gọi là pháp nhẫn yên lặng; vì thế Bồ-tát được vô sinh nhẫn. Vì được vô sinh nhẫn nên được hạnh Bồ-tát rất sâu xa. Khi trụ ở hạnh sâu xa thì thực hành vô tướng hạnh; nếu còn lỗi lầm và những tướng vi tế thì nay đều xa lìa; vì thế hạnh này gọi là yên lặng.
Trụ ở hạnh sâu xa rồi thì vui thích an trú trong dòng pháp (dòng chảy liên tục của chánh pháp trong tâm). Vô lượng chư Phật khuyến khích, an ủi. Nhờ được khuyến khích nên đứng dậy đi vào pháp môn; vì được pháp môn nên được mười sự tự tại của tâm như đã nói ở trên. Vì được tự tại nên muốn ở lâu hay ở ngắn đều tùy ý làm được; muốn vào định nào tùy ý vào được; muốn làm hạnh nào tùy ý tu hành; trong một niệm cần vật gì liền có được; nếu muốn hiểu rõ phương tiện thế gian liền hiểu rõ được; muốn sinh vào các cõi thì tùy ý vãng sinh; muốn hiện thần túc (năng lực thần thông đi lại, biến hóa tự tại) tùy ý hiện được; muốn lập thệ nguyện tùy ý đạt được; muốn tu pháp quán thắng giải (?) tùy ý thành tựu; muốn biết pháp giới liền biết được; muốn biết văn tự, biết lời, biết câu, biết đâu là chỗ đúng pháp, đâu là chỗ không đúng pháp liền biết được. Đó gọi là công đức tự tại của hạnh thứ tám. Trong từng niệm luôn thấy chư Phật. Những điều còn lại như đã nói ở trên; ví dụ về vàng và ví dụ về mặt trời cũng như vậy.
Bồ-tát ma-ha-tát khi trụ ở hạnh này: vì phá những tướng mà chúng sinh chấp giữ; vì thấy chân thật đệ nhất nghĩa; vì được trí tuệ chân thật; vì được vô sinh nhẫn yên lặng; vì biết hạnh rất sâu xa; vì an trú trong dòng pháp; vì vào cửa Phật pháp; vì vào pháp môn không thể nghĩ bàn; vì ở trong Phật pháp tâm không thể bị phá hoại, không nghiêng động; vì được vô lượng thần túc; vì được mười sự tự tại; vì được công đức của mười sự tự tại; vì căn lành yên lặng; vì ở trong mọi cõi đều tự tại vãng sinh. Các pháp còn lại như đã nói về Bất động địa (địa thứ tám, địa không còn bị bất cứ gì lay động) trong Thập trụ; Bất động địa và hạnh này không có khác biệt.
Bồ-tát ở hạnh bốn vô ngại có những dấu hiệu gì? Bồ-tát ma-ha-tát thực hành hạnh rất sâu xa không biết chán đủ, tu trí tuệ vô thượng, đầy đủ mọi pháp, vì chúng sinh mà nói, hiểu rõ pháp giới. Pháp giới là: tức sự nhơ bẩn của phiền não và sự trong sạch; ai nhơ bẩn, ai trong sạch đều biết rõ ràng. Nói những pháp như thế thì gọi là đại pháp sư (bậc thầy lớn giảng dạy chánh pháp), gọi là thành tựu vô lượng đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ không quên mọi giáo pháp). Biết dùng phương tiện để nói, lời lẽ và ý nghĩa không cùng tận; thọ nhận pháp, gìn giữ pháp, tùy theo ý nghĩ của chúng sinh mà nói cho họ; không đúng lúc thì không nói, tùy theo sự ưa thích mà nói. Đó gọi là hạnh bốn trí vô ngại của Bồ-tát (bốn trí hiểu biết và diễn đạt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện tài thuyết giảng). Các công đức khác như đã nói trước. Bồ-tát ma-ha-tát trụ ở hạnh này: vì giúp chúng sinh vào sự yên lặng; vì giúp chúng sinh biết pháp giới; vì làm đại pháp sư không thể nghĩ bàn cho chúng sinh; vì tăng trưởng thiện pháp. Nói rộng thì như điều đã nói về Thiện tuệ địa (địa thứ chín, địa có trí tuệ khéo léo, giỏi thuyết pháp) trong Thập trụ. Vì đem cho chúng sinh sự an ổn vui vẻ. Bồ-tát ma-ha-tát trụ trong vô ngại hạnh thì cùng với Thiện tuệ địa, ý nghĩa ngang nhau không khác.
Bồ-tát trụ ở Bồ-tát hạnh có những dấu hiệu gì? Bồ-tát ma-ha-tát làm trong sạch vô ngại hạnh, muốn làm Pháp vương (vua của chánh pháp, tức Phật) nên vào tam-muội trong sạch; muốn đầy đủ nhất thiết trí. Tam-muội và pháp môn đạt được sau cùng thì giống với chư Phật. Phật trong một lần ngồi thực hành mọi hạnh, biết mọi pháp; biết phương tiện giải thoát, biết chỗ hành hoạt của Phật, biết vô lượng cửa giải thoát và đà-la-ni, biết sự ghi nhớ lớn, biết thần thông lớn, căn lành yên lặng, biết sự làm trong sạch các cõi. Những điều còn lại như đã nói về Pháp vân địa (địa thứ mười, địa như mây chánh pháp) trong Thập trụ. Đầy đủ sự trang nghiêm của Bồ-tát và đạo bồ-đề, Bồ-tát hạnh tức là Pháp vân địa. Cùng chư Phật đạt bồ-đề rồi, ban cho chúng sinh vô lượng mưa pháp. Mưa pháp như thế có thể nhận chìm mọi bụi bặm phiền não, làm nảy mầm hạt giống pháp, mầm thiện tăng trưởng, làm chín muồi căn lành. Vì thế địa này gọi là Pháp vân (mây pháp). Vì nghĩa ấy nên gọi là Bồ-tát hạnh.
Nếu nói về công đức của địa sau mà địa trước không có, thì tu mỗi một hạnh phải trải qua vô lượng na-do-tha (một đơn vị số cực lớn, khoảng trăm nghìn ức) kiếp mới được đầy đủ; trải ba a-tăng-kỳ (số lượng nhiều không thể đếm) đại kiếp mới được mọi hạnh. A-tăng-kỳ đại kiếp thứ nhất thì được giải hạnh. Qua giải hạnh rồi, a-tăng-kỳ đại kiếp thứ hai thì được hỷ hạnh; khi được hỷ hạnh cũng thực hành vô tướng hạnh (?). Qua vô tướng hạnh rồi, a-tăng-kỳ đại kiếp thứ ba thì được hạnh vô hành vô tướng; đó gọi là Bồ-tát được hạnh quyết định. Qua hạnh vô hành vô tướng thì được hạnh trí vô ngại; qua hạnh trí vô ngại thì được Bồ-tát hạnh. A-tăng-kỳ có hai loại: một là số đại kiếp không thể đếm gọi là a-tăng-kỳ; hai là số trung kiếp không thể đếm gọi là a-tăng-kỳ. Sự tu hành của Bồ-tát là a-tăng-kỳ tính bằng đại kiếp. Nếu có Bồ-tát siêng năng tinh tấn thì có thể vượt (rút ngắn) vô lượng trung kiếp, nhưng không thể vượt đại kiếp.
Bồ-tát ma-ha-tát tu tập những hạnh như thế thì có thể phá phiền não chướng (sự che lấp do phiền não, ngăn trở giải thoát) và trí tuệ chướng (sự che lấp do những hiểu biết sai lầm vi tế, ngăn trở trí biết hết thảy). Khi ở vô tướng hạnh thì dứt mọi tướng phiền não; khi ở hạnh sau cùng thì dứt hẳn tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não). Đó gọi là hạnh Như Lai. Trí chướng có ba lớp: một là lớp da ngoài, hai là lớp thịt, ba là lớp xương. Khi được hỷ hạnh thì đã dứt chướng lớp da; được vô tướng hạnh thì dứt được chướng lớp thịt; được hạnh Như Lai thì dứt được chướng lớp xương.
Đầy đủ những hạnh như thế thì được mười một sự trong sạch (?): hạnh thứ nhất được chủng tánh trong sạch; hạnh thứ hai được sự hiểu biết trong sạch; hạnh thứ ba được tâm trong sạch; hạnh thứ tư được giới trong sạch; hạnh thứ năm được nguyện trong sạch; hạnh thứ sáu, thứ bảy, thứ tám được sự trang nghiêm của trí trong sạch; hạnh thứ chín được đầy đủ sự trang nghiêm của bồ-đề trong sạch; hạnh thứ mười được trí chân thật trong sạch; hạnh thứ mười một được trí vô ngại trong sạch; hạnh thứ mười hai được nhất thiết trí trong sạch; hạnh thứ mười ba được tập khí trong sạch. Ở hạnh thứ nhất và thứ hai, nghe kho pháp Bồ-tát liền được lòng tin. Ở hạnh thứ ba, hết lòng lập nguyện, tu tập các hạnh khác. Ở hạnh thứ tư, thứ năm, thứ sáu, hiểu rõ tướng của các pháp. Từ hạnh thứ bảy cho đến hạnh thứ mười ba là hạnh rốt ráo, làm yên lặng nhân và quả của mọi hạnh.
Thanh văn cũng có mười hai hạnh. Có chủng tánh Thanh văn, đó gọi là hạnh thứ nhất. Nếu được thế gian đệ nhất pháp (giai đoạn tu tập cao nhất còn ở trong phạm vi thế gian, ngay trước khi chứng thánh quả) gọi là hạnh thứ hai. Được khổ pháp nhẫn (khoảnh khắc đầu tiên trí tuệ vô lậu chấp nhận sự thật về khổ, bước vào hàng thánh) gọi là hạnh thứ ba. Được bốn lòng tin bất hoại (lòng tin không lay chuyển vào Phật, Pháp, Tăng và giới), giới được trong sạch, gọi là hạnh thứ tư. Nếu an trú đúng như giới mà pháp được tăng trưởng, gọi là hạnh thứ năm. Nếu quán bốn đế, gọi là hạnh thứ sáu, thứ bảy, thứ tám. Tu tập tam-muội vô tướng gọi là hạnh thứ chín. Vì thành tựu đầy đủ ba tam-muội (Không, Vô tướng, Vô nguyện) nên gọi là hạnh thứ mười. Đạt được giải thoát gọi là hạnh thứ mười một. Quả A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh, quả vị cao nhất của Thanh văn) gọi là hạnh thứ mười hai.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video