Thiên 9 — Phẩm 9: Bồ Tát địa – Phẩm Tính lực Bồ-đề

 Phần Bồ-tát địa (phần nói về các tầng bậc tu hành của Bồ-tát), Phẩm thứ chín: Bồ-đề lực tính (bản tính và sức mạnh đưa đến giác ngộ).

 Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu giúp mọi chúng sinh; Ma-ha-tát: "bậc đại sĩ", tiếng tôn xưng các Bồ-tát lớn) muốn học giới Bồ-tát (những điều răn và phép tắc tu hành dành riêng cho Bồ-tát) thì phải tu tập tín giải (lòng tin và sự hiểu biết đúng đắn). Phải luôn ưa tìm cầu giáo pháp, luôn ưa giảng nói giáo pháp. Thấy người giữ gìn giáo pháp thì hết lòng cúng dường (dâng hiến, phụng sự). Sống đúng theo giáo pháp. Dạy bảo đệ tử an trú trong chánh pháp (giáo pháp chân chính của Phật). Khéo biết phương tiện (cách thức khéo léo, thích hợp) trong các nghiệp (hành động có tạo quả báo) của thân, miệng và ý.

 Thế nào là Bồ-tát tu tập tín giải? Là tin rõ Tam bảo (ba ngôi quý: Phật, Pháp là giáo lý, Tăng là đoàn thể người tu) cùng công đức của Tam bảo. Tin rằng Phật và Bồ-tát có những điều không thể nghĩ bàn. Tin vào nghĩa chân thật. Tin có nhân quả. Tin các chúng sinh có đủ loại nghiệp và đủ loại quả của nghiệp. Biết thế nào là phương tiện tốt và thế nào không phải là phương tiện. Tự tin chắc chắn mình sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn, cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật). Tự biết điều mình sẽ đạt được là "nghĩa". "Nghĩa" ở đây là Bồ-đề (giác ngộ) cao tột, trí Bồ-đề và phương tiện Bồ-đề. Phương tiện là giới Bồ-tát cho đến ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu hỗ trợ cho sự giác ngộ, sẽ kể ở dưới). Giới Bồ-tát nghĩa là khi nghe giảng pháp thì trong lòng chấp nhận, tin nhận, tức là tin nhận mười hai bộ kinh (toàn bộ lời Phật dạy được chia thành mười hai thể loại). Đó gọi là giới Bồ-tát. Người học giới Bồ-tát phải tu hai việc: một là lòng từ, hai là lòng tin. Bồ-tát tu tập hai pháp như thế thì có được tâm tín giải.

 Người cầu pháp thì cầu những gì, cầu thế nào, và vì sao cầu? Điều cần cầu là Bồ-tát tạng (kho giáo lý dành cho Bồ-tát), Thanh văn tạng (kho giáo lý dành cho hàng Thanh văn, tức những người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát), mọi môn học luận của thế gian và mọi việc của thế gian. Bồ-tát tạng là bộ Tỳ-phật-lược (phần kinh "phương quảng", giảng giáo lý rộng lớn sâu xa). Mười một bộ còn lại gọi là Thanh văn tạng. Môn học luận của thế gian có ba loại: một là Nhân luận (môn luận lý, phép lập luận và biện bác), hai là Thanh luận (môn học về ngôn ngữ, văn phạm, âm thanh chữ nghĩa), ba là Y phương luận (môn y học). Mọi việc thế gian là như nghề thợ vàng bạc, thợ thủ công và mọi phương thuật (nghề nghiệp, kỹ thuật). Phương thuật có năm: một là Nội thuật (môn học về giáo pháp trong đạo Phật), hai là Nhân thuật (luận lý), ba là Thanh thuật (ngôn ngữ), bốn là thuật biết nguyên nhân bệnh và chữa bệnh, năm là thuật biết mọi việc làm (các nghề nghiệp, kỹ nghệ). Bồ-tát Ma-ha-tát luôn tìm học năm phương thuật ấy.

 Nội thuật là mười hai bộ kinh. Bồ-tát Ma-ha-tát vì hai việc mà học mười hai bộ kinh: một là để biết nhân quả; hai là để biết việc đã làm thì quả không mất, việc không làm thì không phải chịu quả. Học Nhân luận vì hai việc: một là để biết lỗi lầm của ngoại đạo (các tôn giáo, học phái ngoài đạo Phật); hai là để đánh đổ các luận sư ngoại đạo. Học Thanh luận cũng vì hai việc: một là để hiểu nghĩa của mọi pháp giới (mọi sự vật, hiện tượng); hai là để làm cho mọi lời lẽ, âm thanh được đúng đắn. Học thuật chữa bệnh vì bốn việc: một là để biết hình tướng của bệnh; hai là để biết nguyên nhân gây bệnh; ba là để biết cách trừ bệnh cho khỏi; bốn là để biết làm sao khi khỏi rồi bệnh không tái phát.

 Học mười hai bộ kinh là để biết nhân quả. Mọi pháp có mười loại nhân. Nói về tướng chân thật của nhân thì gồm thâu được mọi nhân, dù là sinh tử (vòng sống chết luân hồi) hay giải thoát, thiện hay bất thiện, bên trong hay bên ngoài, chúng sinh hay chẳng phải chúng sinh. Mười loại ấy là gì? Một là lưu bố nhân (nhân của việc gọi tên, truyền đạt). Hai là tòng nhân (nhân để nương theo mà có việc làm). Ba là tác nhân (nhân trực tiếp sinh ra quả). Bốn là nhiếp nhân (nhân gồm thâu, tức các điều kiện phụ trợ). Năm là tăng trưởng nhân (nhân làm cho lớn mạnh dần). Sáu là chuyển nhân (nhân xoay vòng nối tiếp). Bảy là bất cộng nhân (nhân riêng biệt). Tám là cộng nhân (nhân chung). Chín là hại nhân (nhân gây hại, cản trở). Mười là bất hại nhân (nhân không gây hại).

 Lưu bố nhân: các pháp nhờ có tên gọi mà được xác định thể tướng; nhờ có thể tướng nên có thể nói ra được. Đó gọi là lưu bố nhân. Ví như nhờ tay mà cầm nắm, nhờ chân mà đi đường, nhờ thân mà có đi lại, ngồi nằm. Đó gọi là tòng nhân. Như từ hạt giống mà có quả. Đó gọi là tác nhân. Ngoài hạt giống, nhờ các thứ khác mà có quả. Đó gọi là nhiếp nhân. Hạt mất đi thì mầm sinh ra, từ mầm mà có quả. Đó gọi là tăng trưởng nhân. Như từ hạt sinh ra lúa, nhờ lúa lại sinh ra hạt. Đó gọi là chuyển nhân. Giống nào thì được quả nấy. Đó gọi là bất cộng nhân. Như đất, nước, lửa, gió. Đó gọi là cộng nhân. Phạm bốn trọng cấm (bốn giới nặng nhất: giết người, trộm cắp, dâm dục, nói dối là mình đã chứng đạo) là như kẻ thù hủy hại pháp lành. Đó gọi là hại nhân. Nếu không phạm thì gọi là bất hại nhân.

 Hại nhân có năm: một là thanh hại (sự tự mâu thuẫn trong lời nói), hai là sinh hại (sự mâu thuẫn về việc sinh ra), ba là bất cộng trụ hại (những thứ không thể cùng tồn tại), bốn là oán hại (sự thù địch nhau), năm là định hại (sự đối trị chắc chắn). Thanh hại: như luận thuyết thế gian, lúc đầu nói điều tốt lành, về sau lại nói điều không tốt. Lại nữa, hại là như nói mọi pháp đều vô thường (không thường còn); hoặc như nói hư không, rồi nói mọi thứ đều thường còn, mà lại vẫn nói có sinh, già, chết (?). Đó gọi là thanh hại. Sinh hại: như nói không có nhân mà vẫn sinh ra quả, hoặc có nhân mà không có quả. Bất cộng trụ hại: như sáng và tối, tham và giận, khổ và vui. Oán hại: như rắn với chuột, sói với ngựa và trâu nước, như mèo rừng với chuột. Định hại: như phép quán bất tịnh (quán xét sự nhơ nhớp của thân thể) trừ được lòng tham, lòng từ trừ được cơn giận (?), lòng bi (thương xót) trừ được tâm muốn làm hại, tám chi Thánh đạo (tám con đường chân chính dẫn đến giải thoát) trừ được mọi kết (những phiền não trói buộc).

 Lại có hai nhân: một là chân thật nhân (nhân chính), hai là phương tiện nhân (nhân phụ trợ). Chân thật nhân là hạt giống. Phương tiện nhân là các duyên (điều kiện) bên ngoài khác. Phương tiện nhân có bốn loại duyên: một là nhân duyên (điều kiện chính trực tiếp sinh ra sự vật), hai là thứ đệ duyên (điều kiện nối tiếp: niệm trước diệt đi mở đường cho niệm sau sinh ra), ba là duyên duyên (điều kiện là đối tượng được tâm nhận biết), bốn là tăng thượng duyên (điều kiện trợ giúp hoặc không ngăn cản). Nhân duyên là cái nhân sinh ra các pháp. Tăng thượng duyên là phương tiện nhân. Thứ đệ duyên và duyên duyên là tâm và tâm sở pháp (các trạng thái tâm lý đi kèm theo tâm) (?). Đó gọi là bốn duyên.

 Mười nhân như thế làm sao sinh ra mọi pháp thế gian và pháp xuất thế gian (pháp vượt ra ngoài thế gian, dẫn đến giải thoát)? Làm sao dứt được sinh tử? Làm sao không dứt được sinh tử? Như trong thế gian có các loại hạt giống; để nuôi lớn mạng sống, chúng mang nhiều tên khác nhau, như lúa mạch lớn, lúa mì, đậu lớn, đậu nhỏ, gạo tẻ, mè… Đó gọi là lưu bố nhân. Vì đói khát, không có sức lực, để trừ cái khổ ấy và cho thân có sức, người ta tìm lúa mạch, lúa mì cho đến mè. Vì món ăn ngon mà lòng sinh tham đắm; vì lòng tham đắm nên tìm cách kiếm cầu. Đó gọi là tòng nhân. Như hạt giống ấy sinh ra quả giống với nó. Đó gọi là tác nhân. Như đất, nước, lửa, gió, phân bón, công người… Đó gọi là nhiếp nhân. Từ hạt lớn dần cho đến thành quả. Đó gọi là tăng trưởng nhân. Như hạt sinh ra quả, từ quả lại sinh ra nhân. Đó gọi là chuyển nhân. Như lúa mạch sinh lúa mạch, đậu tự sinh đậu. Đó gọi là bất cộng nhân. Như ngoài hạt giống, nhờ những thứ khác mà sinh quả. Đó gọi là cộng nhân. Như hạt giống gặp mưa đá, bị lửa đốt, bị chim ăn. Đó gọi là hại nhân. Tránh được mưa đá, lửa, chim thì gọi là bất hại nhân. Vì lẽ ấy, mười loại nhân này sinh ra pháp thế gian và pháp xuất thế gian.

 Lại nói về tên gọi và hình tướng của mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối tiếp nhau tạo thành vòng sống chết): vô minh (sự mê muội, không thấy biết sự thật) làm duyên cho hành (những hành động tạo nghiệp); hành làm duyên cho thức (cái biết, tâm thức đi vào đời sống mới); thức làm duyên cho danh sắc (tinh thần và thể xác lúc mới hình thành); danh sắc làm duyên cho lục nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); lục nhập làm duyên cho xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng); xúc làm duyên cho thọ (cảm giác vui, khổ…); thọ làm duyên cho ái (lòng ham muốn); ái làm duyên cho thủ (sự níu giữ, chấp lấy); thủ làm duyên cho hữu (sự tạo thành đời sống kế tiếp); hữu làm duyên cho sinh; sinh làm duyên cho già, chết, lo âu, buồn bã, sầu não, cả một khối khổ lớn tụ lại. Đó gọi là lưu bố nhân. Vô minh làm duyên cho hành, cho đến sinh làm duyên cho già chết; vì tham và giận nên không dứt được mười hai nhân duyên. Đó gọi là tòng nhân. Ái và thủ ở hiện tại là vô minh của tương lai. Đó gọi là tác nhân. Hữu ở hiện tại là hành của tương lai. Đó gọi là tác nhân. Thức ở hiện tại là sinh của tương lai. Đó gọi là tác nhân. Danh sắc, lục nhập, xúc, thọ ở hiện tại là sinh, già, chết của tương lai. Đó gọi là tác nhân. Không gần gũi bạn lành, không ưa nghe pháp, không suy nghĩ ý nghĩa, không sống đúng theo pháp; do bốn việc này mà gom lấy vô minh cho đến sinh, già, chết. Đó gọi là nhiếp nhân. Do nghiệp ác mà vô minh cho đến già chết tăng thêm. Đó gọi là tăng trưởng nhân. Vô minh có ba bậc: thấp, vừa, cao; bậc thấp làm nhân cho bậc vừa, bậc vừa làm nhân cho bậc cao, cho đến già chết. Đó gọi là chuyển nhân. Có thứ vô minh khiến rơi vào địa ngục, có thứ vô minh khiến rơi vào loài súc sinh, có thứ vô minh khiến rơi vào loài ngạ quỷ (quỷ đói). Đó gọi là bất cộng nhân. Mọi chúng sinh đều bình đẳng cùng có mười hai nhân duyên. Đó gọi là cộng nhân. Vì vô minh mà bản tính không được đầy đủ, không được sinh cùng một cõi nước với Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như), xa lìa bạn lành, không được nghe pháp, không suy nghĩ ý nghĩa, không sống đúng theo pháp, không tu tập được ba mươi bảy phẩm. Đó gọi là hại nhân. Do trừ được vô minh nên bản tính được đầy đủ; bản tính đầy đủ nên được sinh cùng một cõi nước với Như Lai, gần gũi bạn lành, được nghe chánh pháp, suy nghĩ đúng ý nghĩa, sống đúng theo pháp, tu tập ba mươi bảy phẩm. Đó gọi là bất hại nhân. Vì lẽ ấy, mười loại nhân này sinh ra pháp thế gian.

 Mười nhân sinh ra pháp xuất thế gian như thế nào? Nói về tên gọi và hình tướng của ba mươi bảy phẩm, tên gọi và hình tướng của Bồ-đề, cho đến tên gọi và hình tướng của Niết-bàn (cảnh giới tịch diệt, chấm dứt mọi phiền não và khổ đau). Đó gọi là lưu bố nhân. Nhờ tứ niệm xứ (bốn phép quán: quán thân là nhơ nhớp, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là không có cái ta) mà được tứ chánh cần (bốn sự siêng năng đúng đắn: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm điều lành chưa sinh, tăng điều lành đã sinh). Nhờ tứ chánh cần mà được như ý túc (bốn nền tảng của thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm chuyên nhất, quán xét). Nhờ như ý túc mà được ngũ căn (năm gốc rễ của điều lành: tin, tinh tấn, nhớ nghĩ đúng, định, tuệ). Nhờ ngũ căn mà được ngũ lực (năm gốc ấy khi đã thành sức mạnh). Nhờ ngũ lực mà được thất giác phần (bảy yếu tố của giác ngộ). Nhờ thất giác phần mà được tám chi Thánh đạo. Nhờ tám chi Thánh đạo mà được Niết-bàn. Đó gọi là tòng nhân. Vô minh diệt thì các hành diệt; hành diệt thì thức diệt; thức diệt thì danh sắc diệt; danh sắc diệt thì lục nhập diệt; lục nhập diệt thì xúc diệt; xúc diệt thì thọ diệt; thọ diệt thì ái diệt; ái diệt thì thủ diệt; thủ diệt thì hữu diệt; hữu diệt thì sinh diệt; sinh diệt thì già chết diệt; già chết diệt thì được Niết-bàn. Đó gọi là tòng nhân. Bản tính đầy đủ nên tu ba mươi bảy phẩm; tu ba mươi bảy phẩm nên được Niết-bàn. Đó gọi là tòng nhân. Bản tính đầy đủ, cho đến ba mươi bảy phẩm, sinh ra được Bồ-đề. Đó gọi là tác nhân. Gần gũi bạn lành, hết lòng nghe pháp, suy nghĩ ý nghĩa, sống đúng theo pháp, điều phục các căn (chế ngự các giác quan), tu tám chi Thánh đạo. Đó gọi là nhiếp nhân. Ba mươi bảy phẩm có thể làm nhân cho hai loại Niết-bàn (Niết-bàn còn thân và Niết-bàn đã bỏ thân). Đó gọi là chuyển nhân. Có đủ tính Thanh văn thì được quả Thanh văn; có đủ tính Duyên giác (người tự quán mười hai nhân duyên mà giác ngộ, không cần nghe Phật dạy) thì được quả Duyên giác; có đủ Phật tính (khả năng thành Phật) thì được đạo cao tột. Đó gọi là bất cộng nhân. Ba hạng người ấy đều cùng tu tập ba mươi bảy phẩm. Đó gọi là cộng nhân. Bản tính không đầy đủ, sinh vào nơi tám nạn (tám hoàn cảnh không có điều kiện gặp Phật nghe pháp, như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh…), không được nghe chánh pháp. Đó gọi là hại nhân. Phá được hại nhân nên được nghe chánh pháp. Đó gọi là bất hại nhân. Do tu tập tám chi Thánh đạo mà được Bồ-đề của Thanh văn, Bồ-đề của Bích-chi-phật (tức Duyên giác), được Bồ-đề của Phật. Đó là tăng trưởng nhân. Mười loại nhân này sinh ra pháp thế gian và pháp xuất thế gian. Hai loại pháp ấy mỗi loại đều có ba đời, tức là quá khứ, vị lai và hiện tại. Nếu có ai nói rằng ngoài mười nhân này còn có nhân nào khác, thì điều đó không thể có.

 Thế nào gọi là quả? Quả có năm loại: một là báo quả (quả báo), hai là dư quả (quả nối theo, cùng loại với nhân), ba là giải thoát quả, bốn là hiện tác quả (quả do công sức làm ngay trong đời này), năm là tăng thượng quả (quả do điều kiện trợ giúp). Pháp bất thiện thì chịu quả báo ở ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); pháp lành hữu lậu (điều lành còn dính phiền não, chưa ra khỏi luân hồi) thì được quả làm người, làm trời. Đó gọi là báo quả. Vì làm ác nên ưa làm nghiệp ác; vì tu thiện nên ưa tu nghiệp thiện. Đó gọi là dư quả. Tu tám chi Thánh đạo mà xa lìa phiền não, gọi là giải thoát quả. Phàm phu tu đạo dù có lìa phiền não cũng không gọi là giải thoát quả. Vì sao? Vì chưa phải là rốt ráo. Nếu người ngay trong đời này dùng đủ cách, ra sức làm lụng mà được của cải, đó gọi là hiện tác quả. Như nhãn căn (giác quan mắt) cùng nhãn thức (cái biết do mắt), cho đến ý căn, đối tượng của ý (pháp) và ý thức, gọi là tăng thượng quả.

 Bồ-tát Ma-ha-tát vì biết nhân quả nên tăng thêm sức làm việc, tu tập đạo, biết rằng điều không làm thì không phải chịu, điều đã làm thì quả không mất (?). Bồ-tát Ma-ha-tát vì biết nhân quả nên tìm học mười hai bộ kinh, thọ trì (nhận lấy và giữ gìn), đọc tụng, viết chép, giảng giải, được sức nghiệp thứ hai (?). Nếu có Bồ-tát không tin nhân quả của nghiệp chúng sinh, thì rốt cuộc không thể có được giới cấm của Bồ-tát.

 Vì sao Bồ-tát tìm học mười hai bộ kinh? Bồ-tát hết lòng nghĩ về giới Bồ-tát, siêng năng tìm cầu Phật pháp, cho đến chỉ một câu, một bài kệ (bài thơ ngắn trong kinh), một ý nghĩa. Nếu thấy người giảng thì lòng sinh cung kính, vui mừng, ưa nghe; không coi thường người giảng pháp; tự mình không bới lỗi người giảng pháp; hết lòng kính trọng như được nghe từ chính Phật. Nếu người giảng pháp tiếc pháp không chịu dạy, thì nên dùng tiền của, cho đến cả thân mạng mà phụng sự, dâng hiến. Bồ-tát nào làm được như vậy thì gọi là Bồ-tát đúng nghĩa (?). Bồ-tát nếu hết lòng lắng nghe, tiếp nhận dù chỉ một câu, một bài kệ, một ý nghĩa, thì phiền não trong ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc, tức toàn thể thế giới luân hồi) đều héo úa, và đầy đủ giới Bồ-tát. Khi Bồ-tát hết lòng tìm cầu lời Phật dạy, lòng khát pháp rất nặng nên không tiếc thân mạng; dù phải giẫm lên sắt nóng, lên đất lửa dữ cũng không cho là khổ. Bồ-tát Ma-ha-tát vì một bài kệ còn không tiếc thân, huống chi mười hai bộ kinh; vì một bài kệ còn không tiếc mạng, huống chi của cải khác. Do lợi ích của việc nghe pháp mà thân được an vui, lòng tin sinh sâu, được tâm mềm mỏng, tâm ngay thẳng, thấy biết đúng đắn. Thấy người giảng pháp như thấy cha mẹ, lòng không kiêu mạn. Vì chúng sinh mà hết lòng nghe pháp, chẳng bao giờ vì mình. Vì muốn tăng thêm căn lành (gốc rễ điều thiện) của chúng sinh mà nghe nhận chánh pháp, không vì lợi lộc được cúng dường. Vì chúng sinh mà thọ giới Bồ-tát, không vì lợi cho riêng mình. Vì chánh pháp mà không sợ tai nạn do vua quan, đói khát, lạnh nóng, hổ sói, thú dữ, trộm cướp và các việc như thế. Trước hết tự điều phục phiền não và các căn, sau đó mới nghe pháp; không đúng lúc thì không nghe. Hết lòng nghe pháp, cung kính người giảng, tôn trọng giáo pháp. Đó gọi là Bồ-tát đầy đủ giới Bồ-tát.

 Thế nào là Bồ-tát hết lòng nghe pháp? Nghe pháp có bốn cách: một là hết lòng, hai là một lòng chuyên nhất, ba là đem cả tâm ý, bốn là với tâm lành. Đó gọi là Bồ-tát siêng năng tìm học mười hai bộ kinh. Vì sao Bồ-tát tìm học mười hai bộ kinh? Vì muốn truyền bá chánh pháp của chư Phật, vì muốn làm tăng trưởng pháp của chư Phật, vì muốn cho thế gian tin Phật pháp, vì muốn cho tất cả vô lượng chúng sinh đều đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì thế Bồ-tát tìm học mười hai bộ kinh.

 Vì sao Bồ-tát tìm học Nhân luận? Vì để biết các lỗi lầm của Nhân luận, vì để phá các luận thuyết sai ác của ngoại đạo, vì để mở rộng phương tiện điều phục (dạy dỗ, chế ngự) chúng sinh, vì muốn phân biệt nghĩa lời của Như Lai với nghĩa lời của thế gian. Vì thế Bồ-tát tìm học Nhân luận. Vì sao Bồ-tát tìm học Thanh luận? Vì để lời lẽ được trong sáng, trang nhã, bởi lời không trong sáng thì không thể nói rõ ý nghĩa; vì muốn hiểu biết mọi ý nghĩa; để phá lời nói không đúng, phá tâm kiêu mạn, phá tà kiến (cái thấy sai lầm); vì để biết phương tiện điều phục chúng sinh. Vì thế Bồ-tát tìm học Thanh luận. Vì sao Bồ-tát tìm học các phương thuốc y học? Vì để chúng sinh thoát khỏi bốn trăm lẻ bốn thứ bệnh, vì lòng thương xót, vì để điều phục chúng sinh, vì để chúng sinh sinh lòng tin, sinh lòng vui mừng. Vì thế Bồ-tát tìm học các phương thuốc y học. Vì sao Bồ-tát tìm học các nghề nghiệp thế gian? Vì để dễ có của cải làm lợi cho chúng sinh, vì để các chúng sinh sinh lòng tin, vì để biết việc đời mà phá tâm kiêu mạn, vì để điều phục chúng sinh, vì để phá mọi sự tối tăm che lấp đối với các pháp. Nếu có Bồ-tát không thể tìm học năm việc ấy như vậy, thì rốt cuộc không thể đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thành tựu nhất thiết trí (trí biết hết mọi sự của Phật). Vì để đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề nên phải tìm học năm việc.

 Bồ-tát đã thành tựu giới Bồ-tát thì giảng nói cho chúng sinh. Giảng việc gì? Giảng thế nào? Vì sao giảng? Giảng việc gì: là giảng mười hai bộ kinh. Giảng thế nào: là thành tựu năm việc. Vì sao giảng: là vì để thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Giảng có hai cách: một là giảng theo thứ lớp, hai là giảng trong sạch. Giảng theo thứ lớp là: trước hết giảng về bố thí, kế đến giảng về giới cấm, kế đến giảng về niềm vui cõi trời, kế đến giảng về tam-muội (trạng thái tâm định, tập trung sâu lắng), kế đến giảng về việc thọ trì mười hai bộ kinh, suy nghĩ ý nghĩa và sống đúng theo pháp. Đó gọi là giảng theo thứ lớp. Giảng trong sạch là: người nghe ở chỗ cao mà mình ở chỗ thấp thì không nên giảng pháp, trừ khi người ấy đau ốm. Người lòng không tin thì không nên giảng cho. Người không chán sinh tử thì không nên giảng cho. Người đi phía trước mình thì không nên giảng cho. Người trùm đầu thì không nên giảng cho. Người tìm bới lỗi lầm thì không nên giảng cho. Những điều khác đều như đã nói trong kinh Ba-la-đề-mộc-xoa (bộ giới luật, những điều răn giúp người tu được giải thoát). Vì sao? Vì chư Phật và Bồ-tát cung kính giáo pháp. Nếu người giảng pháp tôn trọng giáo pháp, thì người nghe pháp cũng sinh lòng kính trọng, hết lòng lắng nghe, không sinh khinh mạn. Đó gọi là giảng trong sạch.

 Giảng theo thứ lớp còn là: giảng tất cả, giảng tất cả, giảng tất cả (?); phá bỏ lòng tiếc pháp, không có kiêu mạn; dù chỉ một câu, một bài kệ, cho đến nửa bài kệ; hoặc về lời, hoặc về nghĩa; hoặc giảng theo pháp, hoặc giảng theo nghĩa, hoặc giảng cả pháp lẫn nghĩa; chỉ bày, dạy bảo, làm lợi ích, làm vui lòng; có lúc quở trách, có lúc nói thẳng, có lúc nói bằng ví dụ, tùy chỗ thích hợp mà giảng; hoặc giảng gần gũi dễ hiểu, giảng cho dễ đi vào, giảng theo điều người ta ưa thích. Đó gọi là Bồ-tát giảng theo thứ lớp. Giảng trong sạch còn là: Bồ-tát Ma-ha-tát tu tập lòng từ đối với kẻ thù oán; có được lòng từ rồi thì đối với chúng sinh hung ác và người buông lung, dùng đủ cách khéo léo mà giảng pháp cho họ; cho đến người đang hưởng sung sướng mà lòng kiêu căng phóng túng, và người nghèo khổ, cũng khéo léo mở bày mà giảng pháp cho họ. Không vì khen mình chê người, không vì đồ ăn uống, lợi lộc được cúng dường hay danh tiếng mà giảng. Đó gọi là Bồ-tát giảng pháp trong sạch.

 Sống đúng theo pháp là: các nghiệp thân, miệng, ý tu tập điều lành, suy nghĩ đúng đắn về ý nghĩa. Đó gọi là sống đúng theo pháp. Thế nào là Bồ-tát suy nghĩ về ý nghĩa? Bồ-tát điều phục các nghiệp thân, miệng, ý, ưa ở nơi vắng lặng. Dù tự mình thọ trì hay nghe từ người khác, đều suy nghĩ ý nghĩa đúng, không nghĩ điều sai nghĩa; hết lòng suy nghĩ nghĩa chân thật. Vì đạo Bồ-đề mà buộc tâm suy nghĩ, nương theo nghĩa thật, không nương theo câu chữ. Suy nghĩ phân biệt: đây là lời Phật, đây không phải lời Phật. Bỏ đi những điều không nên suy nghĩ vì sợ tâm rối loạn. Tùy theo lời đã nghe, theo lời mà suy ra nghĩa, không chạy theo lời người khác. Dù chưa hiểu nghĩa cũng không bao giờ cho là sai. Vì sao? Vì đây là cảnh giới của chư Phật. Bồ-tát Ma-ha-tát nương nghĩa chứ không nương chữ, nên biết được nghĩa rất sâu của Như Lai; biết đâu là pháp, đâu không phải pháp, không gì lay chuyển được. Bồ-tát như thế, trước chưa được nhẫn (sự chấp nhận vững vàng chân lý, không còn dao động) nay đã được nhẫn; trước chưa được tam-muội nay đã được tam-muội. Đó gọi là Bồ-tát sống đúng theo pháp.

 Thế nào gọi là tu tập? Tu tập có bốn: một là Xa-ma-tha (chỉ: phép tu làm tâm dừng lắng, chuyên chú vào một đối tượng), hai là Tỳ-bà-xá-na (quán: phép tu dùng trí tuệ quán xét rõ sự thật), ba là tu tập với lòng ưa thích, bốn là tùy theo điều đã tu mà vui an trú trong đó. Xa-ma-tha là: Bồ-tát Ma-ha-tát tu tập bốn thiền (bốn bậc thiền định của cõi sắc) và bốn định vô sắc (bốn bậc định cao hơn, vượt khỏi mọi hình sắc), chuyên tâm vào đối tượng của định, phá được năm cái (năm thứ che lấp tâm: tham dục, giận dữ, hôn trầm buồn ngủ, xao động hối tiếc, nghi ngờ). Nhờ an trú trong định mà hiểu được hạnh chân thật, lìa được mọi giác quán (những suy tưởng, nghĩ ngợi thô và tế) xấu ác. Tâm không tán loạn, có thể suy nghĩ ý nghĩa của các pháp trong và ngoài, thuận theo tướng của pháp; tâm và tâm sở an trú vào một đối tượng. Đó gọi là Xa-ma-tha. Tỳ-bà-xá-na là: tu Xa-ma-tha rồi thì có thể quán xét các pháp, phân biệt tướng của pháp, tìm cầu điều lành, xa lìa điều ác; trí tuệ thấy đúng, không thấy điên đảo, khéo hiểu ý nghĩa. Đó gọi là Tỳ-bà-xá-na. Tu tập với lòng ưa thích là: hết lòng tu tập hai pháp trên; hết lòng tu là luôn không buông lung. Đó gọi là tu tập với lòng ưa thích. Vui an trú mà tu tập là: khi tu Xa-ma-tha và Tỳ-bà-xá-na thì không cần gắng sức mà vẫn tùy ý an trú. Đó gọi là vui an trú mà tu tập. Bồ-tát Ma-ha-tát luôn tu hai pháp này; điều ấy cũng gọi là vui an trú, cũng gọi là trong sạch, cũng gọi là thân tâm vắng lặng, cũng gọi là trí rộng lớn. Bồ-tát Ma-ha-tát tu hai pháp này, chính là gốc rễ để đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ-tát thành tựu giới Bồ-tát thì có được hai pháp này. Đó gọi là tu tập.

 Thế nào là dạy bảo? Dạy bảo có tám việc. Bồ-tát Ma-ha-tát đã thành tựu tam-muội, khi muốn dạy chúng sinh thì trước hết phải nhập định, hoặc cùng sống chung với họ, sau đó mới có thể dùng tám việc mà giáo hóa. Tám việc là gì? Một là biết tâm, hai là biết căn cơ (năng lực, trình độ), ba là biết căn lành, bốn là biết phiền não, năm là biết cách đối trị. Đối trị là: người có tâm tham thì dạy quán bất tịnh; người có tâm giận thì dạy tu lòng từ; người có tâm si (ngu mê) thì dạy quán nhân duyên; người có giác quán xấu (suy nghĩ lăng xăng, xấu ác) thì dạy phép sổ tức (đếm hơi thở ra vào để giữ tâm). Đó gọi là tám việc (?). Dùng những phương tiện tốt như thế mà giáo hóa chúng sinh, phá tâm chấp đoạn và chấp thường (cho rằng chết là mất hẳn, hoặc cho rằng có cái gì đó thường còn mãi), nói về trung đạo (con đường giữa, không rơi vào hai cực đoan). Thật ra không có tướng làm mà tưởng là có làm; thật ra không đạt được mà tưởng là đã đạt; thật ra không có xúc chạm mà tưởng là có xúc chạm; thật ra không chứng mà tưởng là đã chứng. Tám việc này phá được những vọng tưởng và kiêu mạn như thế.

 Lại có ba việc: một là nếu tâm không an trú thì làm cho an trú vào đối tượng; hai là an trú rồi thì có thể quán chánh pháp; ba là biết phương tiện tốt. Biết phương tiện tốt, biết tâm, căn cơ, căn lành và phiền não của chúng sinh; dùng bốn việc ấy làm cho tâm tán loạn an trú vào đối tượng, phá cái thấy đoạn và thường mà giảng pháp, đó gọi là có thể quán chánh pháp. Để phá tâm tham thì dạy quán bất tịnh; để phá tâm giận thì dạy quán lòng từ; để phá ngu si thì dạy quán nhân duyên; để phá giác quán xấu thì dạy sổ tức. Đó gọi là biết phương tiện tốt. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tự mình học tám việc này nơi Phật hay nơi Bồ-tát, rồi lại đem pháp ấy giáo hóa chúng sinh, đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát làm trong sạch tám loại sức. Tám loại sức là gì? Một là sức biết các thiền định và giải thoát; hai là sức biết căn cơ; ba là sức biết sự hiểu (ý muốn, chí hướng) của chúng sinh; bốn là sức biết các cõi giới (các loại bản tính khác nhau của chúng sinh); năm là sức biết con đường dẫn đến mọi nơi (các nẻo tái sinh và con đường giải thoát); sáu là sức trí túc mạng (biết các đời trước); bảy là sức trí sinh tử (biết chúng sinh chết ở đâu, sinh về đâu); tám là sức trí lậu tận (biết mình đã dứt sạch mọi phiền não). Đó là tám loại.

 Lại nữa, dạy bảo còn có năm loại: một là dạy xa lìa điều ác; hai là dạy tu pháp lành; ba là dạy người phạm giới bày tỏ ra mà sám hối (nhận lỗi, ăn năn); bốn là dạy làm yết-ma ức niệm (yết-ma: nghi thức tác pháp chính thức của đoàn thể tăng; ức niệm: nhắc cho nhớ lại lỗi để sửa); năm là đối với người không nghe lời thì dạy làm yết-ma tấn xuất (nghi thức trục xuất ra khỏi đoàn thể tăng). Bồ-tát Ma-ha-tát dùng năm việc này giáo hóa chúng sinh, vì lòng thương xót, vì tâm trong sạch. Bồ-tát Ma-ha-tát nếu dùng tâm giận dữ mà giáo hóa chúng sinh thì không thể có được giới cấm Bồ-tát. Người nhận sự dạy bảo nếu nhận đúng theo pháp, thì phải cung kính, hết lòng chăm chú nhìn theo, cúng dường, tôn trọng người dạy như cha, như mẹ, như Phật, như Bồ-tát. Vì sao? Vì nhận lời dạy đúng theo pháp, nên có thể mau đạt Bồ-đề của Thanh văn, Bồ-đề của Duyên giác, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Đó gọi là sự dạy bảo của Bồ-tát.

 Phương tiện tốt là: mọi nghiệp thân, miệng, ý của Bồ-tát Ma-ha-tát đều nhằm điều phục tất cả chúng sinh. Đó gọi là phương tiện tốt. Phương tiện tốt có bốn loại: một là bố thí, hai là lời nói dịu dàng, ba là làm lợi ích, bốn là cùng chung việc nghĩa (sống chung, làm chung với người để dẫn dắt họ). Bồ-tát Ma-ha-tát có thể cho chúng sinh áo mặc, đồ ăn uống, nhà cửa, giường nằm, thuốc men chữa bệnh. Người nhận của bố thí, nhận rồi thì sinh lòng yêu mến đối với Bồ-tát, hết lòng nghe giảng, nghe rồi thọ trì. Vì họ thọ trì nên Bồ-tát dùng lời dịu dàng khen ngợi; vì được khen ngợi nên người nhận vui mừng; vì vui mừng nên phá được tâm ác, thọ trì pháp lành. Khi tâm ác đã phá, Bồ-tát lại nói: "Ta đã có đủ lòng tin, giới hạnh, sự học hỏi, bố thí và trí tuệ; ngươi cũng nên có đủ như vậy." Bồ-tát nếu không có đủ năm việc ấy thì không thể dạy bảo mọi chúng sinh, vì chúng sinh sẽ nói: "Chính ông còn chưa đủ, làm sao dạy người khác cho đủ được?" Vì vậy Bồ-tát phải có đủ năm việc. Đó gọi là Bồ-tát dùng phương tiện tốt giáo hóa chúng sinh. Phương tiện là khéo điều phục. Khéo điều phục là không bỏ rơi, không đổi ý, không thối lui. Đó gọi là phương tiện tốt.

 Kinh Bồ-tát Thiện Giới, quyển thứ tư.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video