Phẩm thứ tám: Bồ-đề, thuộc phần Bồ Tát hành địa (phần kinh nói về các bậc tu hành của Bồ Tát)
Thế nào gọi là bồ-đề (sự giác ngộ)? Bồ-đề là hai loại giải thoát và hai loại trí tuệ. Hai loại giải thoát là: một là giải thoát khỏi phiền não chướng (sự ngăn che do phiền não như tham, giận, si, cản trở giải thoát); hai là giải thoát khỏi trí chướng (sự ngăn che cái biết, cản trở trí biết hết thảy). Hai loại trí tuệ là: một là trí phá được phiền não chướng, hai là trí phá được trí tuệ chướng.
Lại nữa, bồ-đề cao tột là tịnh trí (trí trong sạch), vô ngại trí (trí không ngăn ngại), nhất thiết trí (trí biết tất cả); dứt hết mọi tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não), dứt trừ mọi vô minh vô ký (sự mê mờ không thuộc thiện cũng không thuộc ác). Tịnh trí là: dứt hết mọi tập khí, biết tất cả giới, tất cả pháp, tất cả hạnh, tất cả thế gian, tất cả thời, tất cả cách đối trị. Giới có hai loại: một là thế giới, hai là chúng sinh giới (cõi của các loài chúng sinh). Pháp cũng có hai loại: một là hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), hai là vô vi (cái không do tạo tác, không sinh không diệt). Hạnh cũng có hai loại: một là hạnh phá phiền não chướng, hai là hạnh phá trí tuệ chướng. Thế gian có hai loại: một là người trí, hai là kẻ ngu. Thời có ba loại: quá khứ, hiện tại, vị lai. Đối trị có ba loại: quán bất tịnh (quán thân thể nhơ nhớp để trị lòng tham dục), quán từ (quán lòng thương yêu để trị giận dữ), quán mười hai nhân duyên (quán chuỗi mười hai khâu nhân quả dẫn đến sinh tử để trị si mê). Đó gọi là tịnh trí.
Vô ngại trí là: không cần sửa soạn, suy nghĩ hay nhập định mà vẫn thông suốt tất cả giới, tất cả pháp, tất cả hạnh, tất cả thế gian, tất cả thời, tất cả cách đối trị. Đó gọi là vô ngại trí. Lại có vô ngại trí là một trăm bốn mươi pháp bất cộng (những phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai), cùng vô tránh tam muội (thứ định khiến người khác không khởi tranh cãi, phiền não), nguyện trí (trí muốn biết điều gì thì nhờ nguyện lực mà biết được điều ấy) và bốn trí vô ngại (thông suốt không ngăn ngại về pháp, về nghĩa, về ngôn từ và về biện thuyết) mà Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến như thật) có được. Đó gọi là vô ngại trí, gọi là bồ-đề.
Thế nào gọi là một trăm bốn mươi pháp bất cộng? Đó là ba mươi hai tướng tốt (những đặc điểm thân thể đặc biệt của bậc vĩ nhân, của Phật), tám mươi vẻ đẹp (những nét đẹp phụ đi kèm), bốn tịnh hạnh (bốn sự trong sạch hoàn toàn), mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi, sự tự tin tuyệt đối khi thuyết pháp), ba niệm xứ (đối với người nghe kính trọng, không kính trọng hay lẫn lộn, Phật đều giữ tâm bình thản), ba bất hộ (thân, lời, ý của Phật trong sạch, không có lỗi gì phải che giấu), đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho tất cả), không quên sót, dứt hết mọi tập khí, và trí tối thắng về mọi hạnh. Đó gọi là một trăm bốn mươi pháp bất cộng; trong phẩm Trụ ở sau sẽ nói rộng.
Thế nào gọi là bồ-đề cao tột? Vì có đủ bảy điều cao tột nên gọi là bồ-đề cao tột: một là thân cao tột, hai là thọ trì cao tột, ba là đầy đủ cao tột, bốn là trí tuệ cao tột, năm là không thể nghĩ bàn cao tột, sáu là giải thoát cao tột, bảy là hạnh cao tột. Thân cao tột là vì có ba mươi hai tướng tốt trang nghiêm thân. Thọ trì cao tột là vì chư Phật và Bồ Tát (người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh) lợi mình lợi người, có thể ban cho chúng sinh niềm vui cõi người cõi trời. Đầy đủ cao tột là vì chư Phật và Bồ Tát có bốn sự đầy đủ, đó là đầy đủ thọ mạng, đầy đủ cái thấy (chánh kiến), đầy đủ giới, đầy đủ hạnh. Trí tuệ cao tột là bốn trí vô ngại. Không thể nghĩ bàn cao tột là có đủ sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu hoàn hảo đưa đến bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ). Giải thoát cao tột là vì Như Lai phá được hai thứ chướng. Hạnh cao tột là Thánh hạnh (hạnh của bậc thánh), Thiên hạnh (hạnh của cõi trời, tức các tầng định), Phạm hạnh (hạnh thanh tịnh của cõi Phạm, tức các tâm từ bi rộng lớn). Thánh hạnh là ba tam muội (ba thứ định; tam muội: trạng thái tâm định sâu lắng): không (thấy mọi sự không có thực thể), vô tướng (không bám vào hình tướng), vô nguyện (không mong cầu), và định diệt tận (định làm ngưng bặt mọi cảm thọ và tư tưởng). Thiên hạnh là bốn tầng thiền (bốn bậc định của cõi Sắc) và bốn định vô sắc (bốn bậc định cao hơn, vượt khỏi mọi hình sắc). Phạm hạnh là bốn tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả).
Từ ba loại hạnh ấy rút ra bốn hạnh mà Phật thường vui thích tu tập. Bốn hạnh ấy là gì? Thánh hạnh có hai: một là không tam muội, hai là định diệt tận. Thiên hạnh có một, là tầng thiền thứ tư. Phạm hạnh cũng có một, là đại bi. Như Lai do nhân duyên đại bi ấy mà suốt sáu thời ngày đêm (ngày ba thời, đêm ba thời, tức luôn luôn) thường quán xét chúng sinh: ai chưa có gốc lành thì phải gieo hạt giống cho; ai đã trồng gốc lành thì phải làm cho tăng trưởng; cho đến ai chưa phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật) thì ta phải khiến người ấy phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Như Lai vì có thân cao tột nên gọi là Đại Trượng Phu (bậc người lớn lao); vì thọ trì cao tột nên gọi là Đại Bi; vì đầy đủ cao tột nên gọi là Đến Bờ Kia (đã vượt qua sinh tử, đến bờ giải thoát); vì trí tuệ cao tột nên gọi là Nhất Thiết Trí (bậc biết tất cả); vì không thể nghĩ bàn cao tột nên gọi là A-la-ha (bậc đáng được cúng dường, đã diệt hết giặc phiền não); vì giải thoát cao tột nên gọi là Đại Niết-bàn (sự tịch diệt lớn, giải thoát hoàn toàn khỏi khổ đau sinh tử); vì hạnh cao tột nên gọi là Tam-miệu-tam-Phật-đà (bậc giác ngộ chân chính và trọn vẹn).
Vì nghĩa ấy, Như Lai có đủ mười danh hiệu, đó là: Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật Thế Tôn. Vì không hư dối nên gọi là Như Lai. Vì là ruộng phúc tốt (nơi gieo phúc, cúng dường thì được phúc báo) nên gọi là Ứng Cúng (bậc đáng được cúng dường). Vì biết rõ pháp giới (toàn thể mọi sự vật, hiện tượng cùng bản chất của chúng) nên gọi là Chánh Biến Tri (bậc hiểu biết chân chính và khắp cả). Vì có đủ ba minh (ba trí sáng: biết các đời trước, thấy chúng sinh chết đây sinh kia, dứt sạch phiền não) nên gọi là Minh Hạnh Túc (bậc đầy đủ trí sáng và đức hạnh). Vì không trở lại (sinh tử) nữa nên gọi là Thiện Thệ (bậc đã khéo đi qua). Vì biết rõ hai loại thế gian nên gọi là Thế Gian Giải (bậc hiểu rõ thế gian): một là quốc độ thế gian (thế giới nơi chốn, đất nước), hai là chúng sinh thế gian (thế giới các loài chúng sinh). Vì có thể điều phục cái ác trong thân tâm chúng sinh nên gọi là Vô Thượng Sĩ (bậc không ai hơn), Điều Ngự Trượng Phu (bậc khéo chế ngự, dẫn dắt người). Vì có thể làm con mắt cho chúng sinh; vì có thể khiến chúng sinh biết đúng Chánh pháp, nghĩa đúng, chỗ nương về đúng; vì giảng rộng ý nghĩa cho chúng sinh; vì có thể phá tất cả khổ phiền não; vì có thể phá lưới nghi ngờ trong tâm chúng sinh; vì mở bày nghĩa rất sâu của các pháp; vì là gốc rễ của tất cả pháp lành; cho nên gọi là Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người). Biết rõ nhóm pháp lành, nhóm pháp chẳng lành và nhóm pháp chẳng lành chẳng chẳng lành, đó gọi là Phật (bậc giác ngộ). Vì phá được Ma Ba-tuần (Ma vương, kẻ chuyên phá hoại người tu), vì đạt được thân Như Lai khó đạt, nên gọi là Bà-già-bà (tức Thế Tôn, bậc có đủ phúc đức được thế gian tôn kính).
Trong vô lượng kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài), có khi không có lấy một vị Phật ra đời, cho nên là khó gặp. Vô lượng thế giới có vô lượng Phật, mười phương thế giới có vô lượng Bồ Tát cùng một lúc, cùng một nguyện tu tập trang nghiêm; cùng một lúc phát tâm bồ-đề; trong cùng một thời, một ngày, một tháng, một năm, cùng bố thí, cùng giữ giới, cùng nhẫn nhục, cùng tinh tấn, cùng thiền định, cùng trí tuệ. Vì nghĩa ấy, mười phương thế giới phải có vô lượng vô biên cõi Phật (thế giới do một vị Phật giáo hóa); nhưng trong một cõi thì rốt cuộc không có hai vị Phật cùng lúc ra đời. Nếu không có vô lượng thế giới ở mười phương, thì vô lượng vô biên Bồ Tát như thế cùng tu hạnh lành há lại không có quả sao? Vì vậy nên biết có vô lượng vô biên thế giới của chư Phật ở mười phương. Vì sao vậy? Vì trong một cõi không có hai vị Phật.
Bồ Tát Ma-ha-tát (bậc Bồ Tát lớn) khi mới phát tâm đã nói rằng: "Chỉ một mình ta có thể khiến vô lượng vô biên chúng sinh dứt khổ phiền não, vào Niết-bàn." Nhờ sức nguyện ấy mà được quả báo: Như Lai có thể vì vô lượng tam thiên đại thiên thế giới (mỗi tam thiên đại thiên thế giới gồm một tỷ thế giới) mà nói pháp, giáo hóa, điều phục chúng sinh. Vì vậy một cõi không có hai vị Phật ra đời. Nếu trong một cõi có hai vị Phật ra đời thì chúng sinh không thể ưa tu pháp lành, không sinh lòng cung kính và ý nghĩ "khó gặp". Nếu thấy chỉ có một vị Phật thì sẽ sinh tâm cho là không thể nghĩ bàn, nghĩ rằng: "Phật có thể sẽ nhập Niết-bàn, chúng ta phải cùng nhau kịp thời tu điều lành, siêng tinh tấn để chuyển lìa sinh tử", sinh ý nghĩ khó gặp và lòng cung kính, tu Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí hoàn hảo) cho đến tu tập Bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ hoàn hảo, thấu suốt bản chất thật của mọi sự). Vì vậy một cõi không có hai vị Phật ra đời.
Chư Phật mười phương chỉ trừ bốn việc, còn tất cả đều bình đẳng không khác: một là thọ mạng, hai là dòng họ, ba là tên, bốn là thân. Bồ Tát rốt cuộc không dùng thân nữ mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì sao vậy? Vì Bồ Tát Ma-ha-tát từ a-tăng-kỳ kiếp (a-tăng-kỳ: số lượng lớn vô cùng, không đếm được) thứ nhất đã dứt thân nữ. Vì thân nữ nhiều tham dục, và vì có trí "hai ngón" (?) (trí nhỏ hẹp). Trí xấu như thế không thể đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ-đề thì không thể nghĩ bàn. Vì sao vậy? Vì tất cả hàng Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giải thoát cho riêng mình), Bích-chi-Phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần thầy) đều không đạt được. Vì vậy bồ-đề cao tột là do vô lượng công đức (phúc lành và đức hạnh) thành tựu nên. (Lời chú: "hai ngón" nghĩa là trí hòa hợp của người nữ (?).)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video